Sosyal Bilimler Enstits Bilgi Teknolojileri ve Ynetim Teknoloji

Sosyal Bilimler Enstitüsü Bilgi Teknolojileri ve Yönetim Teknoloji Transferi ve Offset Hazırlayanlar: Gizem Güzeller Cengizhan Aykan

Bilgi Günümüzde, bilgi temelli üretim faktörleri, ekonomik büyümenin ve kalkınmanın belirleyicileri arasında klasik üretim faktörlerine göre daha baskın hale gelmiştir. • Sermaye • Emek Teknolojik yeniliğin kaynağı bilgi Bilgi, teknolojiye ve yeniliklere kaynaklık etmektedir. Diğer bir ifade ile teknoloji «bilginin uygulanması» olarak tanımlanabilmektedir.

Teknoloji • Teknoloji, «Bir sanayi dalı ile ilgili yapım yöntemlerini, kullanılan araç, gereç ve aletleri kapsayan bilgi» olarak tanımlanmaktadır. (TDK, 2008) • Teknoloji, üretim makinalarında, üretim yöntemlerinde, ürünlerde "yenilik" yaratmayı; bu yeniliklerde, üretimi arttırmayı, yani rekabet üstünlüğü ve karı arttırmayı sağlayan anahtar olarak tanımlanmaktadır.

Teknolojik Gelişme Toplumun üretime ilişkin bilgi birikimi olarak da tanımlanan teknolojinin gelişimi bu bilgi birikiminin artışı anlamına gelmektedir. Teknolojik gelişme, • Üretim yöntemlerinin ve niteliklerinin değişmesi, • Yeni ürün tasarımlarının geliştirilmesi ve • Yeni örgütlenme, yönetim ve pazarlama tekniklerinin oluşturulması şeklinde ortaya çıkmaktadır.

Teknolojik Gelişme Teknolojik gelişme, hem gelişmiş ülke ekonomileri hem de gelişmekte olan ülke ekonomileri için gerek kalkınmayı gerekse ekonomik büyümeyi sağlaması açısından anahtar rol oynamaktadır. Bu gelişim süreci, • Sosyo-kültürel ve toplumsal sonuçları itibariyle kalkınmayı, • Ar-Ge çalışmaları sonucunda ortaya çıkan teknolojik yeniliklerin üretim süreçlerini daha etkin ve verimli kılmasıyla da ekonomik büyümeyi sağlamaktadır.

Teknolojik Gelişme Ülkelerin teknoloji edinimleri, • Ar-Ge faaliyetlerinde bulunarak üretmek, • Transfer etmek gibi karşılıklı bağımlılık ilişkisi içinde olan iki temel kaynağa bağlıdır. Gelişmekte olan ülkeler için teknolojiye sahip olmanın yolu, ülke şartlarına uygun teknolojinin seçildiği bir transfer sürecinden geçmektir.

Teknolojik Gelişme Teknolojik gelişme sürecinde, • bilim ve teknoloji uygulanmasında ve politikalarının oluşturulması ve • güçlü bir yerli sanayi sistemi oluşturulmasında devletin üsleneceği rol başarılı bir teknoloji transfer sürecini beraberinde getirecektir. Bu süreçte devlet, düzenleyici rol oynamalı, sağladığı vergi indirim ve muafiyetleri, Ar-Ge destek ve teşvikleri gibi avantajlarla bu düzenlemeleri etkin kılacak bir role sahip olmalıdır.

Teknolojik Yenilik Teknolojik yenilik, teknik donanımın ve üretim teknolojilerinin yüksek teknolojilerin gerektirdiği şekilde güncelleştirilmesini ifade etmektedir. Ekonomik büyüme ve kalkınmada önem taşıyan teknolojik yeniliğin kaynağını, • Üniversiteler, • Ar-Ge kuruluşları • Firmaların Ar-Ge bölümleri, • Araştırma enstitüleri • Ar-Ge’ye yönelik çalışan kamu kuruluşları oluşturmaktadır.

Teknoloji Transferi Kurumlar arasında etkin işbirliğinin sağlanamaması teknolojik gelişme sürecinde bir aksamaya sebep olacak ve ülkeleri (ve/veya firmaları) satın alma, kopyalama gibi teknoloji transfer yöntemleri ile karşıya bırakacaktır. Teknoloji üretemeyen az gelişmiş veya gelişmekte olan ülkelerin yanında, gelişmiş ülkeler için de söz konusu olan teknoloji transferi, • “Verimlilik artışı sağlamak ve ekonomik büyüme ve kalkınmayı sağlamak için ihtiyaç duyulan teknolojinin, teknoloji üreten ülkelerden ithalini” ifade etmektedir.

