Srpska srednjevekovna umetnost u severnim oblastima od 1371

Srpska srednjevekovna umetnost u severnim oblastima od 1371. do 1459. Moravska škola Srpska srednjevekovna umetnost u severnim oblastima od Maričke bitke (1371) do nestanka srpske države (pad Smedereva 1459): Doba vladavine kneza Lazara (1371 -1389); kneza i despota Stefana Lazarevića, (1389 -1427), despota Đurđa Brankovića (1427 -1456) i despota Lazara Brankovića (1456 -1458)

Knez Lazar (1371 -1389) • Uspon kneza Lazara počinje nakon Maričke bitke i smrti cara Uroša (1371). Lazar postepeno širi svoje teritorije blisko sarađujući sa zetom gospodinom Vukom Brankovićem, i prihvatajući vazalni odnos prema ugarskom kralju. • Osniva prestonicu u Kruševcu. Sarađuje sa crkvenom i preuzima ktitorsku ulogu u Hilandaru, a slava tog manastira, Vavedenje, je najčešća ime crkava podignutih u doba Lazarevića. • Knez gine u Kosovskoj bici 1389. Oko dve godine kasnije njegovo telo preneto je iz Prištine u manastir Ravanicu i, kao vladar-mučenik, knez je uveden u red svetitelja.

Oblasti kneza Lazara i Vuka Brankovića

Prilike u kojima je nastajala umetnost • Severni krajevi nisu bili pod neposrednim udarom Turaka i tu su pristizale brojne izbeglice sa jugoistoka, osobito sa Svete gore, među kojima su bili pisci, monasi, pustinožitelji, kao i plemići. • U ovim predelima nije bilo ranije umetničke tradicije i verovatno da su u prvo vreme pozivani majstori sa juga. Ktitori su većinom poticali iz vladarske porodice i iz vlasteoskih redova, a često su podizani hramovi za monahe pridošle sa Svete gore. • Zbog toga se način građenja crkava zasniva kako na starijim srpskim tradicijama tako i na novom uticaju Svete gore, dok spoljašnost, zasnovana na ranije korišćenim elementima, dobija sasvim novi izgled. . .

Osnova spomenika moravske stilske grupe: vidan je uticaj Svete gore : na ranije uobičajeni oblik razvijenog ili sažetog upisanog krsta srpsko-vizantijske tradicije, dodate su polukružne bočne pevnice, čime je oformljen oblik trikonhosa (trolista). Kalenić, Vavedenje, osnova i pogled sa jugoistoka

Spoljašnost crkvi Moravske stilske grupe je je veoma dekorativna. Iako zasnovana na ranije korišćenim elementima (crkve su polihromne, građene alternacijom kamena i opeke sa širokim spojnicama maltera) fasada dobija sasvim novi, veoma dekorativni izgled. Fasade su jasno raščlanjene vertikalno (horizonatalnim kordonskim vencima) i horizontalno (pilastrima i kolonetama), a prozori i vrata su ukrašeni prepletima dvočlane trake. Pojavljuju se i rozete, kao i keramoplastični krstići utapani u malter. Kalenić, Vavedenje, pogled sa jugoistoka

Bogato ukrašena fasada crkve Moravske stilske grupe (Kalenić, Vavedenje): polihromija građenjem alternacijom kamena i opeke, dekorativna plastika (keramoplastični krstići, kamena plastika sa prepletima na bifori)

Ravanica, Vaznesenje, spoljna dekoracija: trifora i rozeta (keramoplastični krstići, kamena plastika sa prepletima dvočlane trake)

Slikarstvo moravske stilske grupe: zbog obilja dekorativnih detalja (videti detalje oklopa i odeće Svetih Ratnika), stil slikarstva ovog perioda se zove dekorativni stil. (Resava, Sv. trojica, Svetitelji)

Svetitelji, detalj, Resava, Sv. Trojica, slikarstvo

Resava, Sv. trojica, slikarstvo, portret despota Stefana

Primeri spomenika Moravske stilske grupe Kruševac, Sv. Stefan (Lazarica), Knez Lazar Ravanica, Vaznesenje, grobna crkva kneza Lazara Ljubostinja, Uspenje, grobna crkva kneginje Milice Resava (Manasija), Sv. Trojica, grobna crkva despota Stefana Kalenić, Vavedenje, vlastelin Bogdan

