SHISH SINDROMINI QIYOSIY TASHXISLASH VA DAVOLASH Maruzachi dotsent

SHISH SINDROMINI QIYOSIY TASHXISLASH VA DAVOLASH Ma’ruzachi: dotsent Rahimova M. E.

O‘quv mashg‘uloti maqsadi: Talabalarga shish sindromi to‘g‘risida ma’lumot berish, ularni tasnifi, ushbu sindrom bilan kechadigan kasalliklarning asosiy tashxisiy me’zonlari, asoratlari, tashxislash, davolash va profilaktika tamoillari bilan tanishtirish.

Talaba bilishi lozim: • SHish sindromini aniqlay olishi. • SHish sindromi bilan kechadigan asosiy kasalliklarga xos klinik belgilarni bilish • SHish sindromining asosiy sabablari to‘g‘risida bilimga ega bo‘lishi • Umumiy shish sindromi bilan kechadigan kasalliklarning tashxisiy me’zonlarini aniqlay olishi • Maxalliy shish sindromi bilan kechadigan kasalliklarning tashxisiy me’zonlarini aniqlay olishi • SHish sindromi bilan kechadigan kasalliklarni tashxislash va davolash tamoillarini • SHish sindromi bilan kechadigan kasalliklar profilaktikasi va reabilitatsiyasini.

Shish – organizm to’qimasi va seroz bo’shliqlarida me’yordan ortiqcha suyuqlik yig’ilishidir. To’qima hajmi va vaznini oshishi Seroz bo’shliqlar sig’imini kamayishi Shishgan to’qima va a’zolar faoliyatini buzilishi

Kapilyarlarda gidrostatik bosimni oshishi Kapilyarlar o’tkazuvchanligini oshishi Interstitsial suyuqlikning onkotik bosimini oshishi Mahalliy suv muvozanatini buzilishiga olib keladigan asosiy omillar To’qimaning mexanik bosimini pasayishi Qon zardobida onkotik bosimni pasayishi Limfa oqimini buzilishi

SHISHLAR Umumiy (tarqalgan) Organizmdagi suv – tuz almashinuvining buzilishi natijasida yuzaga keladi Mahalliy (chegaralangan) – tananing ma’lum bir chegaralangan qismida suyuqlik ushlanib qolishi oqibatida rivojlanadi

Shish sindromi rivojlanishining asosiy sabablari Yurak kasalliklari Buyrak kasalliklari Umumiy shishlar Jigar kasalliklari Gipoproteinemik shishlar Idiopatik shishlar

А. Venoz shishlar: 1. chuqur venalarni o’tkir trombozi; 2. surunkali venoz yetishmovchiligi; 3. venoz obstruksiya. Limfatik shishlar (limfedema): 1. idiopatik; 2. yallig’lanishli; 3. obstruksiyali. Mahalliy shishlar Yog’li shishlar Boshqa turdagi shishlar

Ortostatik Tomirda o’tkazilgan operatsiyalar Suyak – mushak tizimi shikastlanishi Arterio - venoz Reflektor simpatik distrofiya Tug’ma angionevrotik BOSHQA TURDAGI SHISHLAR Asab tizimi kasalliklari Allergik Predmenstrual

Gormonlar (GKS, ayollar jinsiy gormonlari, esterogenlar, progesteronlar, testosteron) Гипотензив воситалар (раувольфи алкалоидлари, апрессин, метилдофа, βблокаторлар, клофеллин, миноксидил, кальций каналлари блокаторлари) DORI VOSITALAR TA’SIRIDA YUZAGA KELGAN SHISHLAR Steroid bo’lmagan yallig’lanishga qarshi vositalar (butadion, naproksen, ibuprofen, indometatsin) Boshqa dori vositalari (antidepressantlar, midantan)

Miksedema Tizimli sklerodermiya SOXTA SHISHLAR Dermatomiozit

Miokard shikastlanishi: YIK, miokarditlar, dilatatsion kardiomiopatiya, miokardiodistrofiya Yurak mushaklarini bosim bilan zo’riqishi: AG (tizimli va o’pka gipertenziyasi), aorta va o’pka arteriyasi of’zini torayishi Yurak kasalliklarida shishlarni rivojlanish sabablari Yurak mushaklarini hajm bilan zo’riqishi: aortal va mitral regurgitatsiya, qorinchalararo to’siq nuqsoni, ochiq arterial yo’lak

