SIGNALEREN maar eerst even dit Workshop voor leernetwerkbijeenkomst

SIGNALEREN … maar eerst even dit! Workshop voor leernetwerkbijeenkomst LVB en verslaving 29 mei 2012 Marijke Bouts Mondriaan Verslavingspreventie Tel. 046 457 10 60

Hoe herken je probleem gebruik? Noem eens een aantal signalen waarvan je kunt vermoeden dat er sprake is van beginnend problematisch middelengebruik

Herkenning van gebruik van genotmiddelen Wat wil je zien? – Dat iemand zojuist iets heeft gebruikt? – Dat iemand bezig is te experimenteren met genotmiddelen? – Dat iemand bezig is riskant te expermenteren met genotmiddelen? – Dat iemand verslaafd is aan genotmiddelen?

Structurele aanpak volgens stoplichtmodel • Groen: niet-gebruiker, wel risicogroep • Oranje: experimenteel tot risicovol gebruik • Rood: problematisch middelengebruik tot middelenafhankelijkheid

Nodig • Goed screeningsinstrument (Sum. ID-Q) • Materialen voor de juiste interventie op het juiste niveau: – LVB folders over genotmiddelen – Spelmateriaal (Trip) – Voorlichting op maat (Bekijk ‘t nuchter)) – Motivatietraining (Bekijk ‘t nuchter) • Samenwerking met Verslavingszorg

Opdracht Bespreek in je groepje: • Is dit materiaal bruikbaar voor jouw doelgroep? • Wanneer en hoe zou je het inzetten? • Wat heb je nodig om dit materiaal te kunnen gebruiken? • Waar haal je dat? • Knelpunten voor het gebruik?

Structurele aanpak volgens stoplichtmodel • Groen: niet-gebruiker, wel risicogroep: positief bekrachtigen, folders inzetten, websites, groepsvoorlichting • Oranje: experimenteel tot risicovol gebruik: voorlichting, motivatietraining, individuele begeleiding • Rood: problematisch middelengebruik tot middelenafhankelijkheid: motivatietraining en hulpverlening

Stadia van gebruik ONAFHANKELIJKHEID Kennismaking stoppen Hoeveelheid onbelangrijk Experimenteren stoppen Hoeveelheid vormt Sociaal gebruik een risico (tolerantie vorming) stabiel / stoppen Gewoonte gebruik minderen / stoppen Problematisch gebruik minderen / stoppen Functie om problemen Hoeveelheid is een op te lossen probleem op zich AFHANKELIJK VERSLAVING Functie in zichzelf minderen / stoppen Verslavingsspiraal

Redenen voor gebruik Effecten • Geeft een lekker gevoel • Lang door kunnen gaan • Rustig worden Groepsprocessen • Meedoen met anderen/erbij willen horen • Gezelligheid • Stoer zijn • Geen ‘nee’durven zeggen Individuele aspecten • Nieuwsgierigheid • Verkennen van grenzen • Spanning zoeken • Verdrijven van verveling • Wegstoppen van problemen 9

Redenen om niet te veranderen • Veranderen is niet aantrekkelijk! (middelen maken minder saai) • Geen prioriteit (andere zaken die aandacht vragen) • Geen zelfvertrouwen • Gebruik is sociaal gemeengoed • Niet weten hoe • Onvoldoende vaardig • Irritatie door bemoeizucht hulpverleners 10

Voorwaarden voor gedragsverandering cliënt Algemeen • Voldoende eigenwaarde • Geloof in competentie • Onderkennen risicogedrag • Zorgen over risicogedrag Bij de LVB-er: • Steun, begrip en acceptatie van omgeving • Passend zorgbeleid • Alternatieven voor het huidige gedrag

Opdracht 'het signaleringsgesprek' Je werkt als begeleider bij een LVB organisatie. Peter is een van je cliënten. Je kent hem nog niet zo lang en het gebruik van genotmiddelen is nog nooit ter sprake gekomen. Peter is 28 jaar. Afgelopen weekend is hij uit geweest. Hij heeft toen ook een party bezocht. Je vermoedt dat Peter daar pillen heeft gebruikt. Je vindt hem al een aantal weken moe uitzien en je denkt dat hij ook wat is afgevallen. Op maandag heeft hij ook veel moeite met opstaan. Je wil dit met hem bespreken. Je hebt op maandagochtend een gesprek met hem. Opdracht: 1. Schrijf op welke signalen er zijn. 2. Schrijf op wat het doel is van het gesprek dat je met Peter gaat voeren.

