RADYOLOJK VE NKLEER TEHLKELER ULUSLARARASI LKLER VE ACL

RADYOLOJİK VE NÜKLEER TEHLİKELER ULUSLARARASI İLİŞKİLER VE ACİL SAĞLIK HİZMETLERİ DAİRE BAŞKANLIĞI

RADYOLOJİK TEHLİKELER

�Radyasyon; enerjinin herhangi bir ortamda parçacık şeklinde veya elektromanyetik dalgalar halinde ilerlemesi (iletilmesi) dir. �Radyoaktif elementlerin yaydığı ısı, ışığa ve beş duyumuzla fark edemediğimiz enerji türüne radyasyon denir.

Radyasyon türleri �Elektromanyetik radyasyon -Cep telefonları, görünür ışık, kızılötesi ışınlar, mikrodalga, mor ötesi ışınlar, radyo, radar, TV dalgaları ile X-ışınları. �Parçacık radyasyon -Alfa ve beta parçacıkları, proton, nötron, diğer atom altı parçacıklar.

İyonlaştırıcı radyasyon nasıl tespit edilir? İyonlaştırıcı radyasyon; n Duyu organları ile tespit edilemez. n Tespit için inceleme aletlerinin kullanılması gerekir. Kokusunu alamazsınız Göremezsiniz

RADYASYON MARUZİYETİ/ KONTAMİNASYON KAYNAKLARI • Kazalar – Nükleer reaktörler – Tıbbi tedavi üniteleri (radyoterapi) – Endüstriyel radyasyon – Kaybolan/çalınan tıbbi/endüstriyel radyoaktif kaynaklar – Depolama, taşıma sırasında meydana gelen kazalar • Terörizm – Kirli bomba – Nükleer tesislere saldırı, sabotaj – Düşük kudrette nükleer silahlar 6

Kirli bomba �Genelde konvansiyonel bir bombanın radyolojik bir madde ile karışımı ile elde edilen bombalardır.

RADYASYON ÖLÇÜM YÖNTEMLERİ • Geiger- Müller dedektörleri (Alfa, Beta duyarlığı fazla, gamma duyarlığı azdır) • Kişisel dozimetre (film, dijital)

Radyasyon Tehlikesinden Korunmak MEZ Kuralı n Mesafe – Uzak durma n Engel – Zırhlama (Perdeleme) n Zaman – Az zaman geçirme

RADYASYONDAN KORUNMA Noktasal kaynaklardan yayınlanan radyasyon şiddetleri kaynaktan olan uzaklığın karesiyle azaldığından, uzaklık iyi bir korunma aracı olmaktadır. Örneğin; doz hızı 1 m de 100 m. R/s ise 10 m deki doz hızı 1 m. R/s dir. Tahliyenin sebebi halkı mümkün olduğunca kaynaktan uzak tutmaktır.

RADYASYONDAN KORUNMA Dış radyasyon tehlikelerinden korunmanın en etkin yöntemi zırhlama olup radyasyonun şiddetini azaltmak için radyasyon kaynağı ile kişi arasına uygun özelliklerde koruyucu engel konulmalıdır. En yaygın zırhlama malzemesi beton ve kurşundur.

Radyasyon Çeşitlerine Göre Zırhlama

RADYASYONDAN KORUNMA Radyasyon dozu miktarı radyasyon kaynağının yanında geçirilecek süre ile orantılı olarak arttığından kaynak yakınında mümkün olabildiğince kısa süre kalınmalıdır. Yani doz hızı 500 m. R/s ise bu alanda 1 s kalınırsa 500 m. R , 10 s kalınırsa 5000 m. R doz alınır.

RADYASYON YARALANMALARI Işınlama Harici Kontaminasyon ** ** Dahili Kontaminasyon ¬¬ ¬ ¬ **** 14/ 57

RADYASYONUN BİYOLOJİK ETKİLERİ • Değişik seviyelerdeki biyolojik etkiler – – – Moleküler (DNA) Sub-cellular Hücre Organizma 15

RADYASYON YARALANMALARI - IŞINLAMA - 16

�RADYASYONUN CANLILARI ETKİLEME YOLLARI �Radyasyonun solunum veya sindirim yoluyla vücuda girmesi ya da direk temas suretiyle deri ve açık yara yoluyla kana ve dolaşım sistemine karışması durumunda radyoaktif zehirlenme meydana gelebilir. Radyasyon hücrelere zarar verir kansere sebep olur. Bu tehlike uzun süre devam edebilir.

