Sowotwrstwo OBOCZNOCI Lekcja dla I klasy gimnazjum Drogi

Słowotwórstwo OBOCZNOŚCI Lekcja dla I klasy gimnazjum

Drogi Uczniu Na dzisiejszej lekcji przyswoisz sobie nowe wiadomości oraz nabędziesz nowe umiejętności, które zwiększą Twoją sprawność językową. W czasie lekcji przed komputerem zachowaj poniższe zasady. • Ćwiczenia rozwiązuj w pamięci lub w brudnopisie. • Po każdej serii ćwiczeń przechodź do rozwiązywania zadań w karcie pracy. • Wszystkie zadania zostaną ocenione przez nauczyciela. • Każde polecenie czytaj uważnie i ze zrozumieniem.

3 To trzeba wiedzieć! Nasz język rozwijał się przez setki lat. W tym czasie zachodziły w nim różne zmiany. Dotyczyły one brzmienia wyrazów, słownictwa, odmiany oraz składni. Procesy fonetyczne, m. in. palatalizacja, zanik iloczasu, stały się źródłem zjawiska językowego zwanego obocznością. Karta pracy. Slajd nr 12

4 OBOCZNOŚĆ to współistnienie w języku wymieniających się elementów fonetycznych lub morfologicznych. J. Malczewski Szkolny słownik nauki o języku TO RÓŻNE POSTACIE TEGO SAMEGO WYRAZU, NIE JEGO ODMNIANY, ALE WEWNĘTRZNEJ BUDOWY. Oboczność, alternacja językowa, wymiana Slajd nr 12 to synonimy.

5 Przykład las – leśny las- : leśa: e s : ś Slajd nr 12

6 Przykład las- : leś- oboczność tematu, rdzenia a: e oboczność samogłoskowa s: ś oboczność spółgłoskowa Slajd nr 12

7 OBOCZNOŚCI SPÓŁGŁOSKOWE p : p' (pi) b : b' (bi) f : f' (fi) w : w‘ (wi) m : m‘ (mi) n : ń (ni) r : rz ł : l z : ź(zi) : ż t : ć (ci) : cz d : dź(dzi) : dz s : ś (si) : sz k : k‘(ki) : cz : c g : g‘(gi) : ż : dz ch : ch‘(chi) : sz : ś(si) To najważniejsze oboczności spółgłoskowe. Slajd nr 12

8 OBOCZNOŚCI SAMOGŁOSKOWE • e: a • ą: ę • e : 0 (ZERO) • i : y • e: o • o: ó To najważniejsze oboczności samogłoskowe. Slajd nr 12

Ćwiczenie 1. 9 Slajd nr 12 TEMATY, RDZENIE OBOCZNE ręka – rączka ręk- : rącz- ogród – ogrodzić ogród : ogrodzi- dzień – dzionek dzień : dzion- rok – roczek rok noga – nóżka noga : nóż- gołąb – gołębnik gołąb : gołęb- straszyć – strach strasz- : strach : rocz-

10 Ćwiczenie 2. Slajd nr 12 OBOCZNOŚCI SPÓŁGŁOSKOWE I SAMOGŁOSKOWE • ręka – rączka Ę: Ą K: CZ ogród – ogrodzić Ó : O D: DZ’ dzień- dzionek E: O Ń: N rok – roczek - K: CZ noga – nóżka O: Ó G: Ż gołąb – gołębiarz Ą: Ę B: BI straszyć – strach - SZ: CH

11 Ćwiczenie 3. Slajd nr 12 Wypisz po kilka wyrazów należących to tej samej rodziny. Na ich podstawie podaj rdzenie oboczne oraz występujące w nich oboczności spółgłoskowe i samogłoskowe. Przykład: las, leśny, lessy las: leś-: les- A: E S: Ś(SI), kwiat kwietnik, kwiecie kwiet- : kwieci- A: E T: CI kroczyć krok krocz-: krok CZ : K droga dróżka, drożyna, drog-: dróż- : droż- O: Ó G: Ż

12 Karta pracy Jeżeli ćwiczenia nie sprawiły Ci trudności, przejdź do wykonania zadania nr 1 w karcie pracy. Jeżeli nie wszystko zrozumiałeś, wróć do slajdów: v Wiadomości – slajdy nr 3, 4, 5, 6, 7, 8, v Ćwiczenia – slajdy nr 9, 10, 11.

13 Oboczności ilościowe i jakościowe Oboczności podlegają prostej klasyfikacji: oboczności ilościowe oboczności jakościowe głoska do głoski spółgłoskowe głoska do zera samogłoskowe Slajd nr 18

Oboczności ilościowe i jakościowe 14 głoska do głoski głoska do zera RZ : R E: O W: WI (ZERO) spółgłoskowe RZ : R samogłoskowe O: E E : O Slajd nr 18 O: E W: WI (ZERO)

15 głoska do głoski Przykład głoska do zera pies – psisko pi : p, s: si, e: O Slajd nr 18

16 Ćwiczenie 4. Slajd nr 18

17 Ćwiczenie 5. Oboczności rdzenia Występowanie tego samego rdzenia w różniących się fonetycznie postaciach chodzić, chadzać, chód, chodnik = chodz’-, chadz-, chód, chod-, Sprawdź wóz ręka woźnica, wozownia, rączka, ręcznik. powóz, wożę, rękawek, rąk, Slajd nr 18

18 Karta pracy Jeżeli ćwiczenia nie sprawiły Ci trudności, przejdź do wykonania zadania nr 1 w karcie pracy. Jeżeli nie wszystko zrozumiałeś, wróć do slajdów ØWiadomości – slajdy nr 13, 14, 15. ØĆwiczenia – slajdy nr 16, 17.

To już koniec ! Przejrzyj kartę pracy, podpisz ją i oddaj nauczycielowi języka Do zobaczenia na innej lekcji! polskiego.