Yurak mushaklarini kombinatsiyalangan zo’riqishi: yuqoridagi ikkinchi va uchinchi guruh sabablarini birgalikda kelishi, murakkab tug’ma va orttirilgan yurak nuqsonlari Yurak kasalliklarida shishlarni rivojlanish sabablari Yurakning qon otish hajmi ortishi bilan kechadigan holatlar: tireotoksikoz, yuqori darajadagi kamqonlik, tana vaznining oshishi, jigar sirrozi Qorinchalarni diastolik to’lishini buzilishi: gipertrofik va restriktiv kardiomiopatiya, gipertonik yurak (chap qorincha dilatatsiyasibo’lmaganda), mitral stenoz, ekssudatli va konstriktiv perikarditlar.

SYY da shishlar: - Anamnezida yurak kasalliklari mavjud. Shishlar ma’lum bir muddat davom etgan xansirash, yurak urib ketishidan keyin yuzaga keladi; - Asta – sekin simmetrik ravishda rivojlanadi; - Asosan pastdan yuqoriga qarab, yotoq bolalarda esa yelka, bel va quymich sohalarida joylashadi; - Ushlab ko’rganda teri sovuq, ko’kargan, shishlar uzoq davom etganda trofik o’zgarishlar kuzatiladi; - Shishlar odatda zich, barmoq bilan bosganda uzoq saqlanib qoluvchi chuqurcha qoladi, tana holati o’zgarishiga mutanosib ravishda sekin siljiydi; - Teri va teri osti to’qimasi shishi astit, gidrotoraks bilan birga kechadi; - Bo’yin venalari bo’rtishi, jigar kattalashishi kuzatiladi.

Surunkali yurak yetishmovchiligini N. D, Strajesko va V. X. Vasilenko bo’yicha tasnifi Boshlang’ich: SYY ning yashirin davri bo’lib, I bosqich sub’yektiv belgilari ma’lum bir jismoniy zo’riqishlardan keyin paydo bo’ladi. Tinch holatda va odatiy jismoniy zo’riqishda gemodinamik buzilishlar kuzatilmaydi. IIА bosqich SYYning klinik belgilari tinch holatda biroz bezovta qiladi, jismoniy zo’riqishga chidamlilik kamayadi, katta yoki kichik qon aylanish doiralarida uncha kuchli bo’lmagan gemodinamik buzilishlar, bo’g’olish xurujlari, ikkilamchi o’pka gipertenziyasining rentgenografik, ayrim hollarda EKG belgilari, shishlar paydo bo’lishi va jigarni biroz kattalashishi kuzatiladi. Kardiomegaliya va hilpillovchi aritmiya ushbu bosqichning asosiy belgisi bo’lishi mumkin.

IIB bosqich SYY ning klinik belgilari tinch holatda ham yaqqol namoyon bo’ladi, katta hamda kichik qon aylanish doiralarida kuchli gemodinamik buzilishlar kuzatiladi. Yurak astmasi xurujlari tez – tez qaytalanadi. Doimiy periferik yoki bo’shliqlarda qaytalanuvchi shishlar paydo bo’ladi. Jigar turg’un kattalashadi va davolash natijasida biroz kichrayadi, lekin o’z holiga qaytmaydi. III bosqich Biroz harakat yoki tinch holatda ham og’ir gemodinamik siljishlar, a’zo va to’qimalardagi chuqur, qaytmas distrofik o’zgarishlar hamda modda almashinuvini buzilishi kuzatiladi.

Nyu – York kardiologlari uyushmasi tomonidan qabul qilingan SYY tasnifi I- sinf Belgilarsiz chap qorincha disfunksiyasi: yurak kasalliklari bilan og’rigan bemorlarda jismoniy harakatlar chegaralanmagan II- sinf Yengil yurak yetishmovchiligi: : yurak kasalliklari bilan og’rigan bemorlarda jismoniy harakatlar biroz chegaralangan III- sinf O’rta og’irlik darajadagi yurak yetishmovchiligi: yurak kasalliklari bilan og’rigan bemorlarda jismoniy harakat sezilarli chegaralangan. IV- sinf Og’ir darajadagi yurak yetishmovchiligi: yurak kasalliklari bilan og’rigan bemorlarda yengil harakat ham noxushlik chaqiradi.

