PSYCHOLOGIA WYKAD VII TEMPERAMENT JOLANTA BABIAK POJCIE TEMPERAMENTU

PSYCHOLOGIA WYKŁAD VII TEMPERAMENT JOLANTA BABIAK

POJĘCIE TEMPERAMENTU • Psychologowie osobowości zorientowani biologicznie traktują pojęcie osobowości i temperamentu jako synonimy • Inni uważają, że temperament to osobowość w pierwotnej postaci, typowej dla wczesnego rozwoju dziecka • Można wydorębnić szereg charkaterystyk wspólnych dla tego konstruktu; tak więc przez pojęcie temperament rozumiemy • Cechy przejawiające się w zachowaniu, s†ąd temperament można traktować jako część skłądowa struktury osobowości • Temeprament charakteryzuje się względną stałością w ciągu życia • Temperament ma podłoże biologiczne • Różnice indywidualne w zakresie cech temperament są do pewnego stopnia genetycznie uwarunkowane • Cechy temperament w postani emocji I motoryki obecne są już od wczesnego niemowlęctwa

INTERAKCYJNA TEORIA TEMPERAMENT ALEXANDRA THOMASA I STELLI CHESS • Badania podłużne od 1956 do 1990 roku New York Longitudinal Study • Uczestnicy: 133 dzieci z 85 rodzin klasy średniej • Obserwacje osób badanaych prowadzono od wczesnego niemowlęctwa do pełnej dojrzałości • Thomas i. Chess nie zadawali pytań o genezę lub mechanizmy lezące u podstaw temperament • W tych badaniach temperament został ujęty na poziomie opisowym • Na podstawie kilkudziesięcioletnich obserwacji wydrębinili 9 kategorii temperamentu

KATEGORIE TEMPERAMENT OPRACEOWANE PRZEZ THOMASA I CHESS KATEGORIA OPIS Aktywność Motoryka zachowania oraz proporcja okresów aktywności i braku aktywności dobowej Rytmiczność Reguralność lub jej brak funkcji biologicznych (np. Cykle jedzenia, czuwania I snu) Zbliżanie się wycofywanie Pierwotna reakcja na nowy bodziec (zabawka, człowiek, pokarm). Zbliżanie się jest rozumiane jako reakcja pozytywyna; unikanie – reakcja negatywna Łatwość przystosowania Łatwość, z jaką zachowanie dziecka można zmienić w konkrentym kierunku, ujawniające się w sposobie reagowania na nowe bodżce Próg reagowania Siła bodźca potrzebna do wywołania reakcji, którą można zauważyć; ujawnia się w reakcjach na słabe bodźce Siła reakcji Poziom energetyczny reakcji, niezależnie od tego jaki ma kierunek i jakość Jakość nastroju Proporcja emocji pozytywnych i negatywnych Roztargnienie Skuteczność odwracania uwagi dziecka (od tego co robi w danym momencie) przez bodźce zewnętrzne Zasięg uwagi i wytrwałość Najdłuższy czas poświęcony bez przerwy danemu rodzajowi aktywności oraz dolność do kontynuowania aktywności mimo działania bodźców rozpraszających

KONSTELACJE (TYPY) TEMPERAMENT W UJĘCIU THOMASA I CHESS • Temperament łatwy; około 40% dzieci • Temperament wolno rozgrzewający się; około 15% dzieci • Temperament trudny; 10% populacji dzieci; jest często źródłem zaburzeń w zachowaniu • Istnieją metody pomiaru, tj. Kwestionariusze przeznaczone dla rodziców do badania temeperamentu, w tym trudnego, u dzieci w różnym wieku

TEMPERAMENT TRUDNY A ZABURZENIA W ZACHOWANIU • Brak zgodności między temperamentem a wymogami otoczenia może prowadzić do zburzeń zachowania • Zaburzenia mogą przejawiać się w różnych postaciach lęku – wybuchy złości, jąkanie, zaburzenia snu • Temperament trudny jest u dzieci lekko upośledzonych trafnym predyktorem wystąpienia zaburzeń w zachowaniu