Het doel van een signaleringsgesprek - Bieden van veiligheid en vertrouwen - Verduidelijken van jouw rol (welke pet heb je op) - Verduidelijken doel van de gesprekken - Rustig verkennen wat er met de cliënt aan de hand is En niet: dat je zeker wilt weten dat een cliënt alcohol/drugs heeft gebruikt en welke drug dat is

Do’s en dont’s in een signaleringsgesprek • • • Houdt het contact kort Stel eenvoudige vragen Sluit aan bij denk- en leerstijl Niet te veel informatie tegelijk Gebruik visueel materiaal Mondjesmaat een beroep op inzicht, reflectie, gevoel voor humor • Zorg dat er niet te veel druk komt • Eindig altijd concreet en op maat

Leren en veranderen bij LVB • Beter in ‘zien en doen’ dan in ‘horen en begrijpen • Leren – – – sneller als er eigen voordeel is beter als materie hen raakt van herhaling, gewoontetraining, terugvertellen van toepassen van het samen ordenen van gedachten en bespreken van verschillende perspectieven – eerder als het perspectief heeft

Kenmerken open gesprek - Kijk de ander aan en knik. Door te kijken of te glimlachen laat je merken dat je de ander begrijpt - Stel open vragen - Houd je eigen ideeën, kritiek, oplossingen etc. achterwege. Geef alleen je mening als erom gevraagd wordt. - Verplaats je in de ander - Vat wat er gezegd is in eigen woorden samen, check of je het goed hebt begrepen.

Stadia van gedragsverandering Permanente uitgang Volhouden Uitvoeren Beslissen Tussentijdse uitgang Terugval Voorstadium Overwegen Start

Voorstadium Kenmerk: "Nee, er is niets aan de hand" Doel begeleiding Contact, bevorderen eigenwaarde, bevorderen kennis en probleembesef Tips • Ga niet in discussie, moraliseer niet • Stel open vragen, vat samen • Geef objectieve informatie • Sta open voor motieven jongere • Educatieve groepsinterventies 18

Overwegen Kenmerk: “Misschien, ik zal er eens over nadenken” Doel begeleiding (algemeen) • Verminder aantrekkelijkheid gebruik, bespreken voor- en nadelen, verbeteren eigen effectiviteit, bezorgdheid vergroten Tips • Vergroot bewustzijn van risico’s; vergroot ongerustheid; ga doorvragen, concretiseren en reflecteren; geef objectieve informatie en ga heretiketteren 19

Beslissen Kenmerken: “ja, ik ga er wat aan doen” Doel begeleiding • Help te beslissen hoe te veranderen, help te kiezen: minderen of stoppen Tips • Wees alert op hoge doelen en sociaal wenselijke antwoorden • Wees alert op ongenuanceerde impulsieve keuze 20

Uitvoeren Kenmerk: “Ik zet m’n schouders er onder” Doel begeleiding • Help de doelen te halen, ondersteun positieve keuzes cliënt Tips • Vallen en opstaan hoort er bij, bekrachtig positief (belonen) • ook begeleidingsteam moet vallen en opstaan accepteren 21

Volhouden Kenmerk: “ik houd het vol!” Doel begeleiding • Help jongere verandering vast te houden Tips • Bespreek risicosituaties, • maak voordelen huidige situatie concreet • bekrachtig positief 22

Terugval Kenmerk: “Jammer maar geen ramp” Doel begeleiding • Help terug te komen in beslissingsfase • Voorkom demoralisatie en ondersteun • Houd als team ook moed Tips • Benoem de terugval als een leerervaring (doorstart), • Bied snel laagdrempelig ondersteuning • Houd positief contact 23

Alcohol- en drugsgebruik voorkomen • • Beginleeftijd van gebruik uitstellen Niet-gebruik stimuleren Problematisch gebruik signaleren Problematische gebruikers doorverwijzen naar de verslavingszorg • Algemene risicofactoren komen juist bij mensen met LVB vaker voor, zoals: – Lage SES – (Bijkomende) psychische problemen – Beperkte vaardigheden om met stressvolle gebeurtenissen om te gaan 24

