PULMONER REHABLTASYONDA DEERLENDRME Dr r yesi Ercan TURAL

PULMONER REHABİLİTASYONDA DEĞERLENDİRME Dr. Öğr. Üyesi Ercan TURAL OMÜ Lisansüstü Eğitim Enstitüsü Kardiyo. Pulmoner Fizyoterapi AD.

Günlük Yaşam Aktivitelerinin Değerlendirilmesi Hastaların günlük yaşamına yönelik tüm gereksinimleri rehabilitasyon programına kabul edildikleri erken dönemde ayrıntılı bir şekilde değerlendirilmelidir. • • Nottingham Genişletilmiş Günlük Yaşam Aktiviteleri İndeksi, Modifiye Barthel İndeksi London Chest Günlük Yaşam Aktiviteleri Ölçeği Modifiye Solunumla İlgili Fonksiyonel Durum ve Dispne Anketi GYA’deki bağımsızlık ve fonksiyonellik konusunda hasta bildirimine dayalı kullanılan ölçeklerdir.

• London Chest Günlük Yaşam Aktiviteleri Ölçeği (London Chest Activity of Daily Living-LCADL); nefes darlığı nedeniyle hastanın yapamadığı aktiviteler olup olmadığını ve hala yaptığı aktivitelerin nefes darlığını nasıl etkilediğini değerlendirir. Kişisel Bakım (4 madde), Ev İşleri ( 6 madde), Fiziksel (2 madde), Serbest Zaman (3 madde) olmak üzere 4 alt bölüm ve 15 maddeden oluşur. Ayrıca, LCADL ölçeğinde nefes darlığının genel olarak GYA’nde hastayı nasıl etkilediği tek bir soru ile sorgulanmaktadır. Her bölüm için kendi içinde bir sonuç skoru ve toplam LCADL sonuç skoru hesaplanabilir. Toplam puan 0 -75 puan arasında değişir, yüksek puan nefes darlığının Günlük yaşama etkisinin fazla olduğunu gösterir. – –

• Modifiye Solunumla İlgili Fonksiyonel Durum ve Dispne Anketi (Modified Version of Pulmonary Functional Status and Dyspnea Questionnaire-PFS DQ-M); solunum sistemi problemi olan yetişkin hastalarda kullanılan fonksiyonel durumu gösteren hastanın kendi bildirimine dayalı bir ankettir. • Günlük Yaşam Aktiviteleri sırasında yaşanan; – Dispne (5 genel, 10 özel madde) – Yorgunluk (5 genel, 10 özel madde) – Günlük yaşam aktivitelerindeki değişimi (10 özel madde) değerlendiren 3 bölümden oluşmaktadır. Saçlarını yıkamak ve taramak, baş üstü aktiviteler yapmak, banyo yapmak, giyinmek, yemek hazırlamak, 3 metre yürümek, yokuş çıkmak, düz olmayan zeminde yürümek, 3 basamak merdiven çıkmak gibi toplam 10 farklı aktiviteyi değerlendirmektedir. Tüm aktiviteler zorluk derecesine göre 0 -10 arasında puanlanmaktadır. Toplam puan 0 -300 arasında değişmektedir; yüksek puanlar artmış fonksiyonel limitasyonu göstermektedir. GYA sırasında yaşanan dispne ve yorgunluğu sorgulayan 5 genel madde bilgilendirici ve nitel özellik taşımaktadır, anket puanının hesaplanmasında katkısı yoktur.

Hastalığa Özgü Hasta Bildirimine Dayalı Ölçekler • KOAH Değerlendirme Testi (COPD Assessment Test-CAT); obstrüktif tip solunum hastalığının etkilerini ve sağlık durumunu bütüncül olarak değerlendiren, uygulanması kolay ve pratik bir ankettir. Öksürük, balgam, nefes darlığı, yokuş veya bir kat merdiven çıkma sırasında nefes darlığı, ev aktivitelerinde zorlanma, evden dışarı çıkma isteği, uyku ve enerjik hissetmenin sorgulandığı toplam 8 maddeden oluşmaktadır. Her madde 0 -5 arasında puanlanmaktadır. Toplam puan 0 -40 arasında değişmektedir. Yüksek puanlar hastalık nedeniyle sağlık durumunun olumsuz etkilendiğini göstermektedir.

