STEDEN STEDELIJK LEVEN IN DE OVERGANG VAN OUDHEID

STEDEN & STEDELIJK LEVEN IN DE OVERGANG VAN OUDHEID NAAR MIDDELEEUWEN BA – themacollege 2010

STAD = NEDERZETTING • geconcentreerde bewoning; • weinig landbouw; • gevarieerde centrumfuncties: – economische (nijverheid, markt) – sociaal-religieuze (kerken, zorg) – bestuurlijk-politieke – culturele

SÃO PAOLO

Oerbeeld: de antieke ‘consumer city’

Oerbeeld: de middeleeuwse handelsstad

Oude (antieke) luister, en. .

(middeleeuws) verval

LUCCA

Het lot van steden in de late Oudheid (Liebeschuetz) • De-urbanisatie & polynuclearisering • [maar ook: incastellamento buiten civitates] • De-secularisatie (= de-monumentalisering? ) & christianisering & de-alfabetisering • Privatisering (ruimte & bestuur) • De-militarisering(? ) • Oorzaken: decline or fall? West t. o. Oost? Christendom of islam?

Henri Pirenne 1862 -1935

Kern Pirenne-thesis (theses? ) • (Economische) eenheid mediterrane wereld niet aangetast door Volksverhuizingen • maar pas door Arabische veroveringen. • Leidde in Westen tot (economische) heroriëntatie op Loire-Rijn-Noordzee en • tot nieuw type rijksvorming. • Herleving steden door elan kooplieden.

‘Crucial change’ (in Westen) volgens Chris Wickham (2009) • Tax-raising (central) state > ‘states’ based on landowning + rent collection • Economische involutie (economie localer, kleinschaliger, ongespecialiseerder) • Elitecultuur (civiel-seculier) > militair en christelijk. Bronnen ‘cultureel kapitaal’ radicaal anders!

Michael Mc. Cormick (2001) Origins of the European economy: communications and commerce, AD 300 -900

‘Steden’ in vroege middeleeuwen PRIMAIR volgens Innes: • ‘Centres of power’ = Plaatsen waar belangrijke personen (vaak) resideren = • Plaatsen van ‘publieke handelingen’ & ‘tournaments of value’ plaatsvinden = • Plaatsen met vooral politieke, sociale en religieuze centrumfunctie

TOURNAMENTS of VALUE (Arjun Appadurai) = sociale ‘totaal-evenementen’ voor elite, waarbij • Politieke acties plaatsvinden (rituelen, feesten); • Belangrijke rechtshandelingen plaatsvinden; • Op hoogste niveau wordt rechtgesproken; • Sociale relaties worden vernieuwd of aangegaan; • Dus ook: geschenken worden uitgewisseld; • Relaties met bovennatuurlijke worden bevestigd of aangegaan (geschenken, rituelen, feesten)

Vragen • Beeld niet té ‘Sombart’ (stad = consumer city)? Ruimte voor stad=handel& nijverheid? • Was Aken van Karel de Grote een ‘stad’? (Was élk ‘centre of power’ een stad? ) (Hoe elite voorzien van ‘goederen’? ) • Was Dorestat rond 800 een ‘stad’? (Leidt [internationale] handel altijd tot stadsvorming? ) (Is goederentransactie per se ‘handel’? )

Vragen • Beeld niet té ‘Sombart’ (stad = consumer city)? Ruimte voor stad=handel& nijverheid? • Was Aken van Karel de Grote een ‘stad’? (Was élk ‘centre of power’ een stad? ) (Hoe elite voorzien van ‘goederen’? ) • Was Dorestat rond 800 een ‘stad’? (Leidt [internationale] handel altijd tot stadsvorming? ) (Is goederentransactie per se ‘handel’? )

AKEN

Vragen • Beeld niet té ‘Sombart’ (stad = consumer city)? Ruimte voor stad=handel& nijverheid? • Was Aken van Karel de Grote een ‘stad’? (Was élk ‘centre of power’ een stad? ) (Hoe elite voorzien van ‘goederen’? ) • Was Dorestat rond 800 een ‘stad’? (Leidt [internationale] handel altijd tot stadsvorming? ) (Is goederentransactie per se ‘handel’? )

Dorestat

EMPORIA (in Noorden) • Hamwic (Southampton); Lundunwic (London); Ipswich; York • Quentovic (Montreuil); Dorestad; Walichrum (Domburg); Witla(? ) • Haithabu/Hedeby (Schleswig); Ribe • Birka; Kaupang

Sporen (prestige)goederen en ‘handel’? • Belangrijke (prestige)goederen laten geen archeologische sporen na [en documentaire al helemaal niet] • Veel transacties met (prestige)goederen niet -commercieel (buit, geschenken, leveringen, redistributie)

COMMODITY EXCHANGE = Uitwisseling van vervreemdbare objecten tussen personen zonder specifieke onderlinge relatie GIFT EXCHANGE = Uitwisseling van onvervreemdbare objecten tussen personen met een specifieke onderlinge relatie

Oorlog Buit, grond p. g. Handel p. g. Koning A voorouder p. g. heil & zegen Koning B gewapende steun p. g. + s. g. krijgers p. g. = prestigegoederen s. g. = subsistentiegoederen

Betekenis niet-commerciële goederentransacties • Twee vormen: Reciprociteit vs redistributie • Duurzaamheid: Transactions of the short term vs transactions of the long term

Vragen • Beeld niet té ‘Sombart’ (stad = consumer city)? Ruimte voor stad=handel& nijverheid? • Was Aken van Karel de Grote een ‘stad’? (Was élk ‘centre of power’ een stad? ) (Hoe elite voorzien van ‘goederen’? ) • Was Dorestat rond 800 een ‘stad’? (Leidt [internationale] handel altijd tot stadsvorming? ) (Is goederentransactie per se ‘handel’? )

Wel of niet?

‘Steden’ in geschreven bronnen • civitas, castrum, burgus (= nadruk ‘centre of power’) • portus, vicus (= nadruk handel)

‘Markten’ in geschreven bronnen: • Lokaal; bij landgoed (villa, curtis) of abdij; • Lokaal; bij civitas: mercati pubblici of legittimi • Emporia; porti (‘gateways’)

HUY

HUY

Stadsvorming vroege middeleeuwen (Noorden) • Abdijen (Gent, Atrecht) • Kroondomeinen (Keulen, Aken, Frankfurt, Dortmund, Parijs, Doornik, Valenciennes) • Bisschopssteden/missiecentra (Maastricht, Bremen, Münster, Paderborn, Magdeburg) • Machtscentra potentes (Brugge, Gent) • Verdediging tegen Vikingen (-burhs) • Vikingsteden (Dublin, York) • Emporia/ gateways

Gent (9 de 10 de eeuw)

Magdeburg

Viking Dublin (ca 940)

VERSNELLING URBANISATIE 900 -1200 1. 2. 3. 4. 5. Groei bestaande steden Uitbreiding aantal steden Uitbreiding centrumfuncties Lokale bestuurlijke autonomie Overheersing platteland