SYGMATYZM I PARASYGMATYZM Boena Ligas Gawlik Studia podyplomowe

SYGMATYZM I PARASYGMATYZM Bożena Ligas –Gawlik Studia podyplomowe Wczesne wspomaganie rozwoju dziecka

• Sygmatyzm inaczej seplenienie to nieprawidłowa wymowy kilkunastu dźwięków, szczególnie dotyczy to szeregów wymowy głosek: syczącego (s, z, c, dz), szumiącego (sz, ż, cz, dż) i ciszącego (ś, ź, ć, dź). Najczęściej spotykamy wadliwą realizację głosek sz, ż, cz, dż, które wymawiane są jak s, z, c, dz lub ś, ź, ć, dź jak sz, ż, cz, dż. Seplenienie to najczęściej spotykana wada wymowy wśród dzieci.

Przyczyny sygmatyzmu to między innymi: • wady zgryzu • proces wymiany zębów mlecznych na stałe • ubytki zębowe • urazy twarzoczaszki • wady rozwojowe narządów artykulacyjnych np. wadliwa budowa języka, żuchwy itp. • zaburzenia funkcjonalne narządów artykulacyjnych • upośledzenie słuchu • zaburzenia słuchu fonetyczno –fonematycznego • porażanie języka i mięśni twarzy • brak napięcia mięśniowego • naśladownictwo wymowy osób wadliwie mówiących (E. M, Minczakiewicz Logopedia, Mowa , rozwój –zaburzenia –terapia s. 89)

Seplenienie to nieprawidłowe wymawianie głosek dentanizowanych, które w zależności od miejsca artykulacji można podzielić na trzy grupy: • przedniojęzykowo –zębowe -szereg szyczący) s z c dz • przedniojęzykowe –dziąsłowe -szereg szumiący: ś ź ć dź • Środkowojęzykowe –palatalne -szereg ciszący: ś ź ć dź

W obrębie sygmatyzmu (seplenienia) występuje: • parasygmatyzm (substytucje głosek), czyli zastępowanie jednych głosek dentalizowanych innymi, realizowanymi prawidłowo.

Parasygmatyzm (substytucje głosek) to najprostsza forma seplenienia. Nie obserwuje się w nim nieprawidłowości w ułożeniu języka, nie ma też wadliwej budowy anatomicznej narządów artykulacyjnych

Najczęściej obserwuje się tu następujące substytucje: § szereg szumiący sz, ż, cz, dż zastępowany głoskami s, z, c, dz § spółgłoski dentalizowane trące s, z, ś, , cz, dż, ź, sz, ż mogą też być zastępowane przez przetarte c, dz, ć, dź, cz, dż ( zima – cima) § spółgłoski dentalizowane dźwięczne mogą być zastępowane przez odowiednio bezdźwięczne (koza -kosa, żyto –szyto) § pewne głoski dentalizowane mogą być mylone z innymi § Głoski z, rz, ź, dz, dż, dź - przez spółgłoskę zwartą d ; (zapałki - dapałki, rzeka - deka

• mogisygmatyzm (elizje, czyli opuszczenie dźwięku). Głoski dentalizowane w ogóle nie są realizowane przez dziecko, nie istnieją w jego systemie fonetycznym (przykład: szafa - afa, koza - koa, świnka - finka)

• sygmatyzm właściwy (seplenienie właściwe). Polega na nieprawidłowej (zdeformowanej) wymowie głosek dentalizowanych. Deformacje są wynikiem zmiany miejsca artykulacji głosek, co powoduje zniekształcenie ich brzmienia

Wyróżnia się kilka rodzajów seplenienia (sygmatyzmu) właściwego: • • seplenienie międzyzębowe seplenienie boczne seplenienie wargowo –zębowe seplenienie przyzębowe seplenienie nosowe seplenienie kartaniowe seplenienie gardłowe seplenienie ostre (E. M, Minczakiewicz Logopedia, Mowa , rozwój –zaburzenia –terapia s. 89)