ROZWOJOWY MODEL TEMPERAMENTU • Może być traktowany konstytucjonalnie tj. w oparciu o wyposażenie biologiczne jednostki, kształtujące się na bazie czynnika dziedzicznego, dojrzewania i doświadczenia • Reaktywność – pobudliwość fizjologiczna i behawioralna • Wystepuje w postaci somatycznej, autonomicznej, neurohormonalnej, poznawczej • Przejawia się w progach wrażliwości, czasie latencji, sile i amplituidzie reakcji, oraz w czasie pworotu reakcji do stanu wyjściowego • Samoregulacja – procesy modyfikujące reaktywność (tj. Podwyższanie reaktywności lub jej obniżanie) • Reaktywność i samoregulacja wchodzą w stałą interakcję; samoregulacja wywiera coraz większy wpływ na reaktywność w miarę dojrzewania

ROZWOJOWY MODEL TEMERAMENTU – PODSTAWY BIOLOGICZNE • W miarę dojrzewania zachodzą zmiany w ośrodkowym układzie nerwowym • Biologiczne mechanizmy temperamentu są zależne od stadium rozwoju • Cechy temperament ujawniają się w danym stadium rozwoju w zakresie motoryki, emocji i uwagi • Na przykład: noworodek w zakresie emocji przejawia raczej emocje negatywne, we wczesnym dzieciństwia ujawniają się zachowania regulowane przez emocje pozytywne, samokontrola u dziecka małego przejawia się w sterowaniu uwagą (ku ludziom, zwierzętom przedmiotom lub odwracaniem od nich uwagi), u dziecka starszego przejawia się w kontroli słownej.

ROZWOJOWY MODEL TEMERAMENTU - POMIAR Struktura temperamentu niemowlęcia Pomiar cech temepramentu dzieci (3 -8 lat) Poziom aktywności Przyjemność, uśmiech Uśmiech Aktywność, impulsywność Strach Nieśmiałość, niezadowolenie Niezadowolenie ze względu na skrępowanie ruchów Strach, złość, smutek Łatwość uspokajania się Czas koncentracji Kontrola hamowania, uwaga i wrażliwość percepcyjna

KONCEPCJA TEMPERAMENTU JEROMA KAGANA • Temperament zahamowany (wysokoreaktywny) – reagowanie na zdarzenia nowe w sposób nieśmiały i ostrożny, powstrymywanie się od okazywania emocji, wystraszenie; występuje u około 10% dzieci • Temperament niezahamowany (niskoreaktywny) – rozmowność, nawiązywanie kontaktu, spontaniczność, okazywanie emocji, brak strachu; występuje u około 25% dzieci • Główną metodą pomiaru jest obserwacja w warunkach laboratoryjnych

KONCEPCJA ARNOLDA BUSSA I ROBERTA PLOMINA • Emocjonalność: skłonność do reagowania silnym pobudzeniem, skłonnośc do łatwego I silnego rozstrojenia; dystres – płacz dziecka, starch, złość • Aktywność – wigor (poziom energetyczny zachowania) i tempo (szybkość reakcji) • Towarzyskość – (kierunek zachowań) tendencja do przedkładania towarzystwa innych ludzi nad samotność; pozytywne wzmocnienia płynące z interakcji społecznych

TEORIA PEN – TRZECH SUPERCZYNNIKÓW HANSA EYSNECKA • Osobowość posiada dwa aspekty: temperament I inteligencję; jeśli z z obszaru osobowości usuniemy inteligencję pozostaje temperament, stąd w tej teorii termin temperament I osobowość można używać zamiennie • Koncepcja Eysencka ma status teorii temepramentu, choć czasem prezentowana jest jako przykład biologicznie zorientowanej osobowościowej teorii cech • Wstępne analizy doprowadziły do wyodrębnienia dwóch czynników: neurotyczności i histerii (nadmierna emocjonalność jako reakcja nerwicowa u ekstraweryków I stan obniżonego nastroju u introwertyków zwana dystymią) • Wynikiem tych badań było wyodrębnienie dwóch zasadniczych czynników tj. Ekstrawersji I neurotyczności • Kolejne prace badawcze doprowadziły uczonego wraz ze współpracownikami do wyodrębnienia trzeciego wymiaru tj. Psychotyczności – niska wrażliwość na normy społeczne (niedostosowanie społeczne) I impulsywność • Te trzy czynniki traktowane są jako niezależne: psychotyczność, ekstrawersja I neurotyczność stąd akronim. PEN