Kruševac, Sv. Stefan (Lazarica), Knez Lazar u vreme rođenja sina Stefana (oko 1377)

Kruševac, prestonica kneza Lazara, pogled na ostatke grada sa dvorskom crkvom Sv. Stefana (Lazaricom) (pogled sa severozapada)

Moravska škola: Kruševac, Sv. Stefan (Lazarica), oko 1377, knez Lazar Osnova: Crkva je u obliku sažetog upisanog krsta sa jednom kupolom i bočnim pevničkim konhama (trikonhos) i pripratom. Lazarica: presek, osnova i pogled sa jugoistoka

Spoljašnost: Građena je alternacijom kamena i opeke i bogato ukrašena rozetama, dekorativnom kamenom plastikom sa prepletima dvočlane trake i keramoplastičnim krstićima. Vidna je vertikalna (kordonski venci) i horizontalna (pilasteri i kolonete) podela. Kruševac, Sv. Stefan (Lazarica), knez Lazar (oko 1377)

Moravska škola: Ravanica, Vaznesenje (između 1376. i 1381), grobna crkva kneza Lazara

Ravanica, Vaznesenje (između 1376. i 1381), grobna crkva kneza Lazara • Manastirska i grobna crkva kneza Lazara, podignuta između 1376. i 1381. Ograđena je snažnim zidinama i kulama. • Crkva je velikih dimenzija sa osnovom u obliku razvijenog upisanog krsta sa pet kupola i bočnim pevničkim konhama (trikonhos).

Moravska škola: Ravanica, Vaznesenje (između 1376/7. i 1380/1), grobna crkva kneza Lazara (pogled sa severa) • Crkva je velikih dimenzija u obliku razvijenog upisanog krsta sa pet kupola i bočnim pevničkim konhama (trikonhos). • Građena je alternacijom kamena i opeke i bogato ukrašena dekorativnom plastikom (trifora i rozeta na zapadnoj fasadi, kamena plastika sa prepletima dvočlane trake, keramoplastički krstići).

Ravanica, Vaznesenje, grobna crkva kneza Lazara: Crkva je velikih dimenzija i osnove u obliku razvijenog upisanog krsta sa pet kupola i bočnim pevničkim konhama (trikonhos, u obliku trolista).

Spoljna dekoracija: keramoplastični krstići, kamena plastika sa prepletima dvočlane trake, trifora i rozeta (Ravanica, Vaznesenje)

Ljubostinja, Uspenje, oko 1389, grobna crkva kneginje Milice

Ljubostinja, Uspenje, oko 1389, grobna crkva kneginje Milice • Manastirska i grobna crkva kneginje Milice, podignuta možda nakon Kosovske bitke (1389). • Crkva je u obliku razvijenog upisanog krsta sa jednom kupolom i bočnim pevničkim konhama (trikonhos) i sa pripratom zasvedenom velikom kalotom. • Građena je kamenom, omalterisana i oslikana da bi se fresko-tehnikom oponašalo zidanje alternacijom kamena i opeke i ima rozete i ukrase od dvočlanih prepleta.

Prilike u doba kneza i despota Stefana Lazarevića (1389 -1427) • Kneginja Milica i državni sabor prihvatili su u ime maloletnog Stefana Lazarevića vazalni odnos prema Turcima, a time i obavezu da srpske trupe učestvuju u turskim pohodima. • Nakon bitke na Rovinama 1395. prestale su da postoje južne države Mrnjavčevića i Dejanovića, a 1396. i Bugarska. Posle Angorske bitke 1402, u kojoj je Stefan učestvovao kao turski vazal u borbi protiv Mongola, primio je od vizantijskog cara zvanje despota, a tada je dogovoren i njegov brak sa Jelenom, ćerkom gospodara Lezbosa Frančeska II Gatiluzija. • Od ugarskog kralja, kome je takođe bio vazal, dobio je Beograd od kojeg je načinio svoju prestonicu. • Stefan je bio prosvećeni vladar, poznavalac umetnosti i pisac. Međutim, vremena u kojima je vladao bila su veoma burna i vrlo često je, kao turski vazal, morao da učestvuje u bitkama, ali i da, kao ugarski vazal, stvara ravnotežu u odnosima sa moćnim susedima. • U doba njegove iznenadne smrti 1427. turske trupe su već duboko prodrle na srpsku teritoriju

Sužavanje teritorija do 1402.