• Seplenienie międzyzębowe –polega na tym, że podczas artykulacji głosek s, z, c, dz czubek języka wysuwa się między przednie siekacze. Przyczyna tego zaburzenia jest często nieprawidłowy zgryz tzw. otwarty

• Seplenienie boczne –polega na asymetrycznym ułożeniu całego języka –w związku z czym czubek języka zbliżona jest do łuków zębowych lewo –lub prawostronnych. Przyczynami tego zaburzenia mogą być: porażenia połowiczne, wady zgryzu, asymetria języka lub warg, a czasem skrzywienie żuchwy narośle o charakterze nowotworowym, nieprawidłowe nawyki artykulacyjne itp. (E. M, Minczakiewicz Logopedia, Mowa , rozwój –zaburzenia –terapia s. 90)

• Seplenienie fizjologiczne (rozwojowe) – pojawiające się w związku z rozwojem mowy dziecka i polegające na zastępowaniu głosek dentalizowanych jednego szeregu innym np. dziąsłowe ś, ź, ć, dź zastępowane są prze głoski „Syczące” : s, z, c, dz. Zaburzenie to w przypadku dzieci ma charakter przejściowy. (E. M, Minczakiewicz Logopedia, Mowa , rozwój –zaburzenia –terapia s. 91)

• Seplenienie nosowe – układ języka jest prawidłowy, a podniebienie miękkie nie jest zupełnie opuszczone co powoduje, że w czasie artykulacji głosek dentalizowanych powietrze wydychane wydostaje się jednocześnie przez nos i usta. Rozróżniamy: • seplenienie nosowe częściowe • seplenienie nosowe całkowite

• Seplenienie krtaniowe –staramy się, aby dziecko strumień wydychanego powietrza kierowało na wargi. W prowadzeniu ćwiczeń przydatne są słomki, rurki o różnym przekroju, skrawki papieru kulki, krążki itp.

Osoby dotknięte sygmatyzmem mają często poważne problemy w życiu osobistym jak również w edukacji. Z powodu seplenienia wiele dzieci i osób dorosłych czuje się niedowartościowanym, odrzuconym, wyśmiewanym przez otoczenie. Jednakże w wielu przypadkach seplenienie dzięki zastosowaniu nowoczesnym form terapii, pozwala na wyeliminowanie tej przypadłości lub na jej znaczne ukrycie.

Etapy terapia sygmatyzmu na przykładzie –Michał lat 4, 5 1. Diagnoza początkowa s z c dż -s z c dż 2. Ćwiczenia usprawniające aparat artykulacyjny 3. Wywołanie głoski sz. 4. Ćwiczenia głoski sz w logotomach 5. Ćwiczenia głoski sz w pojedynczych wyrazach • w nagłosie np. szum, szuflad, szufla • wśródgłosie np. : uszy, Uszatek, paluszek • w wygłosie np. : tusz, plusz, kapelusz 6. Zastosowanie głoski sz w wyrażeniach • szara szafa • szanuj szkołę • nasze kalosze

7. Utrwalenie głoski sz w wyrazach np. : Muszla szumi przy uszku Mateuszka. 8. Różnicowanie głoski sz z będną realizacja: su –sza –łas sze –le- st 9. Różnicowanie w wyrażeniach i zdaniach

Bibliografia: • G. Gamel –Minimum Logopedyczne –Wyd. Wsip 2005 • K. Kozłowaska –Pomagamy dzieciom z zaburzeniami mowy Wyd. Ped. ZNP, Kielce 1996 • K. Datkun –Czerniak –Logopedia. Jak usprawniać mowę dziecka –Wyd. MAC EDUKACJA S. A. , Kielce 2014 • E. M. Manczakiewicz -Logopedia –Mowa –rozwój –zaburzenia – terapia –Wyd. naukowe WSP Kraków 1996