Psychologiczne problemy osb samotnych Dr n med Janina

Psychologiczne problemy osób samotnych Dr n. med. Janina Anna Kuczyńska Klinika Geriatrii UMB

Samotność w badaniach psychologicznych. Samotność jest sprzeczna z ludzką naturą. Na gruncie psychologii termin samotność zastąpiony może być przez „bardziej naukowy” i zawężony do określenia m. in. „izolacja społeczna”. Człowiek potrzebuje innych ludzi nie tylko w sytuacji zagrożenia czy niepewności. Potrzebuje innych dla dobrego samopoczucia, zdrowia psychicznego i fizycznego kontaktu z innymi. Poszukuje kontaktów interpersonalnych.

Na przestrzeni dziejów istniała potrzeba tworzenia związków międzyludzkich, dzięki czemu rosło poczucie bezpieczeństwa i szanse na przetrwanie. Więzi społeczne są zapisane w naszych genach. Samotność można rozpatrywać jako skutek braku kontaktów z innymi ludźmi, izolacji, braku rozmów, zwykłego dotyku, życzliwości i troski drugiego człowieka. Nawet, gdy mieszkamy obok drugiego człowieka.

Tak rozumiana samotność często dotyka ludzi starszych. Starość rozumiana jest jako ostatnia faza człowieka a formalnie tą granicą jest wiek 65 lat. Starość dzieli się na 3 okresy: wczesną, średnią i pózną. Wg brytyjskiej organizacji zdrowia psychicznego: Samotność to: • niemożliwe do zniesienia poczucie przytłoczenia • poczucie odseparowania na bardzo głębokim poziomie

Według psychologa Richarda Bootha - subiektywne poczucie samotności jest kluczowe i tak dokuczliwe, że dotknięte nią osoby • cierpią z tego powodu • nie są w stanie myśleć o niczym innym • czują się nieszczęśliwe i puste. W samotności podobnie jak w depresji dominuje uczucie smutku i wewnętrznej pustki.

Czynniki zwiększające poczucie izolacji społecznej • Warren Jones i inni (1985) wymieniają grupę czynników zwiększających poczucie izolacji społecznej w badaniach osóbv młodych: • niedawna przeprowadzka • rozpoczęcie nauki • utrata pracy • mieszkanie w pojedynkę • niedostępność środków transportu

Badania psychologiczne samotności Badania przeprowadzonych w Kanadzie. K. Cramer i J. Bary wykorzystali siedem różnych kwestionariuszy, w których osoby badane same oceniały swoje poczucie samotności. Dokładna analiza statystyczna uzyskanych odpowiedzi z pomocą analizy czynnikowej ujawniła cztery typy samotności: 1. Samotność społeczną 2. Samotność emocjonalną 3. Negatywną emocjonalność 4. Samotność rodzinną

Przyczyny samotności w starszym wieku - zmiany w życiu Rozpad relacji z innymi Strata bliskiej osoby – np. w wyniku śmierci Rozpad małżeństwa z powodu rozwodu. Strata cenionych celów w życiu i wartości dotyczy • utraty pracy • utraty celów w życiu • pogorszenie zdrowia i sprawności psychoruchowej

Co charakteryzuje okres starości? – kumulacja zmian w wielu obszarach życia, które nie występują wcześniej. • Pogorszenie stanu zdrowia – pogorszenie wzoru i słuchu, obniżenie wydolności fizycznej • Pogorszenie pamięci i szybkości myślenia • Zmiany w sferze emocjonalnej • Zmiana w zatrudnieniu - przejście na emeryturę lub rentę • Strata małżonka lub rozstanie z dziećmi • Zmniejszenie dochodów i dostępu do dóbr kultury

Przejście na emeryturę. Kryzys w ostatniej fazie życia, który wymaga adaptacji i zmiany stylu życia. Poczucie straty obejmuje wiele poziomów dotychczasowego życia: • społecznym - zerwanie więzi społecznych • ekonomicznym - strata dochodów i obniżenie poziomu życia • ograniczenie celów życiowych i aktywności Konieczność przystosowania do zmian może być silnym źródłem stresu, bądź satysfakcji. Osoby starsze mają mniejsze rezerwy do zmagania się z nowymi wyzwaniami. I radzenia sobie ze stresem.