Buyrak kasalliklarida uchraydigan shishlar ØShish diurezni kamayishi (≤ 500 ml/kunda) bilan kechadi ØTana vazni qisqa vaqt ichida keskin oshadi ØShish ertalablari paydo bo’lib (ko’payib) kun davomida yo’qoladi (kamayadi); ØShish yuzdan (ko’z atrofida, qovoqlarda, yanoqlarda) boshlanib tana va oyoqlarga tarqaladi ØTeri osti to’qimasi shishi avval chegaralangan, keyinchalik anasarka darajasigacha yetadi ØShishlar tez paydo bo’lib tez qaytish xususiyatiga ega

ØShishgan teri rangpar, dag’allashgan, harorati me’yorida; Ø Teri va uning xosilalari distrofiyasi kuzatiladi (epidermis qipiqlashgan, teri quruq, atrofik, ayrim hollardа yaltiroq, tirnoq va sochlar sinuvchan va xiralashgan); ØShishlar tana holatini o’zgarishiga mutanosib ravishda tez siljiydi; Ø Barmoqlar bilan bosganda tez o’z holatiga qaytuvchi chuqurcha qoladi; Ø Shishlar odatda yumshoq va xamirsimon; Ø Aksariyat hollarda xansirash kuzatilmaydi va jigar kattalashmaydi.

Anasarkada oyoqlarda teri osti yog’ qatlami cho’zilib pufakchalar hosil bo’ladi, epidermis ko’chib, teri yorilishi va suyuqlik oqishi kuzatiladi. Bunday hollarda infeksiya qo’shilishi natijasida saramas va flegmona rivojlanishi mumkin UST: proteinuriya, gematuriya, silindruriya va leykotsituriya Qon tahlili: kamqonlik, gipoproteinemiya, disproteinemiya, giperxolesterinemiya, ECHT, fibrinogen, Ig. M, antistreptolizin –О , SRО, α- va γ – globulinlar miqdorini oshishi, Ig. G kamayishi

Anamnezda: virusli gepatit, alkogolizm, toksik ta’sirlar Yurak va buyrak faoliyatining buzilishi belgilari kuzatilmaydi Jigar kasalliklaridagi shishlar Siroz belgilari: o’rgimchaksimon arterial gemangiomalar, jigar kafti, ginekomastiya va qorinning oldingi devorida vena kollaterallari Ø Shishlar asosan qorin bo’shlig’ida joylashib, assit rivojlanadi; Ø Oyoqlarda shishlar nisbatan kam uchraydi; Ø Suyuqlik miqdori ortib borishi bilan qorin bo’shlig’i kengayishi, noxush his, anoreksiya, ko’ngil aynishi, jig’ildon qaynashi, o’ng yonboshda og’riq, respirator buzilishlar kuzatiladi.

Ø Qorinning yon sohalari shishgan yoki turtib chiqqan; Ø «Chayqalish shovqini» aniqlanadi; Ø Bemor holatini o’zgartirganda qorin yon tomonlarida bo’g’iq perkutor tovush yoki tizza – tirsak holatida bo’lganda qorin markazida to’mtoq tovush paydo bo’ladi; Ø Assit tashqi jinsiy a’zolar shishi, kindik va chov churrasi, ko’pincha o’ng tomonlama gidrotoraks bilan birga kechishi mumkin; Ø Qon tahlilida bilirubin, fermentlar miqdori oshadi.

Oqsil ko’p yo’qotilishi bilan kechuvchi enteropatiyalar. Enteropatiyada ingichka ichak shilliq qavatining ektaziyalangan limfa tomirlari orqali ko’p miqdorda oqsil yo’qotilishi kuzatiladi. Klinik belgilari: ü yaqqol namoyon bo’lgan gipoproteinemik asimmetrik shishlar; ü shish oyoq, qo’l, yuz, bel sohasida joylashishi; ü ayrim hollarda anasarka ko’rinishigacha borishi; ü qisqa vaqt ichida assit va gitrotoraks rivojlanishi; ü diareya shish rivojlanishidan oldin yoki bir vaqtning o’zida paydo bo’lishi; ü najasda shilliq va qon aniqlanmasligi; ü qorindagi kuchli og’riq, polifekaliya, qorinni dam bo’lishi, quldirashi, ko’p gaz paydo bo’lishi.