Risicofactoren voor problematisch gebruik Individueel • Leerproblemen • Psychische problemen • Mishandeling • Het slecht doen op school/werk • Aangesloten zijn bij groep die hetzelfde over drugs denkt Familie • Ruzie binnen het gezin en scheiding • Tolerantie van alcohol- en drugsgebruik • Criminaliteit Sociaal • Armoede • Probleemwijk • Werkeloosheid 25

Specifieke risicofactoren • Omgevingsfactoren – – Druk vanuit de nabije omgeving Beschikbaarheid van middelen Afwezigheid van toezicht Ontbreken van stabiele relaties, ondersteunend sociaal netwerk, dag- of vrijetijdsbesteding – Overvraging • Individuele factoren – – Zelfregulatie schiet tekort Beïnvloedbaar LVB en bijkomende problematiek Van huis uit moeilijk lerend 26

Informatieve websites – www. drugsinfo. nl – www. alcoholinfo. nl 27

Instellingen voor verslavingszorg – – – www. boumanggz. nl www. brijder. nl www. centrummaliebaan. nl www. indigo. nl www. iriszorg. nl www. jellinek. nl www. mondriaan. eu www. novadic-kentron. nl www. parnassia. nl www. tactus. nl www. vnn. nl www. vvgi. nl 28

Bedankt voor jullie aandacht Marijke Bouts Mondriaan Verslavingspreventie T 046 4571060 E m. bouts@mondriaan. eu

Checklist: in gesprek met een cliënt • Signalen van mogelijk (problematisch) gebruik • Doel van gesprek • Leefsituatie (thuissituatie, hobby’s, sociale contacten, …) • Drugsgebruik (welke, waarom, wanneer, hoeveel, hoe vaak? ) • Probleembeleving • Stadium van gedragsverandering • Vervolg (afspraken) 30

Signaleringsproces 1. Ontstaan vermoedens – Waarnemen – Herkennen – Interpreteren (voorlopig) 2. Onderbouwen van vermoedens - Toetsen - Combineren van signalen 3. Bevestigen van vermoedens - Gesprek voeren - Analyseren 31

Nodig om goed te kunnen signaleren In de organisatie: • Visie m. b. t. middelengebruik • Beleid m. b. t. middelengebruik, signaleren en begeleiden • Regelgeving • Deskundigheid en deskundigheidsbevorderingsplan • Faciliteiten, bijvoorbeeld collegiaal overleg

Nodig om goed te kunnen signaleren Bij de medewerkers: • Open houding • willen & durven zien • Kennis • over alcohol en andere drugs, middelengebruik en – misbruik • Vaardigheden • Informatie verzamelen • Gespreksvoering • Vertrouwen en veiligheid

Enkele signalen voor problematisch gebruik Veranderingen in: • • • Gedrag: prikkelbaar, agressief, veel praten over middelengebruik, verstoord dag- en nachtritme Sociale omgeving: verlies vrienden, relatieproblemen, toename "vage vrienden" Stemming: extra vrolijk, somberheid, angstig Gezondheid: vaker ziek, afname of toename gewicht, minder energie maar ook momenten van functioneren op de toppen van energie School/werk: wisselende of verslechterde prestaties, verzuim, nalatigheid afspraken Financiële problemen: geldtekort of ineens 34 veel geld, andere besteding

Valkuilen bij signaleren en begeleiden - Ondervragen - Preken en moraliseren - Beschuldigen - Waarschuwen en dreigen - Bevelen en voorschrijven - Adviseren - Foutief inschatten

Een gespreksmodel 1. Probleemverheldering – – – Contact maken met cliënt: vertrouwensband Cliënt staat centraal: gedachten, gevoelens Verkennen van probleemsituatie 2. Probleemnuancering – – Meer sturing De cliënt helpen de grote lijn te vinden in schijnbaar losstaande feiten of problemen 36

Een gespreksmodel 3. Probleembehandeling – – – – Prioriteiten stellen Formuleren van acties Overzicht maken van acties (wat kan cliënt zelf, welke hulp kan hij inroepen? ) Doelen stellen (wanneer zijn acties geslaagd? ) Uitvoering Evaluatie Nieuwe start Afsluiting 37