Teritorije nakon 1402.

Beograd despota Stefana, rekonstrukcija

Resava (Manasija), Sv. Trojica, (1407/1417), grobna crkva despota Stefana Lazarevića

Resava (Manasija), Sv. Trojica, (1407/1417), grobna crkva despota Stefana Lazarevića • Podignuta i oslikana između 1407. i 1417. , ograđena je snažnim zidinama i brojnim kulama. • Crkva je velikih dimenzija u obliku razvijenog upisanog krsta sa pet kupola i bočnim pevničkim konhama (trikonhos) i sa pripratom podeljenom na devet prostora od kojih je srednji imao kupolu. • Po uzoru na grobne zadužbine Nemanjića, fasada je oplaćena tesanicima i ukrašene frizom slepih arkadica pod krovovima (kao crkve raške stilske grupe).

Spoljašnji izgled: Fasada oplaćena tesanicima i ukrašena frizom slepih arkadica pod krovovima po ugledu na grobne zadužbine Nemanjića (kao crkve raške stilske grupe). Resava (Manasija), Sv. trojica, (1407/1417), grobna crkva despota Stefana

Resava, Sv. Trojica, osnova, današnji izgled i rekonsktrukcija prvobitnog izgleda crkve

Resava, Sv. trojica, slikarstvo, portret despota Stefana

Resava, Sv. trojica, slikarstvo, svetitelji: dekorativni stil

Resava, Sv. trojica, slikarstvo, svetitelji

Kalenić, Vavedenje, oko 1420, vlastelin Bogdan • Zadužbina vlastelina Bogdana, sagrađena u obliku sažetog upisanog krsta sa kupolom i bočnim pevničkim konhama (trikonhos) sa pripratom nadvišenom slepom kupolom. • Fasada: alternacija kamena i opeke sa širokim spojnicama maltera i bogato ukrašena rozetama, dekorativnom kamenom plastikom sa prepletima dvočlane trake i keramoplastičnim krstićima.

Kalenić, Vavedenje, zadužbina vlastelina Bogdana, osnova i pogled sa jugoistoka: sagrađen u obliku sažetog upisanog krsta sa kupolom i bočnim pevničkim konhama koje sa oltarskom apsidom čine osnovu oblika trolista, trikonhos.

Kalenić, Vavedenje, spoljašnjost: • Crkva je spolja veoma dekorativno zidana alternacijom kamena i opeke sa širokim spojnicama maltera; • Vidna je vertikalna (kordonski venci) i horizontalna (pilasteri i kolonete) podela fasade; • Fasada je bogato ukrašena rozetama, dekorativnom kamenom plastikom sa prepletima dvočlane trake i keramoplastičnim krstićima.

Kalenić, Vavedenje (detalji fasade): fasada bogato ukrašena rozetama, dekorativnom kamenom plastikom sa prepletima dvočlane trake i keramoplastičnim krstićima.

Država despota Stefana nakon 1423.

Prilike u doba Brankovića (1427 -1459) • Despot Đurađ nasledio je vazalni odnos prema Turskoj i Ugarskoj, ali i državu skučenih granica kojom su harali turski odredi. Pošto je primio presto, već sledeće 1428. godine započeo je podizanje nove prestonice u Smederevu. • Pritisak Osmanlija nije prestajao. Srpska država je od 1439. do 1444. bila prvi put pod turskom vlašću, dok je despot pokušavao na Zapadu da pridobije saveznike za novi sveti rat. Iznuren neprestanim borbama i pokušajima pregovora, umro je 1456. Nasledio ga je sin despot Lazar koji je bio krhkog zdravlja i već 1458. umro. Nakon toga, smenjivale su se različite političke struje (prougarska i proturska) u krilu preostalih članova porodice Branković. • Srpska država se ugasila padom Smedereva pod Turke 1459.

Država despota Đurđa, do prvog pada 1439.

Država despota Đurđa nakon obnove 1444.

Smederevo, Mali grad (1428 -1430) i Veliki grad (1430 -1439. i 1444 -1456)

Smederevo, izgled grada prema varoši pre 1880. i nakon Drugog svetskog rata