Rola aciny w rozwoju jzyka polskiego Barokowe makaronizowanie

Rola łaciny w rozwoju języka polskiego. Barokowe makaronizowanie jako „sztuka” czy objaw „zepsucia języka”? Halina Karaś Instytut Języka Polskiego UW

Bibliografia • • • C. Backvis, Renesans i Barok w Polsce. Studia o kulturze, Warszawa 1993; S. Dubisz, Język – historia – kultura, t. 1 -2, Warszawa 2002 H. Karaś, Latynizmy słownikowe w Potopie Henryka Sienkiewicza, [w”] Słowo w różnych kontekstach, pod red. S. Dubisza, Warszawa 1997. . W. Kuraszkiewicz, Makaronizmy w „Pamiętnikach” Jana Chryzostoma Paska [w: ] Barok w polskiej kulturze, literaturze i języku, Warszawa – Kraków 1992, s. 102 -108 A. Mikołajczak, Łacina w kulturze polskiej, Wrocław 1998. H. Rybicka, Losy wyrazów obcych w języku polskim, Warszawa 1976. H. Rybicka-Nowacka, Szkice z dziejów polskiego języka literackiego, Warszawa 1990 (fragmenty poświęcone latynizmom) H. Rybicka-Nowacka, Rzeczowniki zapożyczone z łaciny w języku polskim XVII w. (na materiale literatury pamiętnikarskiej, Wrocław 1973. W. R. Rzepka, B. Walczak, Socjolekt szlachecki XVII wieku, [w: ] Barok w polskiej kulturze, literaturze i języku. op. cit. , s. 186. S. Urbańczyk, Sytuacja językowa w Polsce XVII wieku, [w: ] Barok w polskiej kulturze, literaturze i języku. Materiały konferencji naukowej, red. M. Stępień i S. Urbańczyk, Warszawa 1992, s. 237 -249. B. Walczak, Między snobizmem i modą a potrzebami języka, czyli o wyrazach obcego pochodzenia w polszczyźnie, Poznań 1987.

Problemy badań nad rolą łaciny • Początki wpływów łaciny na polszczyznę - chrzest Polski, czyli wejście w orbitę oddziaływania łacińskojęzycznej cywilizacji zachodniej. Imiona chrześcijańskie. • Łacina jako język elitarny, język liturgii, kancelarii, szkoły, nauki, literatury w dawnej Polsce. Znajomość łaciny w Polsce różnych epok. Najwybitniejsi poeci łacińskojęzyczni w Polsce. Najwybitniejsze dzieła naukowe po łacinie. • Przyjęcie alfabetu łacińskiego do zapisu polszczyzny. • Łacina jako język najdłużej i najintensywniej oddziałujący na polszczyznę (X-XXI w. ), nie tylko na słownictwo (zapożyczenia leksykalne, kalki strukturalne i znaczeniowe), ale również na system gramatyczny (składnia, słownictwo). Latynizmy leksykalne. Zakresy tematyczne zapożyczeń łacińskich. Pożyczki starsze i nowsze.

Problemy badań nad rolą łaciny • Przyczyny zapożyczania z łaciny. • Barok jako okres najsilniejszego wpływu łaciny i najszerszej jej znajomości. Dwujęzyczność polsko-łacińska. Zjawisko makaronizowania, jego ocena w Oświeceniu i współcześnie. Walka z makaronizmami w Oświeceniu. Zmierzch wpływów łacińskich w XX w. • Łacina jako podstawa terminologii naukowej w dobie nowopolskiej i wyznacznik wykształcenia humanistycznego. Liczebność latynizmów w tekstach różnych epok. Latynizmy i makaronizmy w literaturze barokowej i w późniejszych utworach stylizowanych (np. Pamiętniki J. Ch. Paska, Trylogia H. Sienkiewicza). • Rola przekładów Biblii (wiele przekładów w Renesansie) z łaciny na język polski.