II. Środowisko społeczne utrudniające kontakty interpersonalne. Psychologia ekologiczna

Ekosystem miejski nie jest przyjazny dla starszego człowieka, ponieważ prowadzi do alienacji, wyobcowania i samotności. Architektura, w której zabrakło sklepu na rogu, pralni i magla oraz skwerków z ławkami blisko domu, ogranicza kontakty i więź z innymi ludźmi. W konsekwencji nieprzyjaznego środowiska miejskiego ograniczone zostają kontakty sąsiedzkie i narasta samotność. Silnym źródłem stresu i dowodem na brak poczucia kontroli przez ludzi w dużych miastach jest hałas.

Psychologia ekologiczna bada ekosystemy, które sprzyjają lub ograniczają więzi międzyludzkie. Wypełnianie ról społecznych może prowadzić do wyobcowania a ukrywanie swoich prawdziwych uczuć i problemów tworzy fałszywe relacje z innymi i stanowi podłoże manipulacji. Jak zawiłe mogą być stosunki społeczne dobrze obrazuje nasza rzeźba w centrum miasta Białegostoku.

Problemy współczesnego człowieka wg psychologii ekologicznej. Zawężenie relacji interpersonalnych do wymiany usług i przedmiotowego traktowania drugiego człowieka. • Zawężenie kontaktów do obszaru pełnionych ról społecznych przez drugiego człowieka – są one wycinkowe i fragmentaryczne. Wybieram fragment z innej osoby, jej wiedzę, jej umiejętności i jej przydatności dla własnych celów ale nie widzę tej drugiej osoby jako całości. • Uprzedmiotowienie wzajemnych relacji i instrumentalne traktowanie innych ludzi.

Maska – Persona Zakładanie masek jest naturalnym sposobem przystosowania do społeczeństwa i kultury.

Maastricht w Holandii, rzeźba naprzeciwko dworca kolejowego.

Duże miasta nie sprzyjają nawiązywaniu i utrzymywaniu kontaktów z innymi. Nowe osiedla w miastach przeciwieństwo małej społeczności wiejskiej. Małe wiejskie społeczności zaspakajały potrzebę afiliacji oraz przyjaźni. Małe miasto może pełnić role spajającą społeczność. Organizacja przestrzenna i funkcjonalna Supraśla. Zarówno układ przestrzenny, architektura, organizacja miejsc pracy jak i wypoczynku stanowi przykład dobrego rozwiązania urbanistycznego oraz przyjaznego do życia środowiska - serial „Blondynka”, który

pokazuje wszystkie walory tego regionu, ale też typy relacji międzyludzkich przedstawione w serialu. Inny przykład ekosystemu miejskiego, który miał integrować mieszkańców miasta to Nowa Huta została wpisana do rejestru zabytków urbanistycznych Krakowa w 2004 r. Ekosystem Nowej Huty jest przyjazny dla mieszkańców i ułatwia nawiązywania więzi międzyludzkich, chociaż jest zabytkiem socrealizmu. Uwzględniono w najbliższym otoczeniu zielone parki, skwery, staw, gdzie wędkarze łowią ryby, dom kultury, sklepy w pobliżu.

Stres TEORIA ZACHOWANIA ZASOBÓW S. HOBFOLLA

Teoria stresu S. Hobfolla - zachowania zasobów. Posiadanie zasobów zwiększa możliwości radzenia sobie ze stresem. Jakie to są zasoby przykładowo podaje kwestionariusz Hobfolla: Własny samochód Poczucie odniesionego sukcesu Dobre małżeństwo Stabilizacja rodzinna Poczucie dumy z siebie Nadzieja Własne zdrowie

Dobre warunki mieszkaniowe Stałe zatrudnienie Pozycja w pracy Wystarczające odżywanie Poczucie sprawowania kontroli nad własnym życiem Uznanie dla własnych dokonań Umiejętność skutecznego porozumiewania się Dobre stosunki z dziećmi

