QAX HR T SMAYILOV ADINA 5 LI TAM

QAX ŞƏHƏR T. İSMAYILOV ADINA 5№ LI TAM ORTA MƏKTƏB Dil-ədəbiyyat müəllimi Xatirə Süleymanova

FƏNN : SINIF :

Standartlar • 2. 2. 3 Mətndəki əsas fikri müəyyənləşdirir • 2. 2. 2 Mətnin tərkib hissələrini fərqləndirir. • 2. 1. 1 Lüğətlərdən istifadə etməklə tanış olmadığı sözlərin mənasını müəhyyənləşdirir.

• Elmi-kütləvi mətndəki əsas məlumatları seçir. • Bədii və elmi-kütləvi mətnin struktur xüsusiyyətlərini fərqləndirir. • Mənalarını müəyyən etməklə verilmiş sözlərin izahlı lüğətini tərtib edir. Təlim məqsədləri

• Kiçik qruplarla iş İş forması

• BİBÖ cədvəli, əqli hücum Texnikalar

• İKT , kompüter, elektron lövhə, Azərbaycan dili. V sinif üçün dərslik, iş vərəqləri Resurslar

• Salamlaşma • Motivasiya • Tədqiqat • Təqdimat • Nəticə • Qiymətləndirmə • Ev tapşırığı Dərsin gedişi

Sözün mənası Bilirəm İstəyirəm Bilim Öyrəndim

Tədqiqatın aparılması

Mətn üzərində iş

Dərsliyin 48 -49 səhifələrindəki mətn oxunur və təhlil olunur.

1. Oxuduğunuz hissədə hansı abzasdan sonra aşağıdakı cümlə verilə bilər ? Elmin inkişafı və həyatımızda baş verən dəyişikliklərlə əlaqədar yeni anlayışlar meydana gəlir və onlar yeni sözlərin yaranmasına səbəb olur.

Dildə olan sözlərin hamısı birlikdə onun lüğət tərkibini təşkil edir. Buna dilçilikdə leksika deyilir. Dilin lüğət tərkibini öyrənən elm leksikologiya adlanır. Leksikos yunan dilində söz deməkdir. Dildə sözlərin sayını dəqiq müəyyən etmək mümkün deyil, çünki dilin lüğət tərkibi daim dəyişir. Elmin inkişafı və həyatımızda baş verən dəyişiklik lərlə əlaqədar yeni anlayışlar meydana gəlir və onlar yeni sözlərin yaranmasına səbəb olur. Dilin lüğət tərkibi nə qədər zəngin olarsa , fikri ifadə etmək daha asan olar. Azərbaycan dili də lüğət tərkibinə

Suallar : • Leksika nədir ? Cavab : • Leksikologiya nədir ? Cavab : • Bu sözlərin mənşəyi haqqında nə deyə bilərsiniz ? Cavab : • Nə üçün dilin lüğət tərkibi daim dəyişir ? Cavab :

Mahmud Qaşğari (1029 -1105 )

DIVANI LÜĞƏTI-T TÜRK

«Divani lüğəti-t türk » türk dünyasının ilk ensiklopedik əsəridir. 1072 - 1074 -cü illər arasında Mahmud Qaşqarlı tərəfindən Bağdadda yazılan bu əsər ərəbcə türkcə lüğətdir. Kitab ərəblərin türk dilini öyrənməsi üçün yazılmışdır.

Quruluş etibarı ilə lüğətdir. Lakin, hikmətli sözlər, atalar sözləri, şeir, nəsr kimi nümunələrlə zəngindir. Qaşğarlı bu lüğəti yazmaq üçün 10 il türklər yaşayan bütün əraziləri gəzmiş , türk dillərində 9222 sözü lüğətə daxil etmişdir.

Türk dillərində ahəng qanununun fəaliyyət göstərdiyini ilk dəfə Mahmud Qaşqarlı aşkar etmişdir. Tərtib edildiyi vaxtdan 900 il keçməsinə baxmayaraq bu əsərə olan maraq hələ də azalmamışdır.

Sizcə, oxuduğumuz mətn hansı mətn növünə aiddir ? Süjetli bədii mətn Mətn 1. GİRİŞ 2. ƏSAS HİSSƏ 3 NƏTİCƏ I: Əsərin əsas obrazları haqqında ümumi məlumat Elmi-kütləvi mətn I: Mətnin mövzusu haqqında ümumi məlumat II: Əsərin süjetini təşkil edən II: Mətnin mövzusunu təşkil hadisələr təsvir olunur. edən məlumatlar verilir. III: Qəhrəmanların taleyi, və III: Mövzunun əhəmiyyəti ya əsərin ideyası haqqında

İZAHLI LÜĞƏTİN QURULUŞU Sözün aid olduğu nitq hissəsi Sözün mənşəyi sözün aid olduğu elm sahəsi Sözün izahı Qafiyə , isim, [ ərəb. ]ədəb. Şeirdə : misraların son söz və ya səslərin uyğunluğu , həmahəngliyi. Bu şeirin qafiyələri düz gəlmir. Sözün cümlədə işlənməsinə dair nümunə

Tapşırıq Lətif Virus Sabah Eksponat Nərdivan Dəyirmi Mərmi Sözləri əlifba sırasına uyğun düzün

Qrup işləri

I qrup Verilmiş sözlərdən orforafik lüğət düzəldin IV qrup Verilmiş sözlərdən ensiklopedik lüğət düzəldin. III qrup Verilmiş sözlərdən izahlı lüğət düzəldin. II qrup Verilmiş sözlrdən orfoepiya lüğəti düzəldin V qrup Verilmiş sözləri ingilis dilinə tərcümə edib lüğət tərtib edin.

