Secesija u Srbiji Ana Kneevi Jovan Ilki Hotel

Secesija u Srbiji Ana Knežević

Jovan Ilkić, Hotel Moskva, 1905 -1907.

�Hroničar Dimitrije M. Đorđević je zabeležio: „Mesto na kome je započeta gradnja palate bilo je najlepše na terazijskom platou. Izdignuto na savskoj i dunavskoj padini, mesto se videlo i sa austro-ugarske strane. “ �Nova kompoziciona šema, nova dekoracija, novi materijali; �Jedna od prvih građevina u Beogradu za čiju je međuspratnu konstrukciju upotrebljen armirani beton; �Naglašena vertikalnost – važan element secesije;

�Osiguravajuće društvo „Rosija“ iz Petrograda početkom 20. veka kupilo je imanje sa kućom Nikole Vulkovića i kafanom „Velika Srbija“, na uglu Kralja Milana (danas Terazije) i Balkanske ulice, da bi sazidali objekat za smeštaj svoje firme. Za podizanje zgrade Društvo je raspisalo konkurs 1905. godine, a žiri su činili: dvojica ruskih arhitekata iz Petrograda Pavel Karlovič Bergštreser i Vladislav Stanislavovič Karpovič, profesor Oto Vagner iz Beča, arhitekti Andra Stevanović i Nikola Nestorović, profesori Velike škole u Beogradu, i Svetozar Vukadinović, direktor filijala Društva.

� Konkursni zahtevi su propisivali da se pored kancelarijskih prostorija u zgradu smesti i veliki hotel, kafana, restoran i radnje. Ukupno je prispelo dvanaest radova, uglavnom domaćih arhitekata, kao i jedan rad iz Pariza, dva iz Budimpešte i jedan iz Zagreba. Prvu nagradu i pravo na realizaciju dobio je rad arhitekte Viktora Kovačića iz Zagreba. � Međutim, uprava Društva u Petrovgradu nije se složila sa izborom žirija, te je prihvatila projekat Jovana Ilkića, nagrađen drugom nagradom. Arhitekta Ilkić pozvan je u Petrograd, gde je rad na projektu nastavljen u saradnji s ruskim arhitektima, koji su manje izmene uneli u organizaciju osnove i veće u rešenje fasade. Projekat je potpisao arhitekta Pavel Karlovič Bergštreser, „šefarhitekt“ Osiguravajućeg društva „Rosija“. Zgrada hotela „Moskva“ izvedena je pod nadzorom Jovana Ilkića, odgovornog „za ispravnost izvršenja i konstrukcije“.

Jovan Ilkić, Hotel Moskva, 1905 -1907.

� Upotreba mermera, keramičkih pločica i fajansa za oplatu fasade označili su prihvatanje secesijskih postavki o upotrebi novih plemenitih i trajnih materijala. � Sokl hotela „Moskva“ izrađen je od najboljeg srpskog ripanjskog granita, prizemlje je obloženo poliranim pločama od crvenog švedskog granita, a veći deo slobodne površine fasada od prvog sprata pa do krova obloženi su fino izrađenim žućkastim pločicama. Zelene keramičke pločice kojima je ostvarena izuzetna dekorativna, koloritna oplata fasade, izrađene su u čuvenoj fabrici majolike i keramičkih ukrasa „Žolnaj“ iz Pečuja. Ukrasni motivi na fasadi izrađeni su prema Ilkićevim nacrtima. Upotrebom novih materijala zgrada hotela „Moskva“ spadala je među retke u Beogradu s hromatskom fasadom, do tada prisutna samo na zgradi Uprave fondova (današnjem Narodnom muzeju).

„Glorifikacija Rusije“, alegorijska reljefna predstava privredne i pomorske snage Rusije

� Zdanje je u unutrašnjoj organizaciji bilo funkcionalno podeljeno u dva dela. Deo palate iz ulice Kralja Milana (danas Terazije) imao je ugostiteljsku i poslovnu namenu. U prizemlju su bila smeštena dva dućana i kafana „Moskva“, na prvom spratu kancelarije Društva „Rosija“, a na ostalim spratovima stanovi za izdavanje. Deo palate iz Balkanske ulice bio je namenjen kafani, restoraciji i hotelu. Bila su ukupno dva glavna ulaza, jedan sa Terazija, drugi iz Balkanske ulice, i još tri pomoćna ulaza. Raskošno uređen enterijer sa secesijskim nameštajem, izuzetna umetnička obrada bronzanih vrata, izloga i kapija učinili su ovo zdanje početkom prošlog veka jedinstvenim i izuzetnim u unutrašnjem uređenju javnih objekata u Beogradu.