Kategorie zasobów Rodzina: Kochająca rodzina i dobre dzieci Praca i sukces zawodowy Zasoby materialne - zgromadzony majątek Ważne kontakty interpersonalne Kariera i sukces zawodowy Miejsce w hierarchii społecznej Umiejętności praktyczne

• Zdrowie • Walory osobiste – przymioty charakteru • Osobowość Pozytywna samoocena Duma z siebie Optymizm i nadzieja • Zasoby intelektualne

Człowiek całe życie gromadzi różne przedmioty, dobra materialne, a także zdobywa umiejętności, przyjaciół, wiedzę oraz różne stanowiska zawodowe. Niektórzy mogą korzystać z tego co zgromadzili, ale wiele osób nie ma takich możliwości. Niski status społeczno-ekonomiczny utrudnia nawiązywanie i utrzymywanie wcześniejszych relacji interpersonalnych. To powoduje narastanie samotności.

Szkodliwa dla zdrowia psychicznego koncentracja na dobrach materialnych. Czasem głównym zadaniem życiowym staje się pilnowanie zgromadzonego majątku i lęk przed utratą zgromadzonych zasobów. Powoduje to rywalizację w rodzinie o podział majątku i konflikty między rodzicami i dziećmi. Efektem może być narastająca wrogość do otoczenia i paranoidalne, nieprzyjazne spostrzeganie rzeczywistości.

Najważniejsze powody stresu w okresie starości Zmiany w sytuacji rodzinnej osób starszych: v Zmiany w życiu po śmierci współmałżonka v. Z powodu rozłąki z dziećmi - faza opuszczonego gniazda v. Z powodu konfliktów między dziećmi v. Z powodu walki o majątek

Zdrowie a poczucie osamotnienia

III wiek -okres stopniowej utraty zdrowia Jest to faza narastania problemów ze zdrowiem. W badaniach prof. B. BIEŃ (2000 r. )w Polsce 25% osób w wieku powyżej 65 lat skarżyło się - na jedną lub dwie dolegliwości (choroby przewlekłe) i aż - 63% na 3 lub więcej dolegliwości. - Badania wykazały związek pomiędzy liczbą dolegliwości a płcią, wiekiem i miejscem zamieszkania.

Do najczęściej zgłaszanych skarg należały: §bóle stawów i kręgosłupa (99%) §uczucie zmęczenia (46%) §duszność przy wysiłku (38%) bóle głowy (35%) kołatanie serca i arytmia (34%) trudności z zasypianiem (31%) nadmierna nerwowość (31%) zawroty głowy (28%) duszność w spoczynku (21%)

Wniosek: Utrata zdrowia, sprawności fizycznej, osłabienie wzroku i słuchu, dolegliwości narządu ruchu i ograniczenie w wykonywaniu codziennych czynności, spadek witalnych sił i wydolności ogranicza kontakty z innymi a tym samym prowadzi do osłabienia więzi z innymi i wzrostu poczucia samotności. Jaki istnieje związek pomiędzy poczuciem samotności a statusem rodziny wśród seniorów polskich wykazały badania w populacji ludzi starszych w Polsce. Projekt POL Senior obrazuje zmiany m. in. w zakresie samotności. Wyniki przedstawione są w 2 następnych tabelach.

Poczucie osamotnienia wśród polskich seniorów w projekcie POLSENIOR – badania na reprezentacyjne próbie z 2012 r. (dane w %) Jak często czuje się Pan(i) osamotniony 55 -59 lat 65 -74 lata Ø 75 lat Nigdy 52, 3 39, 6 48, 9 34, 8 40, 4 26, 2 Prawie nigdy 18, 4 19, 1 20, 8 24, 0 25, 4 20, 6 Czasami 24, 6 34, 5 24, 6 33, 1 26, 4 40, 5 Często 3, 3 6, 2 3, 6 6, 8 5, 3 9, 7 Zawsze 0, 7 0 0, 6 0, 7 1, 3 2, 2 Trudno powiedzieć 0, 7 0, 5 1, 6 0, 6 1, 2 0, 9 Mężczyzna Kobieta