Teknoloji Transferi Teknolojinin üretilmiş olması, transferi için yeterli değildir. Bu bilginin transferi, transfer edilecek firmanın • Teknolojiye adaptasyon hızı • Eğitim seviyesi • Çalışanların teknik kapasitesi • Mevcut alt yapılar • Finans ve ticaret sistemleri gibi faktörlere bağlıdır.

Teknoloji Transferi Sebepleri Gelişmekte olan ülkeleri teknoloji transferine iten sebepler, • Teknoloji üretmek için yeterli sermaye birikimine ve işgücüne sahip ol(a)mamak, • Gelişmiş ülkelere karşı uluslararası rekabet gücü kazanmak, • Gelişmiş ülkeler tarafından icat edilmiş tekniklerin avantajlı olması, • Mevcut tesislerin modernizasyonu, • Karlılık artışı sağlamak olarak sıralamak mümkünüdür.

Teknoloji Transferi Sebepleri Gelişmiş ülkelerin teknoloji ihracı yapma sebepleri ise, • Teknoloji üretimi esas olan firmaların geliştirdikleri teknolojileri satmak suretiyle giderlerini karşılamaları ve kâr elde etmeleri, • Üretilen bir yatırım malı veya yarı mamulün satışını yaygınlaştırmak için bunları kullanan teknolojilerin satışı, • Yeni teknolojileri kullanmaya başlayan firmaların eskiyen teknolojilerini satarak kâr sağlamaları, • Mal satışı zorlaşan pazarlara yarı mamul satışını sağlayacak şekilde teknoloji (veya lisans, know-how ve patent) satışı, • Yaygınlaşan teknolojileri satmak suretiyle ek kâr sağlanması olarak ifade edilebilir.

Teknoloji Transferi Süreci Teknoloji transferi, • Adaptasyon • Özümseme • Uygulama • Üretim gibi karmaşık süreçler içeren işlemler bütünüdür.

Teknoloji Transferi Sınıflandırılması Teknoloji transferi süreci yöntemsel olarak, • Yatay transfer • Dikey transfer olarak ikili bir sınıflandırmaya tabi tutulabilir. Belli bir sürecin diğer firmalara aktarılması yatay transferi, özellikle yeni bir sürecin çeşitli düzeylerde bulunan teknik enformasyonunun transferi ise dikey transferi ifade etmektedir.

Teknoloji Transferi Sınıflandırılması Dikey teknoloji transfer yöntemleri, • Lisans anlaşmaları, • Know-how anlaşmaları, • Çok ortaklı girişim (joint venture) anlaşmaları, • Satın alma, • Franchising, • Anahtar teslim tesis yatırımları, • Danışmanlık, • Üretim ortaklığı, • Yabancı uzman istihdamı vb. birçok yöntemi içermektedir.

Teknoloji Transferi Sınıflandırılması Yatay teknoloji transfer yöntemleri arasında, • Ar-Ge projeleri, • Üniversite-sanayi işbirliği, • Ar-Ge enstitüleri, • Proje işbirlikleri, • Kümeler(clusters), • Ağ yapılar vb. yoğun etkileşimli sistemler bulunmaktadır.

Teknoloji Transfer Yöntemleri • Dikey transfer yöntemleri ile gerçekleştirilmesi, o Transfer edilen teknolojiye hâkimiyetin olmamasını, o Teknolojiyi geliştirme yeteneğinin olmamasını ve o Sürekli dışa bağımlılığı ifade etmektedir. • Yatay transfer yöntemleri ile gerçekleşmesi ise, o teknolojiye erişim, o uygun olanın seçimi, o tedarik, o asimilasyon, o geliştirme ve o ileri aşamada teknoloji üretiminin mümkün olmasını ifade etmektedir.

Teknoloji Transfer Yöntemleri Uygun teknoloji transfer yönteminin belirlenmesinde • Teknolojik büyüme gereksinimi ve rekabet yeteneği, • Firma kapasitesi, • Pazara çıkış süresi, • Risk yüksekliği ve risk yönetebilme yeteneği, • Maliyet ve bunu karşılayabilme yeteneği belirleyici olmaktadır.

Teknoloji Transfer Maliyetleri Teknoloji transferi maliyetleri, • Doğrudan Maliyetler • Dolaylı Maliyetler olmak üzere iki grup altında incelenmektedir. Doğrudan maliyetler, o Patent, o Lisans, o Uzmanlık ve ticari marka kullanımı ile ilgili ödemeler, o Yatırım öncesi, aşaması ve sonrası için gerekli teknik bilgi ve uzmanlık için yapılan ödemeleri kapsamaktadır.

