RZECZPOSPOLITA W XVI WIEKU POWTRZENIE PRZED EGZAMINEM GIMNAZALNYM

RZECZPOSPOLITA W XVI WIEKU POWTÓRZENIE PRZED EGZAMINEM GIMNAZALNYM 2013

Przywileje szlacheckie o Poszczególni królowie w zamian za udział w wojnach, zgodę na nadzwyczajne podatki lub poparcie swej polityki nadawali rycerstwu przywileje (nadzwyczajne prawa). o W ten sposób wraz rycerstwo uzyskało duży wpływ na podejmowanie decyzji w państwie (demokracja szlachecka).

Przywileje szlacheckie koszycki (1374) czerwiński (1422) warcki (1423) jedlneńsko – krakowski (1430, 1433) o cerekwicko – nieszawski (1454) o piotrkowski (1496) o konstytucja „Nihil novi” (1505) o o

Rycerstwo - szlachta o Wraz z pojawieniem się armii zaciężnej rycerze odgrywali coraz mniejszą rolę podczas wojny. o Chętnie też angażowali się w sprawy zarządzania swoim majątkiem ziemskim oraz w życie polityczne kraju. o Wówczas nastąpiło przekształcenie się rycerstwa w szlachtę.

Rycerstwo - szlachta o Szlachta stanowiła w Polsce 6 – 10 % ogółu społeczeństwa. Była stanem o jednakowych prawach lecz różnym stopniu zamożności: - magnaci - szlachta średnia - szlachta zagrodowa (zaściankowa) - szlachta gołota

Powstanie sejmu walnego o Podstawowe decyzje polityczne podejmował sejm walny. o Pierwsze posiedzenie sejmu walnego odbyło się w 1493 r. o Sejm walny składał się z króla, senatu i izby poselskiej. o Ustawy sejmowe nazywano konstytucjami.

Powstanie sejmu walnego o Król pochodził z rodu Jagiellonów. o Senat tworzyli: biskupi, wojewodowie i kasztelanowie oraz ministrowie królewscy. o Izbę poselską tworzyli posłowie wybierani przez szlachtę na sejmikach.

Powstanie sejmu walnego o Sejm walny zbierał się zwykle co 2 lata na 6 tygodni i decydował o najważniejszych sprawach państwowych. o Obowiązywało prawo sprzeciwu posła wobec podjętych decyzji – tzw. liberum veto (zerwanie sejmu) choć początkowo z niego nie korzystano.

Gospodarka folwarczno - pańszczyźniana o Przyczyny rozwoju: - rozkwit miast w Europie Zachodniej - wzrost zapotrzebowania na żywność, - wzrost cen towarów rolnych i większa opłacalność ich produkcji, - Odzyskanie Pomorza Gdańskiego (droga wiślana),

Gospodarka folwarczno - pańszczyźniana o Folwark – duże gospodarstwo szlacheckie nastawione na zbyt swoich towarów, wykorzystujące darmową pracę chłopów. Jego centrum był dworek szlachecki.

Gospodarka folwarczno - pańszczyźniana o Pańszczyzna – darmowa praca chłopów w folwarku szlacheckim w zamian za możliwość dzierżawienia przez nich ziemi (forma podatku).

Gospodarka folwarczno - pańszczyźniana o Po odzyskaniu Pomorza w wojnie 13 -letniej rozwijał się handel wiślany (spławianie Wisłą zboża i towarów leśnych) oraz główny port i największe miasto Polski – Gdańsk.

Gospodarka folwarczno - pańszczyźniana

Jagiellonowie potęgą w Europie Śr. Jan Olbracht (1492 – 1501) Aleksander Jagiellończyk (1501 – 1506)

Jagiellonowie potęgą w Europie Śr. o Na przełomie XV i XVI w dynastia Jagiellonów była najpotężniejszym rodem panującym w Europie Środkowej. o Jagiellonowie rządzili w Polsce, na Litwie, w Czechach i na Węgrzech. Obok: Król Czech i Węgier Władysław Jagiellończyk

Ostatni Jagiellonowie: Zygmunt I Stary (1506 – 1548) Zygmunt II August (1548 – 1572)

Ostatnia wojna z Krzyżakami o W latach 1519 – 1521 odbyła się ostatnia wojna z Zakonem, wygrana przez Polskę. o Ostatni mistrz krzyżacki Albrecht Hohenzollern w 1525 r. ogłosił sekularyzację zakonu i został świeckim władcą jego ziem zwanych odtąd Prusami Książęcymi.

Likwidacja zakonu krzyżackiego (1525 – hołd pruski)

Wojna z Moskwą o Gdy Polacy zmagali się z Krzyżakami, Litwa borykała się z najazdami Moskwy, która podbijała ziemie ruskie pod hasłem jednoczenia terenów zamieszkałych przez ludność prawosławną. o Po utracie ziemi smoleńskiej wojska polsko – litewskie zwyciężyły w bitwie pod Orszą (1514).

Likwidacja Zakonu Kawalerów Mieczowych w Inflantach (1561) o W 1561 r. ostatni wielki mistrz Zakonu Kawalerów Mieczowych Gotard Kettler sekularyzował zakon i utworzył w Inflantach protestanckie państwo, oddając je pod wspólną opiekę Polsce i Litwie. Rozpoczął tym zmagania Polski, Rosji, Szwecji i Danii o te tereny.

Unia lubelska (1569) o Wobec perspektywy bezpotomnej śmierci ostatniego z Jagiellonów Zygmunta II Augusta związek Polski i Litwy był zagrożony i mógł się rozpaść. o Dlatego w 1569 r. zwołano sejm walny do Lublina, na którym unia personalna Polski i Litwy zamieniona została w unię realną.