Latynizm • Latynizm – element językowy; wyraz, związek frazeologiczny, konstrukcja gramatyczna, morfem pochodzący z języka łacińskiego. • Łacina – nie tylko wpływy w zakresie słownictwa, lecz również w systemie gramatycznym polszczyzny (składnia, słowotwórstwo) • Wyrazy pochodzenia łacińskiego w języku prasłowiańskim, odziedziczone przez polszczyznę, np. wino, cesarz (goc. kaisar < łac. caesar), misa (goc. mes < łac. lud. mesa, mensa), ocet (goc. akeit < łac. acetum), wielbłąd (goc. ublandus < łac. elephantus).

Źródła wyrazów pochodzenia łacińskiego • • Dwa źródła wyrazów pochodzenia łacińskiego w polszczyźnie • • • zapożyczenia pośrednie (za pośrednictwem innych języków, np. czeskiego, niemieckiego) • zapożyczenia bezpośrednie (przejmowane bezpośrednio z łaciny (to latynizmy!)

Pożyczki starsze i nowsze • Na początku kształtowanie się polskiej terminologii chrześcijańskiej – praca Klicha (pośrednictwo czeskiego, dialektów niemieckich, niekiedy długa droga tych wyrazów) • Zapożyczenia pośrednie starsze anioł (czes. anjel < łc. angelus), ewangelia (czes. ewanieljum, łc. evangelium), msza (czes. mse, łc. missa), ołtarz (czes. oltar, stgnm. altari, łc. altare), por. też: szatan, diabeł, biskup , bierzmowanie, poganin, opat, nieszpory • Kalki słowotwórcze: czyściec (czes, čistec, łac. purgatorium), popielec (czes. popelec, łac. dies cinerum), wpływ (czes. vliv, łac. influxus). • Kalki bezpośrednie: • ilość (quantitas), jakość (qualitas), Rzeczpospolita (Respublica)

Relatynizacja zapożyczeń z łaciny • Krzcić > chrzcić (krzciciel > chrzciciel) • Krzest > chrzest (krzestny> chrzestny) • Krześcianin > chrześcijanin • łac. christianus, od Christus • Utrwalają się formy bliższe postaci odczuwanej jako łacińska (pisownia i szkolna wymowa); • Inne: balsam m. (<łac. balsamum, -i n. ‘drzewo balsamowe’ (z gr. )), wtórnie dodano -us: balsamus HJP 2012

Zakresy tematyczne zapożyczeń łacińskich • 1) Religia (Biblia i liturgia): balsam, cedr, manna, palma, psalm (stp. żałm), psałterz (stp. żołtarz), ornat, apostoł, adwent, liturgia, mszał, trybularz, alba, • 2) Nauka (terminologia lekarsko-przyrodnicza, np. cebula, cynamon, lawenda, prawnicza, np. statut, rejestr, pergamin, kancelaria; językoznawcza, literaturoznawcza itp. ) • 3) Szkoła (tablica, szkoła, bakałarz, atrament) • 4) Pojęcia abstrakcyjne (decyzja, deklaracja, natura, propozycja, , reforma, religia, satysfakcja, termin) • 5) Nazwy wykonawców zawodów: aktor, architekt, fizyk, profesor, kapelan, polityk) • 6) Nazwy wytworów: ampułka, aparat, kałamarz, kolumna, tron, nazwy strojów: biret, kaptur.

Zmiany znaczeń latynizmów, etymologia ludowa • chryja (łac. Chria ‚sentencja rozwinięta w formie opowiadania’) > `mowa, rozprawa, utwór’ (termin retoryczny) > dziś `draka’ • konfident (łac. confidens, -entis od czas. confido) – ‘przyjaciel, ktoś zaufany’, dziś: tajny współpracownik • burak – zapożyczenie łac. borrago, skojarzenie z przym. rodzimym bury, stąd bur-ak – warzywo, które jest bure; • oportunista – interpretowany jako ten, który stawia opór (znaczenie przeciwstawne do pożyczki – człowiek wygodny, bez stałych zasad; łac. opportunus – wygodny, korzystny) • obserwować ‘przestrzegać czego, zachowywać co’, substancja ‘majątek, fortuna’, terminy ‘opresja, opały, niebezpieczeństwo’

