SPRAAKSTOORNISSEN EN SPRAAKVERSTAANBAARHEID Gwen Van Nuffelen Marc De

SPRAAKSTOORNISSEN EN SPRAAKVERSTAANBAARHEID Gwen Van Nuffelen Marc De Bodt Universitair Revalidatiecentrum voor Communicatiestoornissen, UZA POSTACADEMISCHE VORMING DYSFAGIE SPACE VERGADERING 8 & 11 OKTOBER 2004 27/06/2005

Beoordelen van pathologische spraak Perceptueel (subjectief) Meten (objectief) articulatie Inventaris: articulatie- CSL: formantonderzoek transities stem • checklist • puntenschalen • Fonetogram • Akoestische metingen prosodie CSL: intonatie/ spreektempo nasaliteit Nasometrie: % spraakverstaanbaarheid • puntenschalen • SVBH-onderzoek ? POSTACADEMISCHE VORMING DYSFAGIE SPACE VERGADERING 8 & 11 OKTOBER 2004 27/06/2005

SVBH-onderzoek Intelligibility can be defined as what is understood by the listeners of the phonetic realization of speech (Yorkston et al, 1996) verstaanbaarheid, duidelijkheid Comprehensibility includes pragmatic and semantic aspects of language bevattelijkheid, doorzichtigheid POSTACADEMISCHE VORMING DYSFAGIE SPACE VERGADERING 8 & 11 OKTOBER 2004 27/06/2005

SVBH-onderzoek Belang • impact bepalen van een stoornis op het communicatief functioneren van een patiënt • evolutie stoornis • therapy-outcome POSTACADEMISCHE VORMING DYSFAGIE SPACE VERGADERING 8 & 11 OKTOBER 2004 27/06/2005

SVBH diagnostiseren Bestaande methoden Perceptuele beoordelingsschalen – vertrouwdheid met de patiënt (examiner bias) – interrater agreement? – intrarater agreement ? Severity Rating Scales hoeveel punten ? vaak voor een specifieke populatie ontwikkeld POSTACADEMISCHE VORMING DYSFAGIE SPACE VERGADERING 8 & 11 OKTOBER 2004 27/06/2005

SVBH diagnostiseren Bestaande methoden Severity Rating Scale (Druyts et al, 1989) 1. Afwezigheid van spraak/volledig onverstaanbaar 2. Spraak grotendeels onverstaanbaar, nu en dan herkenbare woorden 3. Spraakverstaanbaarheid is ernstig beperkt en wordt in belangrijke mate bepaald door de context en de vertrouwdheid van de luisteraar met het probleem 4. Spraakverstaanbaarheid is beperkt door specifieke problemen (onvoldoende luid, hypernasaliteit…) 5. Volledig verstaanbaar ondanks de aanwezigheid van dysartrische kenmerken 6. Spraakverstaanbaarheid is normaal POSTACADEMISCHE VORMING DYSFAGIE SPACE VERGADERING 8 & 11 OKTOBER 2004 27/06/2005

SVBH diagnostiseren Engelstalige SVBH-onderzoek • Computerized Assessment of Intelligibility of Dysartric Speech (Yorkston, 1984) – WN: 50 at random: beoordeling: multiple choice/ transcriptie: % – ZN(SIT, 1996): at random: transcriptie: % – Intelligible words/minute • Single Phonetic Intelligibility Protocol(Kent, 1992) – 19 fonetische contrasten WN (tell-sell) – Beoordelen adhv multiple choice: % POSTACADEMISCHE VORMING DYSFAGIE SPACE VERGADERING 8 & 11 OKTOBER 2004 27/06/2005

SVBH diagnostiseren Engelstalige SVBH-onderzoek • Children’s Speech Intelligibility Measure (Wilcox, 1999) – Nazeggen 50 woorden – Ruwe score en percentielen – Goede test/retestbetrouwbaarheid, inter- en intrabeoordelaarsovereenkomst – Onderzoeker + beoordelaar • SPINE (Speech Intelligibility Evaluation; Monsen, 1988) POSTACADEMISCHE VORMING DYSFAGIE SPACE VERGADERING 8 & 11 OKTOBER 2004 27/06/2005

SVBH diagnostiseren Nederlandstalig SVBH-ond FDA (Enderby, 1983) vertalingen door Denissenen et al. en (1990) en Lambert & Rutten (1996) • beperkt aantal testitems • niet alle spraakklanken • ruwe schatting • leereffect en voorspelbaarheid • geen foutenanalyse (Carmichael, 2004: hidden Markov models) SVBH-onderzoek A. Versonnen (Versonnen et al, 2004) POSTACADEMISCHE VORMING DYSFAGIE SPACE VERGADERING 8 & 11 OKTOBER 2004 27/06/2005

Doel WP 5 • Beschikbare testen: perceptueel: subjectief • Nood aan objectiviteit POSTACADEMISCHE VORMING DYSFAGIE SPACE VERGADERING 8 & 11 OKTOBER 2004 27/06/2005