Życie rodzinne a poczucie osamotnienia w badaniach POLSenior 2012 r (dane w procentach) Forma życia rodzinnego Nigdy Prawie nigdy Czasami Często Zawsze Trudno powiedzieć Samotni respondenci 21, 1 19, 6 44, 2 11, 8 2, 4 0, 9 Respondent + małżonek 46, 5 23, 6 24, 7 4, 2 0, 7 Respondent + małżonek + dzieci 50, 4 21, 7 26, 1 1, 6 0 0, 2 Respondent + dzieci 27, 3 13, 2 44, 6 12, 3 2, 2 0, 5 Respondent + 54, 2 małżonek + dzieci +wnuki 20, 8 22, 3 1, 1 0, 4 1, 2 Respondent + dzieci + wnuki 21, 8 36, 7 7, 2 0, 6 1, 2 32, 5

Psychologiczne problemy samotności Ø świadomość utraty kontroli nad swoim życiem, Ø wzrost i poczucie uzależnienia od pomocy innych: dzieci, kuzynów, sąsiadów, Ø poszukiwanie granicy pomiędzy niezależnością a zależnością w relacjach z innymi ludźmi. Ø niechęć do proszenia o pomoc jako przyczyna samotności osób niesprawnych i chorych.

Depresja Skutek samotnego życia i stresów.

Mechanizmy depresji osób starszych – utrata sprawstwa i kontroli swojego życia. §Utrata poczucia kontroli jako skutek nagromadzenia się wielu niekorzystnych zmian w życiu starszego człowieka: § jak zmiana miejsca zamieszkania §Zmiana wcześniejszych nawyków i brak zajęcia „w pokoju przy dzieciach”. §Brak poczucia kontroli życia tworzy bierność, apatię, przygnębienie i izolację. §Jest to obraz depresji.

Martwienie się - jako stały element życia ludzi w starszym wieku. Zjawisko żałoby po stracie bliskiej osoby. Żałoba również jako zerwanie więzi uczuciowych i rozstania z dziećmi Wyjazd dzieci do innego miasta lub państwa Pokolenie „Euroseniorów”

Koło autodestrukcyjnych myśli i zachowań. Depresja często prowadzi do działań, które odpychają otoczenie, przyczyniając się do zwiększenia samotności. Interakcje z osoba depresyjną są na dłuższą metę przygnębiające i dlatego zaczynają jej unikać.

Błędne koło zachowań autodestrukcyjnych w samotności Samotność Poczucie dyskomfortu w kontakatach Unikanie innych ludzi i zniechęcające zachowania Negatywne myślenie o sobie Unikanie przez innych ludzi Negatywne zachowanie interpersonalne Depresja

Lęk u osób starszych Różnica między lękiem a strachem. Lęk uogólniony. Martwienie się osób starszych. Lek przed śmiercią. Lęki egzystencjalne.

W efekcie przeżywamy proces żałoby, który prowadzi do unikania innych ludzi. Silne uczucia smutku i przedłużający się proces żałoby stwarza problem z ponownym wejściem w kontakty z innymi. Smutek i przygnębienie niejako konieczny proces po doznanych stratach , prowadzi nie tylko do unikania ludzi , ale również powoduje, odsunięcie się innych. Inni ludzie też unikają osoby w żałobie. Mechanizm takich zachowań wynika z potrzeby ograniczenia stymulacji czyli ochronę poziomu obciążenia ośrodkowego układu nerwowego.

Praktyczna wskazówki. Modlitwa Marka Aureliusza o Pogodę Ducha „Boże, użycz mi pogody ducha, abym godził się z tym, czego nie mogę zmienić. Odwagi, abym zmieniał to, co mogę zmienić. I mądrości, abym odróżniał jedno od drugiego.

Pozwól mi co dzień Żyć tylko jednym dniem I czerpać radość chwili, która trwa I w trudnych doświadczeniach losu Ujrzeć drogę wiodącą do spokoju… I ufać, że jeśli posłusznie poddam się Twojej woli To wszystko będzie jak należy Tak, bym w życiu osiągnął umiarkowane szczęście…”