I qrup Verilmiş sözlərdən orforafik lüğət düzəldin bitgi, corap, səkgiz, pələnk, vijdan, ambar, zəmbil, nefçi, do: ğa , dəfdər, kərpiç, sürətnən, təbi: Anbar Bitki Corab Dəftər Dovğa Kərpic Neftçi Pələng Səkkiz Sürətlə Təbii Zənbil

II qrup Bulaq -[bulax] Çəkic-[çəkiç] Cəsarətlə-[cəsa: rətnən] Dostlar-[doslar] Fəaliyyət-[fa: liyyət] Mavzoley-[mavzaley] Müalicə-[ma: licə] Obyekt-[abyekt] Tövbə-[tö: bə] Şaftalı-[şafdalı] Verilmiş sözlərdən orfoepiya lüğəti düzəldin Çəkic, cəsarətlə, mavzoley, fəaliyyət, şaftalı, bulaq, dostlar, müalicə, tövbə, obyekt,

III qrup Verilmiş sözlərdən izahlı lüğət düzəldin. qoşma , körük, printer, mədrəsə, qürub, Qoşma, isim, az. ədəb. aşıq yaradıcılığında çox geniş yayılmış janr. Hər bəndi dörd misradan, hər misrası on bir hecadan ibarət şeir şəklinə qoşma deyilir. Ələsgərinqoşmaları çox məşhurdur.

• Printer İsim, ing, termin, yazı və ya şəkli çap edən maşın. Printerdən yazılan məlumatı çıxardım. • Qürub is. [ər. ] Batma, üfüqün altına keçib görünməz hala gəlmə. Günəşin batması. Qürub vaxtı. Günəş qürub edirdi. • Qoşma, isim, az. ədəb. aşıq yaradıcılığında çox geniş yayılmış janr. Hər bəndi dörd misradan, hər misrası on bir hecadan ibarət şeir şəklinə qoşma deyilir. Ələsgərin qoşmaları çox məşhurdur. • Mədrəsə is. [ər. ] Dini məktəb, ruhani məktəbi. Nizami Gəncəvi mədrəsədə təhsil almışdır. • Körük İsim, az, kürədə odu qızartmaq və s. məqsədlər üçün yanları büküşlü dəri və taxtadan düzəldilmiş alət. Dəmirçi körüyü. – [Molla İbrahimxəlil: ] Molla Həmid, çadır-dan tez zərgər kürəsini butası ilə, kiçik körükilə çıxar, gətir.

Etimologiya , vurğu, qoşma, ədat, mübtəda , antonim, fonetika, IV qrup Verilmiş sözlərdən terminlər lüğəti düzəldin. Antonim – Leksik mənaları müxtəlif olan sözlər Etimologiya – söz və ifadələrin mənşəyini araşdıran elm sahəsi Ədat-cümlələrin və sözlərin təsir gücünü artıran köməkçi nitq hissəsi Fonetika-dilçiliyin səslərdən bəhs edən sahəsi Qoşma –sözə qoşularaq müəyyən məna çaları əmələ gətirən köməkçi nitq hissəsi Mübtəda- Cümlənin kim, nə, hara ? Suallarından birinə cavab verən baş üzvü Vurğu- sözdə hecaların birinin digərləırinə nisbətən güclü deyiləsi

Ana-mother Bacı-sister Dərs-lesson Həkim-doctor Qardaş-brother Kitab-book Müəllim-teacher Salam-Hi Sinif-class Uşaq-child Yaxşı-good Ana, sinif, uşaq, müəllim, dərs, bacı, qardaş, yaxşı, hələlik, salam, kitab V qrup Verilmiş sözləri ingilis dilinə tərcümə edib lüğət tərtib edin.

Nəticə 1. Lüğətlərin tərtib olunması qaydaları var. Hər bir lüğət özünəməxsus xüsusiyyətlərə malikdir. Dildə olan sözlərin öyrənilməsində lüğətlərin əhəmiyəti böyükdür.

QIYMƏTLƏNDIRMƏ Qrupların Əməkdaşlıq qiymətləndirilməsi I II IV V Təqdimat Nizam intizam

«Lüğətlərdən necə istifadə etməliyəm ? » mövzusunda təqdimat hazırlayın.

DIQQƏTINIZƏ GÖRƏ TƏŞƏKKÜRLƏR!