Wpływ łaciny na inne podsystemy polszczyzny • Fonetyka: proparoksytoniczny akcent w wyrazach obcego pochodzenia (-yka/-ika) (muzyka, polityka : D. lp. muzyka, polityka) • Fleksja: M. , B. lm. rzecz. m. –a: akta, anonsa, defekta, organa, procesa, sakramenta, talenta, wolumena (wtórnie w rodzimych: chrosta, żywota, umysła). W okresie nowopolskim zanika. Dziś: akt, akty ‘części utworu dramatycznego i inne zn. ’ ale akta (zbiór dokumentów) HJP 2012

Latynizmy słowotwórcze • Formanty pochodzenia łacińskiego wyodrębnione z serii zapożyczeń o podobnym zakończeniu, np. -acja z latynizmów na -atio (alteracja < alteratio, negacja < negatio, agitacja < agitatio, administracja < administratio, adoracja < adoratio), potem także od podstaw rodzimych: pielęgn-acja, kręp-acja (oceniane pierwotnie negatywnie)

Formanty pochodzenia łacińsko-greckiego • Szczególnie produktywne, np. • -izm/-yzm (artyzm, optymizm, rasizm, socjalizm, komunizm, stalinizm) • -ista (urbanista, organista, planista, rodz. : służbista, czołgista) • -ita (neofita, jezuita, banita, rodz. najmita, wróżbita) • -ant (z zapożyczeń typu grasant, spekulant, dyskutant, praktykant) • -ent (rejent, regent, prokurent, decydent) • -or, -itor, -ator: doktor, amator, administrator, recytator, popularyzator • -us, -eusz: (np. łac. vagus), od rodz. : pijus, obdartus, sługus, słabeusz, • -atyka (z typu matematyka), od rodzimych, np. pij-atyka, bij-atyka

Formanty pochodzenia łacińsko-greckiego Liczne przedrostki, np. anty-: antyspołeczny, antypaństwowy, antypolski arcy-: arcydzieło, arcypasterz, arcymistrz, arcyłotr, wice-: wiceadmirał, wicewojewoda, wiceminister kontr: kontradmirał, kontrwywiad, kontrpropozycja, kontratak • ultra-: ultrakrótki, ultradźwięk, • super-: supernowoczesny, • • •

Latynizmy składniowe • Accusativus cum infinitivo (B. z bezokolicznikiem) – powszechnie u Górnickiego, Orzechowskiego, w psałterzach, np. widząc go już być w męskich leciech; wysławiając go być rozmaitej dobroci; Wierzę uźrzeć dobra boża PPuł; ale już w Psałterzu Wróbla: Ale ja wierzę, iż uźrzę wielkie dobra. • Zaczynanie zdań od zaimków względnych który, co • Częsta mowa niezależna (oratio recta), np. Rzekł jest głupi w swoim sercu: nie ma Boga Ppuł, ale już u Wróbla: Rzekł szalony człowiek w sercu swoim, iż nie ma Boga. • Nasilenie konstrukcji imiesłowowych i biernych w literaturze psałterzowo-biblijnej i w XVI w. • Szyk finalny orzeczenia (niekoniecznie latynizm, choć najczęściej się tak ujmuje).

Przyczyny zapożyczania • Przyczyny zapożyczania: • konieczność nazwania nowych rzeczy i zjawisk, czyli potrzeby nazewnicze, • potrzeby ekspresji językowej, • moda językowa i snobizm językowy • Narzekania na nadmiar zapożyczeń nie są kwestią współczesności. W XVII w. W. Potocki już pisał: Nie obaczysz w żebranym płaszczu więcej płatów, Co w stroju i języku dzisia u Sarmatów.