Teknoloji Transfer Maliyetleri Dolaylı maliyetler ise o Ara malların ve araç gereçlerin ithalatındaki aşırı fiyatlama, o Uzmanlık bedeli olan ödemeler, o Somut anlaşma maddelerinin olmadığı durumlarda yurt dışına giden kâr ödemeleri ve o sermaye mallarının teknik donanımın ithalinden kaynaklanan ve teknoloji fiyatı ihraç eden tarafça belirlenen ödemeler olarak ifade edilmektedir.

Teknoloji Transferinin Gelişmekte Olan Ülkelerdeki Kısıtlılıkları • Teknoloji transferi, teknolojiyi satın alıp kullanma sürecinden öte teknolojinin adaptasyonu, özümsenmesi ve yayılarak üretilebilir kılınması gibi faktörleri de içermesinden dolayı gelişmekte olan ülkeler teknoloji transferi için büyük maliyetlere katlanmak zorundadır. • Teknoloji üreticisi ülkelerin uyguladıkları kısıtlamaları içeren dışsal faktörler, gelişmekte olan ülkelerin uygun teknoloji seçimlerini etkilemektedir. • Teknolojiyi üreten ülkelerin teknolojiyi transfer eden ülkelerden farklı tarafı, teknolojiyi ihraç eden tarafa bağımlı olmak ve bu süreç boyunca teknoloji transferini denetim ve egemenlik aracı haline getirmektedir. Bu da gelişmekte olan ülkeler açısından teknoloji transferinin bir diğer olumsuz yanını oluşturmaktadır.

Teknoloji Transferinin Gelişmekte Olan Ülkelerdeki Kısıtlılıkları • Gelişmekte olan ülkelerin, o Teknoloji üreten sanayileşmiş ülkeler karşısında pazarlık gücünün olmaması, o Satın alınan teknolojinin , ülkeye maliyetinin yüksek olması, o Ulusal yenilik sistemlerinin yeterince geliştirilememiş olması, o Gelişmiş ülkelere yönelik olarak gerçekleşen beyin göçü, o Bilim ve teknoloji politikalarının teorik düzeyde var olmaktan öteye geçmemesi, o Lisans anlaşmalarının kısıtlayıcı önlemlere yönelik maddelerden oluşması gibi sebepler de ülkelerin teknoloji yoksulluğu içinde olmasına sebep olan diğer faktörler olarak ifade edilebilir.

Teknoloji Transferi Problemlerine Çözüm Önerileri Teknolojiyi sağlayan taraf açısından öneriler; 1. Gelişmekte olan ülkelere teknoloji transferi, sadece bir iş anlaşması olarak değil, uluslararası anlayış ve iyi niyetin gelişmesinde anahtar bir unsur olarak düşünülmelidir. 2. Gelişmekte olan ülkelerin, teknolojiyi benimseme ve ondan yararlanabilme kabiliyetleri, nispeten sınırlı ve az olacağından, gönderici firma için, kısa dönemde kar elde etme olanakları da sınırlı kalacaktır. Bu bakımdan, uzun dönemli düşünmekte fayda vardır; bir başka deyişle, perspektif, uzun vadeli tutulmalıdır. 3. Teknoloji sağlayan firmalar, bu süreçle ilgili olarak, Birleşmiş Milletler ve onun bağlı kuruluşlarının (UNIDO, UNCTAD, vb. ) uygulama prensiplerine uygun hareket etmelidirler.

Teknoloji Transferi Problemlerine Çözüm Önerileri Teknolojiyi alan taraf açısından öneriler; 1. Teknoloji transferinin, kendi sosyo-ekonomik gelişme süreçleri üzerindeki faydalı etkilerinin farkında olmalıdırlar. 2. Bu temel görüşten hareketle, teknolojilerin gelişmesini sağlayacak daha uygun koşulları gerçekleştirmeye çalışarak, gereken alt yapıyı sağlayıcı, bürokratik gecikkmeleri giderici tedbirleri almalıdırlar. 3. Uygun olmayan teknolojileri, "Teknoloji transferi her zaman yararlıdır. " düşüncesiyle ithal etmeye yanaşmamalı; gerçekçi fayda-maliyet analizlerine dayalı, tutarlı politikalar oluşturup, bunları hassasiyetle takip etmelidirler. 4. Gelişmiş ülkeler gibi, onlar da; Birleşmiş Milletler ile bağlı kuruluşlarının uygulama prensiplerine uymalı; bu suretle de ileride pek çok problemin doğuşunu baştan önlemelidir.