� 14. januara 1908. kralj Petar I Karađorđević otvorio je Moskvu; �Hotel Moskva je tada bio najveći hotel u Beogradu sa 50 postelja. Kafana je ubrzo postala jedno od omiljenih mesta za okupljanja Beograđana, ali i diplomatskog kora, političke elite, poslovnih ljudi i umetnika. Pored raskošno izvedenog enterijera sa zidovima u crvenom mermeru, izdvajala se i po evropskom načinu usluživanja gostiju.

�Tokom Prvog svetskog rata palata je bila zatvorena. Nakon rata, odlukom Osiguravajućeg društva „Rosija“ prodata je Ujedinjenoj banci, ali već 1923. godine otkupljuje je Poštanska štedionica, značajna finansijska institucija, osnovana samo dve godine ranije. Poštanska štedionica je izvršila potrebne adaptacije i ovde smestila svoje poslovne prostorije, ali je u delu zdanja iz Balkanske ulice ostao hotel. Nakon podizanja svoje zgrade u Takovskoj ulici, Poštanska štedionica se seli i tada počinje sređivanje palate prema projektu arhitekata Danice i Branislava Kojića.

� Tokom Drugog svetskog rata palata „Moskva“ je delila sudbinu ostalih beogradskih zdanja. U posleratnim godinama vraća svoj prvobitni sjaj i uvažene goste. Obimnija restauracija izvedena je u periodu od 1970. do 1972. godine, prema projektu Grigorija Samojlova, profesora Beogradskog univerziteta. Tom prilikom, uvođenjem galerija u pojedinim prostorijama hotela dobijeno je znatno više prostora, enterijer hotela je ukrašen njegovim vitražima, izvršena je adaptacija hotelskog restorana, izgrađene su dve banket sale i pomoćna odeljenja. Takođe, obnovljene su stara instalacija i oprema (projektanti Milivoje Žugić, Stanko Matović, Kosara Rozman), rekonstruisana je i redizajnirana recepcija hotela i enterijer kafane „Mala Moskva“ (autor Aleksandar Milenković).

�U knjizi Secesija u Evropi izdvojena je kao jedna od najznačajnijih građevina; � 1968. spomenik kulture; � 1979. kulturno dobro od velikog značaja;

Hotel Moskva - unutrašnjost

Zgrada trgovca Stamenkovića – Zgrada sa zelenim pločicama

�Za sve beogradske trgovce bila je stvar prestiža da upravo u ovoj gradskoj ulici imaju svoj dućan, odnosno poslovni prostor. Tako je i trgovac Stamenković predvideo u prizemlju lokale, a na spratovima stanovanje, i ta je podela i danas aktuelna. �Trgovac S. Stamenković pripadao je porodici trgovaca kožom, koja je u Beograd došla iz Vranja sredinom 19. veka. Bili su veoma uspešni u svom poslu, čak su svoju robu izvozili u brojne zemlje. Zahvaljujući stečenom imetku bili su vlasnici više imanja u Beogradu, a osnovali su i banku koja je imala ekspoziture i u inostranstvu.

Andra Stevanović i Nikola Nestorović, Kuća trgovca Stamenkovića, 1907.

�Andra Stevanović i Nikola Nestorović su i autori Uprave fondova (Narodni muzej) i Beogradske zadruge (Geozavod). �Pored međusobne saradnje, radeći sa drugim kolegama ili projektujući samostalno, Nikola Nestorović i Andra Stevanović su Beogradu ostavili brojne objekte – Zgradu SANU (Andra Stevanović, Dragutin Đorđević); Hotel „Bristol“ (Nikola Nestorović), Univerzitetsku biblioteku (Nikola Nestorović, Dragutin Đorđević), Zgradu Tehničkog fakulteta (Nikola Nestorović, Branko Tanazević) – koji spadaju u najznačajnija arhitektonska zdanja prve polovine 20. veka u Beogradu.