Datacollectie: materiaal en methode • Recorder: – Mini Disc Sony: 44. 1 k. HZ – Marantz: : directe opname op cd-rom: 11 -58 k. Hz • Bewerken digitale samples: – Auda. City: 44100/ 48000 HZ – Windows: Geluidsrecorder: 44100 Hz POSTACADEMISCHE VORMING DYSFAGIE SPACE VERGADERING 8 & 11 OKTOBER 2004 27/06/2005

Datacollectie: materiaal en methode • Sample – Spraakverstaanbaarheidsonderzoek A. Versonnen: woordniveau – Samples computerized speech lab: zinsniveau – Lezen tekst: Papa en Marloes (Van de Weijer & Slis, 1991) naar analogie Rainbow Passage (Fairbanks, 1960) – Articulatie-onderzoek Logo-Art POSTACADEMISCHE VORMING DYSFAGIE SPACE VERGADERING 8 & 11 OKTOBER 2004 27/06/2005

SVBH-onderzoek A. Versonnen: opbouw • • Houdt rekening met fonotaxis van het Nederlands Elke klank systematisch nagaan (I/M/F) Kwantitatieve score Kwalitatieve analyse POSTACADEMISCHE VORMING DYSFAGIE SPACE VERGADERING 8 & 11 OKTOBER 2004 27/06/2005

SVBH-onderzoek A. Versonnen POSTACADEMISCHE VORMING DYSFAGIE SPACE VERGADERING 8 & 11 OKTOBER 2004 27/06/2005

• • • 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 POSTACADEMISCHE VORMING DYSFAGIE SPACE VERGADERING 8 & 11 OKTOBER 2004 27/06/2005

SVBH-onderzoek score en interpretatie • Score overbrengen op evaluatieblad • Score (op 50) omzetten in percentage spraakverstaanbaarheid: • < 40: diep gestoord • 41 -70: ernstig • 71 -90: matig tot licht • > 90: normaal (voorlopige indeling gezien beperkt aantal proefpersonen) • Foutenanalyse (wijze/ plaats/ opening/ …) POSTACADEMISCHE VORMING DYSFAGIE SPACE VERGADERING 8 & 11 OKTOBER 2004 27/06/2005

SVBH-onderzoek eigenschappen • Interbeoordelaar-betrouwbaarheid Voldoende: α-coëfficiënt: 0. 80 • Intrabeoordelaar-betrouwbaarheid geen significante verschillen (p>0. 05) • Verschillende lijsten – 1 spreker, 2 verschillende lijsten : geen significante verschillen • Validiteit: overeenstemming met 6 -punten schaal significant POSTACADEMISCHE VORMING DYSFAGIE SPACE VERGADERING 8 & 11 OKTOBER 2004 27/06/2005

SVBH-onderzoek pluspunten • • • Zo objectief mogelijk Weinig tot geen leereffect (indien voldoende lijsten) Eenduidige score Foutenanalyse mogelijk: features Elke klank wordt systematisch nagegaan POSTACADEMISCHE VORMING DYSFAGIE SPACE VERGADERING 8 & 11 OKTOBER 2004 27/06/2005

SVBH-onderzoek minpunten • Geen consonantclusters of meerlettergrepige woorden opgenomen in de test • Gaat invloed van co-articulatie niet na (zinsverband) • Patiënt moet kunnen lezen POSTACADEMISCHE VORMING DYSFAGIE SPACE VERGADERING 8 & 11 OKTOBER 2004 27/06/2005

Articulatie-onderzoek LOGO-ART • • • Consonanten I/M/F Vocalen en tweeklanken Consonantenclusters I/F Geen normering Vlaamse normen: AAO/ UAO LOGO-ART: visueel aantrekkelijker POSTACADEMISCHE VORMING DYSFAGIE SPACE VERGADERING 8 & 11 OKTOBER 2004 27/06/2005

Datacollectie: populaties • Dysartrie • Articulatiestoornissen: organisch/ functioneel(dyslalie) • Fonologische stoornissen (taalprobleem; fonologische processen bijvoorbeeld clusterreductie/-deletie) • Gehoorgestoorden • Stemstoornissen • Laryngectomie POSTACADEMISCHE VORMING DYSFAGIE SPACE VERGADERING 8 & 11 OKTOBER 2004 27/06/2005

Datacollectie: stand van zaken TOTAAL dysartrie NAH 14 Cong 10 gehoorgestoorden CI 10 HI 4 laryngectomie PL 2 TL 9 articulatiestoornissen 15 TOTAAL POSTACADEMISCHE VORMING DYSFAGIE SPACE VERGADERING 8 & 11 OKTOBER 2004 27/06/2005 24 14 11 15 64

Laryngectomie POSTACADEMISCHE VORMING DYSFAGIE SPACE VERGADERING 8 & 11 OKTOBER 2004 27/06/2005

Totale laryngectomie: slokdarmspraak POSTACADEMISCHE VORMING DYSFAGIE SPACE VERGADERING 8 & 11 OKTOBER 2004 27/06/2005

Totale laryngectomie: servox POSTACADEMISCHE VORMING DYSFAGIE SPACE VERGADERING 8 & 11 OKTOBER 2004 27/06/2005

Totale laryngectomie: knoopspraak POSTACADEMISCHE VORMING DYSFAGIE SPACE VERGADERING 8 & 11 OKTOBER 2004 27/06/2005