Radyasyonun Kişilere Etkileri �Nükleer radyasyon vücuttaki hücrelerin yapısını bozarak iyonize eder. �Kontrolsüz hücre çoğalması meydana getirir. Aynı zamanda genleri olumsuz etkiler. �Deride uyuşma, deri ülserleri, güneş yanığına benzer hasar, gölgeli yanıklar. �Saç dökülmesi, baş ağrısı, nabzın artması

Bu etki aşağıdaki faktörlere bağlıdır; üRadyasyona maruz kalma süresi, üVücutta biriken toplam doz, üKişinin, dozun alındığı andaki sağlık durumu, cinsiyeti ve yaşı, üRadyasyondan etkilenme şekli(Ani/süreli) üVücutta açık bir yaranın varlığı veya yokluğu

�Yüksek dozda radyasyon hızla öldürür ya da şiddetli tahribata yol açar. Hemen öldürmeyen düşük dozlar ise, yıllar sonra ölüm getirebilecek kanserlerin ve diğer hastalıkların sebebi olabilir.

RADYOAKTİF RİSKLERİN DOĞURACAĞI SONUÇLARRİN DOĞURACAĞI Sonuçlar Doğuracağı Sonuçlar; n Kanser oluşması n Ömrün kısalması (erken ölümler) n Katarakt oluşması n Sakat ve ölü doğumlar

RADYASYON MARUZİYETİ/ KONTAMİNASYON KAYNAKLARI ØErmenistan'da kurulu olan Metsamor Nükleer Reaktörü sınırımıza yaklaşık 16 km. uzaklıktadır. ØBulgaristan'da kurulu olan Kozloduy Nükleer Reaktörü ise sınırımıza yaklaşık 300 km. uzaklıktadır ØRomanya'da kurulu olan Cernavoda Nükleer Reaktörü yine sınırımıza yaklaşık 300 km. uzaklıktadır 22

� ÖRNEK RADYOLOJİK OLAY � İkitelli Hurdacı Kaza (8 Ocak 1999) �İstanbul Küçükçekmece ilçesi İkitelli Semtinde, bir depodan satın aldıkları 2'şer ton ağırlığındaki (bir hastanenin radyolojik tedavi artığı) kurşun kaplı kobaltı, iş makinesi kepçesiyle parçalayan hurdacılar Naki ve İlyas ILGAZ kardeşlerin kusma ve bulantı şikâyetiyle gittikleri hastanede radyoaktif madde temasına maruz kaldıkları belirlenmiştir. �Türkiye Atom Enerjisi Kurumu (TAEK) Küçükçekmece Nükleer Araştırma ve Eğitim Merkezi radyoaktif kazayı doğrulamıştır.

NÜKLEER TEHLİKELER

� 1. Nükleer Eylem/Olay Nedir? �Atomun parçalanması veya iki atomun birleşmesi halinde açığa çıkan enerjiden yararlanılarak gerçekleştirilen yıkıcı ve yüksek ısı açığa çıkartan eylem/olaylardır. �Bahse konu bu enerjiden faydalanılarak nükleer silahlar, enerji reaktörleri/santralleri yapılmış ve geliştirilmiştir. Kasten veya kazaen eylem/olay olması halinde canlı ve cansızlarda yıkıcı etkisi görülmesinin yanı sıra yüksek ısı açığa çıkarmasıyla da yakıcı etki ortaya çıkar.

�Patlamanın etkisiyle oluşan ısı, patlama sonucu meydana gelen ses kadar kuvvetli olup yanma kabiliyetinde olan her şeyi yakabilecek şiddettedir. �Patlamanın merkezden havayı itmesiyle meydana gelen birinci basınç (itme basıncı) ve havanın boşaldığı yere soğuk havanın dolmasıyla oluşan ikinci basınç (emme basıncı) her şeyi yerle bir edebilecek kuvvettedir

�NÜKLEER EYLEM/OLAYLARIN GENEL ÖZELLİKLERİ �Kalıcıdır. Etkileri uzun yıllar devam eder. � Radyoaktif serpintinin nereye dağılacağı önceden bilinemez. � Geniş sahaları kaplar. �Duyu organları ile varlığı anlaşılmaz. � Öldürücüdür.

Nükleer Silahlar; n n patlama özelliğinin dışında çok kısa bir sürede büyük bir yeryüzü parçasını etkileyebilen, ısı, radyasyon ve basınç gibi ölümcül etkileri olan çok güçlü bir silah çeşididir.

Nükleer Silahların Etkileri 1 - Ani Etkileri : Patlar patlamaz başlar 1 dk. kadar sürer, 2 - Kalıntı Etkisi (Serpinti) : 1. Aşamadan sonraki ilk 30 -60 dakika sonra başlar, 48 saate kadar devam edebilir.

Bomba patlayınca güneşten daha parlak bir ışık saçar. Her yer, gündüz de olsa çok kuvvetli aydınlanır (Flaş gibi). Aynı anda çok güçlü bir basınç ve kuvvetli rüzgar birçok bina ve direkleri yıkar. Aynı zamanda etraf ısınır. Sıcaklık yükselir. Yanabilen bazı maddeler ve giysiler alev alır. Zararlı ışınlar yayan parçacıklar etrafa yayılır. Elektronik cihazları çalışmaz hale getiren manyetik dalgalar oluşturur. Bütün bunlar 1 dk. içinde olur ve geçer.