Offset Nedir? Offset, kamu kurum ve kuruluşları, kamu ortaklıkları ve kamu iştirakleri tarafından açılan uluslararası ihaleler neticesinde, ihalelerin açıldığı ülkeden çıkacak dövizi telafi etmek ve bu ülkelerin ihracat potansiyelini arttırmak amacıyla, ihaleyi kazanan yabancı firma tarafından ana ihale anlaşmasına ek olarak verilen taahhütlerdir.

Offset Nedir? Bu taahhütler, ihaleyi açan ülkeden yapılacak ihracat, ihaleyi açan ülkeye yönelik yabancı sermaye yatırımları, ortak yatırımlar, teknoloji transferi, lisans ve know-how transferleri, kalifiye işgücü yaratmak amacıyla, masrafı ihaleyi kazanan yabancı firmaya ait olmak üzere sağlanan yurtiçi ve yurt dışı eğitim imkanları, AR-GE çalışmaları ve yatırımları ile diğer döviz kazandırıcı hizmet ve işlemleri içerebilir.

Offset Nedir?

Offset Türleri Offset uygulamaları, offsete konu olan kamu ihalesinin niteliğine göre • Askeri offset • Sivil offset olmak üzere ikiye ayrılmaktadır.

Sivil Offset Türleri Sivil kamu alımları çerçevesindeki offset uygulamalarıdır. Dünyada offset uygulamaları daha çok askeri offset şeklinde başlamış ve gelişmiş olmasına karşılık, günümüzde özellikle gelişmekte olan ülkeler sivil offsetin yaygınlaştırılması yönünde çalışmalarda bulunmaktadırlar. Ülkemizde sivil offset uygulamaları Ekonomi Bakanlığı tarafından yürütülmektedir.

Savunma Sanayii Offset Uygulamaları Askeri alımlar çerçevesindeki offset uygulamalarıdır. Savunma sanayi ile ilgili olabileceği gibi ihale konusunun niteliğine göre sivil sektörlerle de ilgili olabilir. Halihazırda, ülkemizdeki savunma sanayii offset uygulamaları Savunma Sanayii Müsteşarlığı (SSM) tarafından yürütülmektedir.

Offset Uygulamalarının Avantajları Nelerdir? • Kamu harcamalarının bir bölümünü telafi etmek, • İhracatçılarımızın yeni dış pazarlara açılmalarına ve/veya mevcut dış pazarlarda ihracat artışı kaydetmelerine imkan sağlamak, • Yabancı sermaye girişinde artış sağlamak, • Yeni istihdam olanakları yaratmak, • İç pazarın ve dış ticaretin dinamizmini artırmak, • Teknoloji transferi yoluyla üretim kalitesinin artırılmasına yardımcı olmak, • Sağlanan yurt içi ve yurt dışı eğitim olanaklarıyla kalifiye işgücünün niteliğini ve niceliğini artırmak, • Döviz girdilerini artırarak, ödemeler dengesindeki açığın azaltılmasını sağlamaktır.

SSM Offset Düzenlemeleri

Ekonomi Bakanlığınca Halihazırda Yürütülen Offset Uygulamaları Ekonomi Bakanlığı tarafından idare edilen ve kredilendirilen bir proje bulunmaktadır. 2002 yılında Türk Hava Kuvvetleri'nin ihtiyaçları doğrultusunda, SSM"nin Boeing firmasından 4 adet Havadan Erken İhbar Kontrol Uçağı (AWACS) satın alması kapsamında yürütülen bu projede, Boeing firması 570 milyon dolar değerinde offset taahhüdünde bulunmuştur. Bu çerçevede, SSM ile Boeing firması arasında 20 Nisan 2003 tarihinde bir offset sözleşmesi imzalanmış olup, bu offset sözleşmesi uyarınca, SSM ile Müsteşarlığımız arasında bir Protokol imzalanarak, Boeing firmasının 2. ve 3. kategori ihracat tipi offset yükümlülüklerinin Ekonomi Bakanlığınca idare edilmesi ve kredilendirilmesi karara bağlanmıştır. Ayrıca, 22 Ocak 2004 tarihinde Ekonomi Bakanlığı ile Boeing firması arasında, yüklenici firmanın offset yükümlülüklerinin kredilendirilmesi ile ilgili prosedürleri belirleyen bir Anlaşma Muhtırası imzalanmıştır.

Ülkelerin Offset Uygulamaları

Teşekkür ederiz…