Miksedemali shishlar. Yaqol ifodalangan birlamchi yoki ikkilamchi gipotireozda kuzatilib, organizmda tireoid gormonlar yetishmovchiliga sababli yuzaga keladi. Ø Bunda to’qima gipofilligi oshadi va me’yordan ortiq shishadi; Ø Shikoyati : uyquchanlik, uvishish, holsizlik, kamharakatchanlik, hotira pasayishi, gapirishni sekinlashishi, tez charchash, ish qobiliyatini kamayishi, artralgiyalar; Ø Qo’l va oyoqlarda zich shishlar paydo bo’ladi, bosganda iz qolmaydi; Ø Yuz va qovoqlarda ham biroz shish kuzatiladi.

Ø Teri qoplami quruq, rangpar, sarg’ish tusda Ø Soch sinuvchanligi, bosh va qoshning lateral qismi va chov sochlari to’kilishi kuzatiladi; Ø Til qalinlashgan, chetlarida tish izlari mavjud; Ø Bemor tovushi xirillagan; Ø Tana harorati past; Ø Yurak tonlari bo’g’iq, bradikardiya; Ø QB pasaygan, 10 – 20 % hollarda oshadi; Ø Tireoid dori vositalar bilan davolaganda yaxshi samara beradi; Ø Gipoxrom temir yetishmovchiligi anemiyasi kuzatiladi; Ø Ba’zan laktoreya va amenoreya rivojlanadi

MAHALLIY SHISHLAR

Chegaralangan bo’lib, furunkul, karbunkul, flegmona va boshqa yiringli o’choqlar atrofida joylashadi. Yallig’lanishli shishlar ustida teri qizargan, tinch holatda yoki paypaslaganda og’riq, simmetrik sohaga nisbatan mahalliy harorati ko’tarilgan Shish ko’p miqdorda vodorod ionlari to’plangan yallig’lanish o’chog’iga tomirlardan qonning suyuq qismi sizib chiqishi natijasida paydo bo’ladi Ular bitta qo’lda yoki oyoqda rivojlanadi UQT: leykotsitoz, ECHT oshishi. UST: oqsil izi.

Venoz shishlar Ø Chuqur venalar trombozi bilan bog’liq bo’lib, o’tkir va surunkali kechadi Ø O’tkir trombozda shish sohasi og’riqli va bosib ko’rganda iz qolishi xos Ø Venoz trombozlar ko’pincha bitta oyoqning boldir va son sohalarini egallaydi Ø Shish to’satdan yuzaga kelib, qisqa vaqt ichida bir oyoq ikkinchisiga nisbatan necha barobar kattalashadi Ø Bir necha haftadan keyin shishlar kamayadi, lekin to’liq yo’qolmaydi

Surunkali venoz yetishmovchilik Ø Oyoqlarning varikoz yoki posttromboflebitik kasalliklarida kuzatiladi Ø Jarayon ikki tomonlama bo’ladi Ø Oyoqlar yuzaki venalarining tugunli transformatsiyasi kuzatiladi Ø Shish kunning ikkinchi yarmida to’piq atrofida va boldirning pastki qismlarida aniqlanadi Ø Bemorlar kechga borib doimiy foydalanib yurgan poyafzallarini noqulaylik yaratayotganiga, paypoq izi qolishiga shikoyat qiladilar Ø U o’tib ketuvchi xususiyatga ega, kechqurungi hordiqdan keyin yo’qoladi Ø Yuza to’qimalaridagi trofik o’zgarishlar kuzatiladi

Limfatik shishlar ØAsosan 10 - 40 yoshlar oralig’ida rivojlanadi Ø Bir tomonlama bo’ladi Ø Kunning ikkinchi yarmida tovon va boldir sohasida paydo bo’ladi Ø Kasallik boshlanishida shishlar o’tib ketuvchi xususiyatga ega Ø Keyinchalik shishlar doimiy bo’lib butun oyoqni egallaydi Ø Tovonni yostiqsimon shishi kuzatiladi Ø Venalarni varikoz kengayishi kam uchraydi Ø Limfatik shishlar doimiy bo’lib oyoqni ko’tarib yotganda kamaymaydi Ø Shishgan soha terisi “apelsin po’stlog’i” ga o’xshab qalinlashadi va paypaslaganda og’riq bo’ladi

Osteoartikulyar kasalliklarda uchraydigan shishlar Ø Oyoq bo’g’imlaridagi yallig’lanishlar yoki degenerativ – distrofik o’zgarishlar natijasida yuzaga keladi; Ø U ko’pincha kasallikning o’tkir davrida, shikastlangan bo’g’im sohasida paydo bo’ladi va og’riq hamda harakatning chegaralanishi bilan kechadi; Ø Davolanishdan keyin shish o’tib ketadi, lekin jarayon uzoq davom etganda bo’g’im atrofidagi deformatsiya ( «yolg’on shish» ) saqlanib qoladi; Ø Ushbu guruh bemorlarda shish bilan birga yassi oyoqlik va panjaning valgusli deformatsiyasi kuzatiladi.