Frekwencja latynizmów Zestawienie Zenona Klemensiewicza (liczby latynizmów występujących w prozie kilku autorów XVI, XVII i XVIII w. Autor Procent latynizmów Frekwencja w tekście Kochanowski 0, 23 Co 435 wyraz w tekście Orzechowski 0, 1 Co 1000 wyraz w tekście Żółkiewski 0, 43 Co 233 wyraz w tekście Potocki 1, 4 Co 71 wyraz w tekście Pasek Konarski 2, 1 3, 0 Co 48 wyraz w tekście Co 33 wyraz w tekście

Łacina – język elitarny • Średniowiecze (por. kronika Galla Anonima, Wincentego Kadłubka, Bulla gnieźnieńska, Księga henrykowska itp. ) • Średniowiecze – język międzynarodowy, w którym we wszystkich krajach katolickich pisano dzieła i toczono dysputy naukowe po łacinie, ogłaszano prawa, sporządzano dokumenty. • Pierwsze minisłowniczki łacińsko-polskie – tzw. glosy • Średniowiecze – ars dictaminis ‘sztuka dyktowania’ opierała się na osiągnięciach antycznej retoryki, była sztuką redagowania listów, dokumentów, kazań i innych tekstów, które w tym czasie miały charakter paraliteracki. • XII-XIII w. – ukształtowanie się swoistego stylu łacińskiej prozy paraliterackiej zwany ars dictandi. • XII-XIV w. – polskie dzieła pisane po łacinie, których proza nosi cechy ars dictandi, tj. kronika Galla Anonima, Wincentego Kadłubka, z XV w. dzieło Jana Ostroroga Monumentum pro Reipublicae ordinatione congestum (szczytowe dzieło polskiej myśli politycznej i prawniczej średniowiecza; promowanie polszczyzny – „Niech uczy się mówić po polsku ten, kto chce w Polsce mieszkać”)

Łacina w Renesansie • Renesans – zainteresowanie łaciną klasyczną, znajomość łaciny wyróżnikiem nie tylko duchownego, lecz każdego wykształconego człowieka. • Po łacinie – najwybitniejsze polskie dzieła i traktaty naukowe, np. Kopernika, Sebastiana Petrycego (przekłady dzieł Arystotelesa), Andrzeja Frycza Modrzewskiego • Wzrasta i rozszerza się znajomość łaciny • XVI i XVII w. Polacy byli narodem najlepiej znającym łacinę. Świadectwo francuskiego historyka z przełomu XVI i XVII w. (1604 r. ), w którym opisuje przyjazd w 1573 r. poselstwa polskiego do Henryka Walezego (wszyscy mówili doskonale po łacinie, a francuska szlachta płonęła ze wstydu, gdy gościom starano się na pytania odpowiadać na migi). • Najwybitniejsi poeci łacińskojęzyczni Europy tej doby to Polacy: Klemens Janicki zwany drugim Owidiuszem i Maciej Kazimierz Sarbiewski – chrześcijański Horacy. Obaj otrzymali najwyższą wówczas nagrodę – wieniec laurowy z rąk papieży (1540, 1623).

Barok w języku: makaronizmy • Makaronizm – obcy element językowy w oryginalnej, obcojęzycznej postaci; wtręt, cytat. Nazwa – od włoskiego makaroni ‘drobne cząsteczki’, wg Stanisława Kleczewskiego (1767 r. ) „Mieszaną mowę makaronizmem nazywano od włoskiego przysmaku, w którym migdały siekane i różne korzenie mieszają”. • W XVI w. nazywano makaronizowaniem zabawę poetycką polegającą na łączeniu w utworze składników różnych języków lub urabianiu neologizmów na wzór łaciński. Nurt makaroniczny rozwinął się pod koniec XV w. w Padwie. W Polsce – J. Kochanowski Carmen macaronicum de eligendo vitae genere, S. Orzelski, Macaronica, Marfordi Mądzikovii poetae aprobati (1623)