SERPİNTİNİN CANLILAR ÜZERİNDEKİ ETKİSİ Patlamadan sonra 1. Aşamayı takip eden ilk 30 -60 dk. sonra başlar. Bomba patlayınca bizi bekleyen tehlike; yerdeki taş, toprak, nikel, demir vs. yi radyoaktif hale getirerek bir toz bulutu oluşturmasıdır. Bu toz bulutu göklere yükselir ve bir müddet (30 -60 dk. ). sonra yere düşer ve rüzgarın etkisiyle savrulup geniş bir alana yayılır.

IŞIK ETKİSİ �Nükleer patlamayla oluşan ışık, güneşten kat parlaktır. �Ateş topuna doğrudan bakılması durumunda geçici veya kalıcı görme kaybına neden olur. �Bir engel veya gözleri kapama bu etkilenmeyi giderebilir.

ISI ETKİSİ Ateş topundan dışa yayılan ve çevredeki cisimlerin yanmasına neden olan çok yüksek bir ısı oluşur. Bu alanlarda oluşan ısının insan cildinde meydana getireceği yanıklar: 1. derece (Güneş yanığı gibi) yanıklar, 2. derece (İçi su dolu kabarcıklar şeklinde) yanıklar 3. derece(Kavrulma şeklinde derin) yanıklardır.

Basınç Etkisi �Yüksek güçlü rüzgarlara benzeyen ve sürükleyici etkisi olan bir basınç dalgası meydana gelir. �Patlama noktasından genişleyerek dışarıya doğru yayılır. �Yayıldıkça etkisi azalır.

Nükleer Silahların Etkilerinden Korunmakİçin. Korunmak I. AŞAMA (1 dakika) Parlak ışık görülür görülmez; n n n ! YAT (Çukur bir yere veya duvar dibine ya da kuytu bir yere yatar pozisyon alınmalıdır. Kollar, baş üstünde kavuşturulmalı, ışık girmeyecek şekilde gözler kapatılmalıdır. ) KAPAN (Dizler karna doğru çekilip hacim küçültülmelidir. ) ÖRTÜN (Açık yerler örtülmelidir. ) Bu durum ışık, yakıcı hava hareketi ve yıkımlar sona erene kadar korunmalıdır (yaklaşık 1 dakika).

Nükleer Silahların Etkilerinden Korunmak II. AŞAMA (Serpinti Etkisinden Korunma) n Patlamadan sonraki I. aşamayı takip eden ilk 30 -60 dakika sonra başlar. n n n Bu nedenle gerekli hazırlıklar için yeteri kadar vakit vardır. sığınağa gidilmelidir. Hiçbir koşulda 48 saatten önce sığınak terk edilmemelidir.

Hiroşima’ya Atom Bombası Saldırısı Atom bombası atıldıktan sonra Hiroşima

Dekontaminasyon Teknikleri Kontamine Hastanın Monitorizayonu Kontamine Hasta Elbise ve ayakkabılar çıkarıldıktan sonra Dekontaminasyon Teknikleri 1. Hastanın elbiselerinin çıkarılması 2. Hastanın deterjan ve su ile yıkanması %95 ETKİLİ

HASTA YÖNETİMİ - DEKONTAMİNASYON • Yaralının kıyafetlerini ve şahsi eşyalarını dikkatlice çıkartın, torbalayın, emniyetli bir şekilde depolayın (kontaminasyon %95 azaltılır) • Yaralıdan mümkünse biyolojik örnekler alın (nazal sürüntü) • Yabancı cisimleri aksi söylenene kadar radyoaktif materyalmiş gibi yaklaşın

• Dekontaminasyon önceliği: – Önce yaralar sonra sağlam cilt – En fazla kontamine olan bölgeden başlayın • Her yaralıdan sonra dış eldivenleri değiştirin

�Kontaminasyonu en aza indirmek için bıyık ve sakalları elektrikli makine yardımı ile traş edin �Kontamine olmayan yaraları su geçirmez malzeme ile kapatın �Kontamine yaralar: �Steril malzeme ile irrige edin, ılık su sabun olabilir �Uzman hekime danıştıktan sonra kontamine debridmanları uzaklaştırın ve güvenli bir yerde biriktirin

�Agresif müdahaleden kaçının �Sık sık temizlik malzemesini değiştirin �Saçlı deri ve sağlam cildi su ve sabun ile dekontamine edin �Temizlenmiş ve pansumanı yapılmış yaraları su geçirmez malzeme ile kapatın �IŞINLANMADA DEKONTAMİNASYON GEREKMEZ

TEŞEKKÜRLER…