Hastalığa Özgü Hasta Bildirimine Dayalı Ölçekler Astım Kontrol Testi (Asthma Control Test); Astım hastalığının seyri hakkında hastayı ve ailesini bilgilendiren ve düzenli kontrol altında olmalarını sağlayan kolay uygulanabilir bir ankettir. Anket, son 4 hafta içerisinde astım nedeniyle ev, okul veya iş aktivitelerinin etkilenimi, yaşanılan nefes darlığı hissi sıklığı, gece uykudan uyanma sıklığı, inhaler cihazı kullanım sıklığı ve astım kontrolünü puanlamasını içeren 5 sorudan oluşmaktadır. Her soru 1 -5 arasında puanlanmaktadır. Toplam puan 5 -25 arasında değişmektedir. Toplam puan 19 ve altında ise astımlı hastaların doktor takip ve kontrolleri önerilir.

Hastalığa Özgü Hasta Bildirimine Dayalı Ölçekler St. George Solunum Anketi (St. George Respiratory Questionnaire); havayolu obstrüksiyonu olan hastalıklarda kullanılan özgül bir ölçektir. Ölçek hastalığa özgül semptomları (sıklık ve şiddet, 8 madde), nefes darlığına neden olan ve nefes darlığı nedeniyle kısıtlanan aktiviteleri (16 madde), hastalık nedeniyle sosyal aktivitelere katılımı ve psikolojik duruma etkilerini (26 madde) sorgulayan 3 bölüm ve 50 sorudan oluşmaktadır. İlk bölüm 5'li Likert skalası ile puanlanırken, diğer bölümler evet/hayır olarak puanlanmaktadır. Toplam puan 0 -100 arasında değişmektedir; yüksek puanlar yaşam kalitesinin olumsuz etkilendiğini göstermektedir.

Hastalığa Özgü Hasta Bildirimine Dayalı Ölçekler Kronik Solunum Hastalıkları Anketi (Chronic Respiratory Disease Questionnaire); dispne, yorgunluk, duygusal fonksiyon ve yeterlilik olmak üzere 4 kategoriden oluşan 20 soru içermektedir. Her soru 7'li Likert tipi sınıflama ile puanlanmaktadır. Yüksek puanlar sağlıkla ilgili yaşam kalitesinin yükseldiğini ifade etmektedir. Aynı alt kategorilerden oluşan 8 soruluk kısa formu da geliştirilmiştir.

Astım Yaşam Kalitesi Anketi (Asthma Quality of Life Questionnaire); semptomlar (12 madde), aktivite kısıtlanması (11 madde), duygusal durum (5 madde), çevresel etmenlerin (4 madde) sorgulandığı 32 sorudan oluşmaktadır. Her soru 7'li Likert tipi sınıflama ile puanlanmaktadır. "1: ağır bozulma, 7: bozulma yok" ifade etmektedir. Yüksek puanlar, sağlıkla ilgili yaşam kalitesinin iyi olduğunu gösterir. Kistik Fibrozis Anketi (Cystic Fibrosis Questionnaire); nefes almada zorluklar/öksürük, abdominal ağrı/sindirim sorunları, yemek yeme, uyku, rutin terapiye bağlılık bölümlerinden oluşan yetişkinler (48 madde), çocuklar (35 madde) ve aileleri (44 madde) için ayrı tasarlanmış bir ölçektir. Her madde 1 -5 arasında puanlanır ve yüksek puanlar sağlıkla ilişkili yaşam kalitesinin iyi olduğunu gösterir.

Hastalığa Özgü Hasta Bildirimine Dayalı Ölçekler Leicester Öksürük Anketi (Leicester Cough Questionnaire); kronik öksürükle ilişkili yaşam kalitesini değerlendiren, 3 alt kategoride (fiziksel, psikolojik, sosyal) 19 maddeden oluşur. Her soru 7'li Likert tipi sınıflama ile puanlanma sistemi kullanılarak değerlendirilir. Toplam puan 3 alt kategori puanlarının toplanması ile elde edilir. Yüksek puanlar iyi yaşam kalitesinin göstergesidir.

Sağlıkla İlgili Yaşam Kalitesinin Değerlendirilmesi Sağlıkla İlgili Yaşam Kalitesi, morbidite ve mortaliteden farklı olarak fiziksel fonksiyon, psikolojik iyilik hali ve sosyal fonksiyon olmak üzere 3 temel boyutu ile yaşamdan duyulan memnuniyeti yansıtmaktadır. Solunum sistemi hastalığına sahip bireylerde yaşam kalitesinin değerlendirilmesinde genel ve hastalığa özgü yaşam kalitesi ölçekleri kullanılmaktadır. Kısa form 36 (SF-36), Nottingham Sağlık Profili ve Avrupa Yaşam Kalitesi Ölçeği en sık kullanılan genel yaşam kalitesi ölçekleri arasında yer almaktadır. Hastalığa özgü olarak Hastalık Etki Ölçeği (Sickness Impact Profile (SIP) kullanılmaktadır.