Barok w języku: makaronizowanie • Z tego dzieła opis kuchni: • pars portat drewnos, pars truncat, parsque nakładat, Hic cavat e brzucho flakos, sed alter odzierat, alter praeterea ciastum gniotando ministrat, Rozbijat ova simul quae tunc gallina wysrawit Et bene nadziewat Russorum more pierogos. Hic centum pendent caldaria plena polewcis, Plena polędwicis, kiełbasis atgue putredis. ” • Makaronizmy w dawnych przysłowiach szlacheckic, np. Male parta idą do czarta (Źli idą do piekła); Comes de Wątory, gdzie jeden chłop a dwory (Hrabia na Wątorach, gdzie. . ); Qui non coniam habet piechotare debet (Kto nie ma koni, musi na piechotę).

Barok w języku Makaronizmy • • Że zaś często rzucam łacinę, nie dziwuj się: bo ta do mojej należy akademii. Druga, że tę lukubracyję moją nie formalnym piszę idiotom, ale tym, którzy (. . ) nad księgami bawią się sedentarią (= siedzeniem). • Benedykt Chmielowski, Nowe Ateny. . . . •

Makaronizowanie - Pasek • Przykłady z Paska: • „Trzymałem ja tedy in debita methodo moję szarżą cum gratulatione braci moich, którzy natenczas byli praesentes in publicis. Agitowała się materyja zapłaty wojsku oraz obrona granic. Bywałem u króla często. To jedno obstaculum, bo i skarb był bardzo opustoszał i wakans też trafił się, a ja naturaliter nie miałem ambicyjej i małą rzeczą kontentowałem się. • Nawet oświadczyny w takim stylu (choć bez makaronizmów, bo kobieta!) • „Moja Mościa Pani, damie w domu WMMPaniej prezentuję się komplementem, ale tylko za rekwizycyją JMości pana rodzonego WMMPaniej (. . . ) jeżeli moję do swej usługi gardzić będziesz ochotę, czyli akceptować, racz się rekoligować, o zasługach zaś w żadnę nie wchodzę kontrowersyją (. . . )” •

Makaronizowanie - Pasek • W tekście Paska 4 rodzaje tekstu: • 1. Ludzie prości, więc czeladź, pachołkowie – brak latynizmów, makaronizmów • 2. W rozmowie z kobietami – brak wtrętów łacińskich, ale są liczne latynizmy • 3. Niezbyt wiele jest gałęzi łacińskich wtrętów w zwykłych opowiadaniach Paska. • 4. Najwięcej wtrętów – w mowach, uroczystych przemówieniach, oracjach (szkolna uczoność), dowód erudycji

Makaronizowanie • Zjawisko makaronizowania jeszcze do niedawna tak negatywnie oceniane dziś doczekało się trochę innego oświetlenia. Nie jest już traktowane wyłącznie jako „zepsucie języka”, „bezmyślne wplatanie wyrazów i zdań łacińskich do polszczyzny”, „nieznośna maniera”, wywołana snobizmem, „chęcią pokazania się z rzekomo wysokim wykształceniem, z przynależnością do warstwy panującej, szlacheckiej. • XVII w. – socjolekt szlachecki (makaronizowanie i latynizmy) • Znajomość łaciny wyróżnikiem szlachty (Zagłoba – Jam szlachcic! Loquor latine!). Bilingwizm (dwujęzyczność) polsko-łaciński).

Estetyka makaronizmu w Baroku • Współcześni badacze zwracają uwagę na fakt, iż takie mówienie i pisanie pełne wstawek łacińskich wydawało się ówczesnym właśnie ogromnie rodzime, szlacheckie, sarmackie. Zgadzało się też ono z barokowym stylem epoki, stylem kojarzącym elementy sprzeczne, rozmiłowanym w efekcie zewnętrznym i pompatycznym geście. Był to zatem znak sarmackości i szlachectwa. • Mówi się nawet o estetyce makaronizmu, o tym, że makaronizowanie było pewnego rodzaju sztuką, wymagało odpowiednich umiejętności. Z każdym dziesięcioleciem stawało się także czynnikiem integrującym socjolekt szlachecki. Nie ulega jednak wątpliwości, że makaronizowanie z czasem przerodziło się rzeczywiście w manierę językową, zwłaszcza w czasach saskich.