Powstanie Rzeczpospolitej Polska (Korona) + Litwa (Wielkie Księstwo Litewskie) = Rzeczpospolita Obojga Narodów

Unia lubelska mal. J. Matejko

Unia realna o Związek dwóch lub więcej państw, których sprawy zagraniczne, wojskowe i finansowe prowadzone są wspólnie. o Opór magnatów litewskich przeciw unii złamał król włączając ziemie ukraińskie do Polski.

Rzeczpospolita w 1569 r.

Skutki unii lubelskiej o Wzrost znaczenia Rzeczpospolitej w Europie. o Ekspansja polskiej szlachty na ziemie wschodnie i częściowa ich polonizacja. o Uzyskanie przez szlachtę litewską przywilejów równych szlachcie polskiej. o Wmieszanie Polski w problemy na wschodzie (większe zaangażowanie państwa w wojny z Moskwą).

Złoty wiek kultury polskiej (XVI w. ) o W XVI w. w Polsce rozwinęła się kultura odrodzenia. o Przyczyniły się do tego m. in. - wyjazdy młodzieży szlacheckiej na studia do Włoch (ojczyzna renesansu), - przyjazd do Polski żony Zygmunta Starego włoskiej księżniczki Bony Sforzy, - przyjazdy do tolerancyjnej Polski wielu innowierców,

Złoty wiek kultury polskiej (XVI w. ) o Polska była wówczas potęgą polityczną i gospodarczą. o Wielu zamożnych ludzi (król, magnaci, kupcy) stawało się mecenasami dla artystów. o Rozwijało się szkolnictwo wszystkich szczebli: szkoły parafialne, gimnazja, akademie.

Złoty wiek nauki polskiej (XVI w. ) o Rozkwit przeżywała wówczas Akademia Krakowska. o Mikołaj Kopernik stworzył teorię heliocentryczną.

Złoty wiek nauki polskiej (XVI w. )

Złoty wiek kultury polskiej (XVI w. ) o Działali wówczas m. in. - Andrzej Frycz – Modrzewski (pisarz polityczny) - Jan Kochanowski (najwybitniejszy polski poeta renesansowy) - Mikołaj Rej („ojciec literatury polskiej”)

Złoty wiek kultury polskiej (XVI w. )

Złoty wiek kultury polskiej (XVI w. ) o Przebudowano wówczas Wawel dodając renesansowe krużganki, zbudowano też Kaplicę Zygmuntowską.

Złoty wiek kultury polskiej (XVI w. )

Złoty wiek kultury polskiej (XVI w. ) o Zygmunt August zakupił też w Brukseli 170 arrasów, ozdobnych tkanin ściennych z motywami biblijnymi i mitologicznymi, które umieszczono na Wawelu.

Złoty wiek kultury polskiej (XVI w. ) o „Perłą renesansu” został nazwany Zamość – miasto wzniesione od podstaw w dobrach Jana Zamoyskiego przez włoskich architektów.

Złoty wiek kultury polskiej (XVI w. ) o Charakterystycznym motywem budownictwa były wówczas attyki – ozdobne balustrady, które zasłaniały dach kamienic.

Reformacja w Polsce o Wraz z rozwojem reformacji w Polsce zaczęły się rozwijać: luteranizm (gł. mieszczaństwo), kalwinizm i arianizm - tzw. bracia polscy (gł. szlachta). o W Polsce panowała jednak tolerancja, nie było wojen religijnych – „państwo bez stosów”. o Miało to wpływ na rozwój kultury i szkolnictwa.

Reformacja w Polsce

Reformacja w Polsce o Przykłady tolerancji religijnej: - ugoda sandomierska (1570) zawarta między protestantami, obrona przed prześladowaniami, - konfederacja warszawska (1573) równouprawnienie szlachty bez względu na wyznanie,

Kontrreformacja w Polsce o sprowadzenie zakonu jezuitów (kard. Stanisław Hozjusz) – kolegia i akademie, o działalność kaznodziejska (ks. Piotr Skarga), o powstanie kościoła grekokatolickiego (unickiego) – unia brzeska 1596

Śmierć Zygmunta Augusta o W 1572 r. Zygmunt II August zmarł bezpotomnie. o Związek Polski i Litwy przetrwał i odtąd szlachta miała każdorazowo wybierać króla podczas wolnej elekcji.

Wolna elekcja o ogłoszenie bezkrólewia, o zawiązanie konfederacji w województwach, o przejęcie władzy przez interreksa (prymas), o sejm konwokacyjny (ustalenie czasu, miejsca i sposobu elekcji), o sejm elekcyjny (wolna elekcja),

Wolna elekcja o zaprzysiężenie artykułów henrykowskich (zbiór najważniejszych praw) i pacta conventa (obietnice wybranego króla), o sejm koronacyjny (koronacja nowego króla dokonana w Krakowie),

I wolna elekcja o W 1573 r. wybrano na króla kandydata z Francji Henryka Walezego. o Po kilku miesiącach panowania opuścił Polskę, aby objąć tron francuski, po śmierci swojego brata.

I wolna elekcja

II wolna elekcja o W 1575 r. wybrano na króla władcę sąsiedniego Siedmiogrodu Stefana Batorego, który pojął za żonę Annę Jagiellonkę. o Król pokonał cara moskiewskiego Iwana Groźnego w wojnie o Inflanty, utworzył też piechotę wybraniecką. o W rządach wspomagał go kanclerz i hetman Jan Zamoyski.