LIPEDEMA Ø Faqat ayollarda va ularning ayol qarindoshlarida uchraydi Ø Boldir teri osti yog’ qavati hajmining simmetrik kattalashishi Ø Son va oyoq panjasi shakli va hajmi o’zgarmaydi Ø SBK belgilari aniqlanmaydi Ø Ortostatik holatga bog’liq Ø Menstruatsiyadan oldin, uzoq vaqt o’tirganda, issiq suvda cho’milganda, nazoratsiz ko’p miqdorda osh tuzini iste’mol qilganda ko’payadi Ø Boldir sohasi paypaslanganda og’riq kuzatiladi

Bemor bilan to’g’ri va o’zaro ishonchli a’loqa o’rnatish Uning shikoyatlarini, anamnezini va ob’yektiv ko’rik natijalarini chuqur taxlil qilish Shish astitik sindromida UASH taktikasi Zarur bo’lsa ixtisoslashtirilgan shifoxonalarga yuborish Ko’rik natijasiga asoslangan holda tashhis qo’yish Tekshirish va kerakli davolash rejasini tavsiya qilish

Ø Qon tarkibidagi oqsillar elektroforezi; Ø Jigar faoliyati ko’rsatkichlari; Ø Qon zardobida Т 4, Т 3 va boshqa gormonlar miqdorini; Ø Ultratovush tekshirish; Ø Ko’krak qafasi rentgenografiyasi; Ø Exokardiogarfiya; Ø Ko’krak qafasi kompyuter tomografiyasi; Ø Radioizotop angiografiya; Ø Venalarni doplerli ultratovush tekshirish (doplerografiya va angioskanirlash); Ø Flebografiya; Ø Qorin bo’shlig’i a’zolari kompyuter tomografiyasi; Ø Limfaangiografiya (dupleksli angioskanirlash, radionuklidli limfografiya); Ø Biopsiya.

SHISH SINDROMINI DAVOLASH REJASI Asosiy kasallikni davolash Ratsional davolash tartibi: bemorlarga uyda va ishxonada optimal jismoniy va ruhiy sharoit yaratish Davolash parhezi: parhez – to’la quvvatli, tez hazm bo’ladigan, oqsil, vitaminlarga, kaliyga boy bo’lishi lozim. Suyuqlik ushlanib qolish yuqori bo’lganda va arterial gipertenziya kuzatilganda osh tuzi va suv miqdori cheklanadi

Buyrak kasalliklaridagi shishlarni davolash Ø Glyukokortikosteroidlar, sitostatiklar yoki ularni birgalikda qo’llagan holda puls terapiya; Ø Plazmoferez; Ø Gemosorbsiya; Ø Simptomatik davo: AAFingibitorlari, diuretiklar (gipotiazid, furosemid, uregit).

Jigar kasalliklarida uchraydigan shishlarni davolash Ø Parhez; Ø Etiologik davo; Ø Diuretiklar: spironolakton, furosemid; Ø Oqsil preparatlari: yangi muzlatilgan plazma, albumin; Ø Abdominal parasentez; Ø Astitosorbsiya; Ø Qonni ultrafiltratsiyasi; Ø Jarrohlik yo’li bilan davolash.

Gipoproteinemik enteropatiyalardagi shishlarni davolash Ø Parhez; Ø Oqsil yo’qotishni kamaytirish; Ø Ich ketishni bartaraf etish; Ø Disbakterioz va kam so’rilish sindromini davolash; Ø Metabolik buzilishlarni mo’tadillashtirish; Ø Oqsil gidrolizatlari, anabolik gormonlar, kalsiy, temir preparatlari, vitaminlar; Ø Zaruriyat bo’lganda antibiotiklar, kortikosteroidlar; Ø Tiazidli va kaliy saqlovchi diuretiklar.