Opinie o makaronizowaniu • Już w XVII w. moda na styl makaroniczny była wyśmiewana. Wśród krytyków makaronizowania znalazło się wielu ówczesnych pisarzy, m. in. Krzysztof Opaliński, Andrzej Maksymilian Fredro, Wacław Potocki, a także najznakomitszy leksykograf tego okresu Grzegorz Knapiusz. Wacław Potocki w Moraliach (1688) porównywał mowę makaroniczną do słomianej strzechy łatanej blachą. • Podobnie krytycznie o makaronizowaniu wypowiadał się Krzysztof Opaliński w Satyrach (1650), podkreślając fakt, iż łacinę należy stosować tylko w razie rzeczywistej potrzeby komunikacyjnej, tj. braku odpowiedniego słowa polskiego: • Naśmieszniejsza, gdy owo łacinę mięszają • W polski język i głupie, i źle, i niewcześnie, • Nie pomniąc, że tam tylko łaciny potrzeba • Zażyć, gdzie polskie słowo nie ma tej i takiej • Energii, jak trzeba. U nich to namędrsza • Macaronice mówić a siać solecyzmy • Z barbaryzmami oraz. [T 252]

Opinie o makaronizowaniu • Andrzej Maksymilian Fredro w Przedmowie do swego dzieła Przysłowia mów potocznych albo przestrogi obyczajowe, radne, wojenne. Na fawor polskiego języka ku głębokiej uwadze czytelnika poważnego na widok podane zwracał się do współczesnych mu z emocjonalnym apelem: • Nie czyń tedy krzywdy, niemówny Polaku, polskiej wymowie, nie podchlebuj bardzo mniemanej obfitości obcego języka, abyś co uwłaczał twojej polszczyźnie, którać tak bogato do wymowy dostarczy (. . . ) poznasz stąd, że większą ohydę niż ozdobę polska wymowa bierze, gdy ją gęstemi łacińskiej mowy natykają więc słowami, aniżeli kiedyby się swą własną udawała polskich słów wspaniałością. [T 255] • Por. Mieszają też łaciny drudzy połowicę: / Nie piszą ci po polsku, lecz macaronice, / Jakby w słomianej strzesze blachą łatał dziury. [T 263]

Zmiany roli łaciny w okresie Oświecenia • Ograniczenie roli łaciny. Łacina przestaje być językiem międzynarodowym, nauki, sztuki itp. • Kontynuowano na wielką skalę rozpoczęta już w XVII w. walkę z makaroniczną tradycją sarmacką. • Polem tej walki stało się czasopiśmiennictwo („Monitor”, „Zabawy Przyjemne i Pożyteczne”), literatura piękna, teatr narodowy, a jej narzędziem – przede wszystkim satyra i parodia. .

Krytyka makaronizowania w Oświeceniu • Rozmowa o języku polskim Franciszka Bohomolca, w której występują Kochanowski, Twardowski i Makaroński, uosabiający tradycję makaronizowania. Autor Rozmowy w usta Kochanowskiego wkłada słowa krytyki tego zjawiska i obrony polszczyzny przed zalewem obcych słów: • Życzyłbym jednak, i z większym by to honorem języka naszego było, gdybyśmy obmyślili słowa polskie właściwe na miejsce tych makaronizmów, bez których się obejść możemy, i gdybyśmy powszechnym wzięciem one spowszednili. Przetóż gdziekolwiek się można obejść polszczyzną właściwą, tam nie sądzę za rzecz przystojną słów zażywać zagranicznych. [T 314] • Podkreśla, że „chwalebnie te czynią narody, które całości języka swego postrzegają” [T 311].