Egzersiz Programına Uyumun Değerlendirilmesi Egzersiz için Öz-Yeterlik Ölçeği (Self-Efficacy for Exercise Scale SEE); egzersiz için öz-yeterlik beklentilerine odaklanan özellikle engellere rağmen egzersize devam etme yeteneğini değerlendiren 9 maddelik bir ölçektir. Egzersize katılımı etkileyebilecek 9 farklı durumu (hava durumu, can sıkıntısı, ağrı, tek başına egzersiz yapma, egzersizden zevk almama, çok meşgul olma, yorgun hissetme, stresli olma, depresif hissetme) sorgulayan sorulardan oluşur. Hasta her bir durum için, haftada 3 gün 20 dakika boyunca egzersiz yapabileceğine dair mevcut güvenini 0(güvenmiyorum) ile 10 (çok Güveniyorum) arasındaki ölçeği kullanarak tanımlar. Sonuç puanı, her cevabın sayısal değerinin toplamı alınarak yanıt sayısına bölünmesiyle hesaplanır. Yüksek skorlar egzersiz beklentileri için öz-yeterlik gücünün yüksek olduğunu belirtir.

Değerlendirme sonuçlarının Belgelendirilmesi, Analizi ve Raporlanması • Hastanın vücut yapısı ve fonksiyonlarındaki etkilenimi, aktivite ve katılım düzeyini kapsayan değerlendirme sonuçları, bireysel başarıyı ölçmek ve program etkinliğinin genel değerlendirmesine katkıda bulunmak için kullanılır. • Optimum sonuç değerlendirmesi; sağlık, klinik ve davranışsal hedeflere yönelik ve hastalık sürecine özgü olacak şekilde hastanın prognozu ve kişiye özgü optimal tedavi programının etkinliğini değerlendirme becerisini yansıtır. • Ek olarak hasta memnuniyeti, hasta deneyimleri ve yan etkiler hakkında bilgi edinilmesine olanak sağlar.

Değerlendirme sonuçlarının Belgelendirilmesi, Analizi ve Raporlanması • Değerlendirme sonuçlarının Belgelendirilmesi, Analizi ve Raporlanması ve karşılaştırılması, başarılı bir değerlendirme süreci yönetimine yönelik önemli adımlardır. Elde edilen sonuçlara göre etkili bir tedavi programı oluşturabilmek sistematik ve koordineli bir takım yaklaşımı gerektirir. Ekip üyelerine değerlendirme sonuçları hakkında bilgi verilmesi, hastalık sürecinin etkin bir şekilde yönetilmesinde kritik önem taşır. • Değerlendirme süreci, veri toplama ve klinik ölçümlerle başlar. Sonuç değerlendirmeleri ilgili fizyoterapist tarafından oluşturulan formlar kullanılarak belgelendirilebilir.

Değerlendirme sonuçlarının Belgelendirilmesi, Analizi ve Raporlanması • Dokümantasyon, veri analizi sonuçlarının doğru bir şekilde yorumlanmasını sağlar. • Sürecin son adımı, program yapısına bağlı olarak değişebilen raporlama fazıdır. • Genel olarak sonuçlar; vizit esnasında, servise geçiş ve taburculuk planlamasında veya bilimsel platformlarda çeşitli idari ve klinik komitelere rapor edilebilir. • Buna ek olarak, programın verimliliğini göstermek için rehabilitasyon ekibi üyelerine ve sağlık hizmeti alan kişilere sonuçlar gönderilmelidir.

Değerlendirme sonuçlarının Belgelendirilmesi, Analizi ve Raporlanması • Elde edilen sonuçların analizi ve raporlanmasını takiben, ekip üyeleri, en düşük performans gösteren sonuç skorlarına dayalı olarak tedavi programını geliştirme stratejilerini belirlemelidir. • Sonuç olarak, veri toplama ekstra veya zahmetli bir görev olarak görülmemelidir. Hasta ihtiyaçlarının eksiksiz karşılanması, kişiye özgü pulmoner rehabilitasyon programının oluşturulması ve rehabilitasyon sürecinde ulaşılan ve ulaşılamayan hedeflerin saptanması açısından vazgeçilmezdir.