�Akademska koncepcija + secesijska dekoracija; �Tada je u Beogradu bio popularan stil bečke i minhenske secesije – sistem nove dekoracije zasnovane pretežno na floralnom motivu. Tako su glave i venci urađeni od štuka i terakote, prepleti i geometrizovani ornamenti, našli svoje mesto na fasadama. Ovaj stil je bio posebno blizak upravo trgovcima, bankarima i preduzetnicima, kao i arhitektima koji su se zasitili akademizma, te u manjoj ili većoj meri osvaja beogradske fasade i podstiče modernizaciju njegove arhitekture. � 1966. spomenik kulture;

Viktor Azriel, Robni magazin, 1907.

� Viktor David Azriel je rođen u Beogradu 1880. godine, u bogatoj jevrejskoj trgovačkoj porodici. Njegov otac Ha(j)im je bio aktivan član, a jedno vreme i predsednik beogradske Jevrejske opštine sefardskog obreda. Nakon osnovne škole i gimnazije u Beogradu, Viktor Azriel odlazi u Beč na Tehničku visoku školu. � Izuzev zgrade Robnog magazina, na čijem desnom pilastru je uklesano ime ovog inženjera, ime Viktora Azriela se vezuje i za zidanje jevrejske sinagoge Bet Israel u Ulici cara Uroša koja je srušena u bombardovanju 1941. godine, a čijom je izgradnjom rukovodio. Rano je prestao da se bavi inženjerskom praksom i potpuno se posvetio izučavanju cionizma, putovanjima i pisanju. Streljan je 1942. godine.

�Robni magazin je podignut za Benciona Bulija, poznatog bankara i narodnog poslanika. To je bila prva moderna robna kuća u Beogradu, potpuno drugačija od tradicionalnih dućana. Upravo specifična namena zgrade omogućila je projektantu slobodniji tretman enterijera i upotrebu savremene konstrukcije. Ova srazmerno mala građevina osnove 8 metara h 20 metara, ima podrum i četiri etaže.

�Robni magazin je bio prva trgovačka zgrada u Beogradu u kojoj je više etaža međusobno spojeno i otvoreno, jer je preglednost jedan od osnovnih uslova koji je neophodno ispuniti u projektovanju magacina. Ovako otvoren prostor postignut je upotrebom stubova i galerija, kao i gvozdenim mostom koji je povučen kroz centralni deo u visini prvog sprata, a osvetljen je preko fasade i pravougaonih lanterni na ravnom krovu. Najviši sprat je sasvim izdvojen gvozdenom tavanicom i predviđen za skladište, a u zadnjem delu, iza prodajnog prostora, smeštene su kancelarije.

Subotica - Rajhlova palata (Zgrada Likovnog susreta), Raichl J. Ferenc, (1904

Palata Mikše Demetera (Zgrada Gradskog muzeja), Jožef i Laslo Vago, 19

Palata Mikše Demetera (Zgrada Gradskog muzeja), Jožef i Laslo Vago, 1906

Gradska kuća u Subotici, Marcel Komor i Deže Jakab, 1908 -12.

Sinagoga u Subotici, Marcel Komor i Deže Jakab, 1902.

blizini srednjovekovnog utvr đenog grada Žrnova (12– 15. v eka) na vrhu Avale stanovnici okolnih sela podigli su 1922. godine kameni spomenik na mestu groba nepoznatog palog ratnika iz Prvog svetskog rata. Nakon nešto više od jedne decenije, po želji kralja Aleksandra I Karađorđevića, a u skladu sa opštom akcijom podizanja spomenika Neznanom junaku u drugim zemljama saveznicama u tom ratu (od 1920. godine u Francuskoj, Engleskoj, Italiji, Belgiji, Kanadi, SAD), porušeni su ostaci grada Žrnova i na tom prostoru izgrađeno je monumentalno spomen-obeležje – mauzolej Neznanom junaku, najmonumentalniji javni spomenik na najvišoj koti Beograda. To je postalo simbolično mesto odavanja počasti svim palim ratnicima u ratovima 1912– 1918. godine. �U

Ivan Meštrović, Spomenik neznanom junaku, 1934 -38.