OPIS CZYNNIKÓW W TEORII PEN • Psychotyczność: wymiar, którego jeden biegun reprezentują cechy takie jak altruism, empatia I uspołecznienie a drugi biegun reprezentuje agresja, chłód emocjonalny, przestępczość, psychopatia I schizophrenia • Ekstrawersja: jeden biegun to: towarzyskość serdeczność, aktywność, poszukiwanie doznań; drugi biegun to wycofanie społeczne, mniejsza aktywność, niska asertywność, I nieskie poszukiwanie doznań • Neurotyczność (emocjonalność): lęk, przygnębienie, poczucie winy, niska samoocena, napięcie; przeciwieństwem neurotyczności jest równowaga, stabilność emocjonalna

TEORIA POSZUKIWANIA DOZNAŃ MARVINA ZUCKERMANA • Założenie: pod względem odporności na deprywację sensoryczną istnieją silne różnice indywidualne • Koncepcja poszukiwania doznań jest skoncentrowana na jednym wymiarze temperament • Postulat: osiągnięcie optymalnego poziomu stymulacji jest warunkiem pozytywnego stanu emocjonalnego • Na różnice w optymalnym poziomie stymulacji wpływają czynniki sytuacyjne (zewnętrzne dla jednostki) i konstytucjonalne (związane z jednostką; podstawowa właściwość fizyczna lub psychiczna) • Cecha która wyraża skłonność do poszukiwania lub unikania doznań została nazwana poszukiwaniem doznań (sensation seeking) • Źródłem stymulacji jest nie tyle warość ilościowa stymulacji ile ich znaczenie dla danej jednostki • Istotne dla poszukiwania doznań jest podejmowanie ryzyka w ogóle

POSZUKIWANIE DOZNAŃ - CZYNNIKI 1. Poszukiwanie grozy I przygód (thrill and adventure seeking): manifestuje się w chęci do zajęć I aktywności na świezym powietrzu I ryzykownych, chęci do uprawiania ekscytujących rodzajów sportu 2. Poszukiwanie przezyć (experience seeking): przejawia się w nietuzinkowym stylu zycia angażującycm umysł I zmysły np. Niekonwencjonalne podróże, sięganie po anrkotyki, poszukiwanie niezwykłedo towarzystwa 3. Rozhamowanie (disinhibition) skłonność do poszukiwania odprężenia w takich aktywnościach jak “hulaszczy” styl odpoczynku, picie alkoholu, hazard 4. Podatność na nudę (Boredom susceptibility) przejawia się w awersji do powtarzania doświadczeń, pracy o rutynowym, powtarzalnym charakterze, do nudnych ludzi; wskaxnikiem tej charakterystyki jest reagowanie niepokojem na monotonię

PSYCHOBIOLOGICZNY MODEL TEMPERAMENT ROBERTA CLONINGERA • Charakterystyczne syndromy spotykane w populacji osób chorych psychicznie i zdrowych • Lęk poznawczy (psychiczny) – charkateryzujący się oczekiwaną obawą, rozmyślaniami nasyconymi niepokojem, lękiem społecznym, niepewnoscią, trudnościami w rozprężeniu mięśniowym, I powolnym dochodzeniu do stanu równowagi po doświadczeniu stresu (np. Choroby, rozstania); przejawia się w zmęczeniu, napięciu psychicznym I mięśniowym I powolnym powrotem do zdrowia nawet po niewielkich chorobach; korelauje negatywnie z towarzyskością, impulsywnością I zachowaniami aspołecznymi • Lęk somatyczny – doświadczanie dolegliwosci cielesnych, bólu, równolegle z rozproszeniem uwagi I ogólną bojaźnią niezwiązaną z kokretnymi sygnałami ostrzegawczymi; charakterysytyczny jest niski próg bólu, odporność na środki uspokajające; psychiczny dystres u osób z lękiem somatycznym połączony jest z poszukiwaniem nowości I impulsywnością oraz innymi zachowaniami aspołecznymi

REGULACYJNA TEORIA TEMPERAMENTU W UJĘCIU JANA STRELAUA • Temperament ujmowany jest w myśl RTT jako jeden z czynników uczestniczących w regulacji stosunku człowieka ze światem zewnętrznym • RTT postuluje, że temperament obecny u człowieka już we wczesnym niemowlęctwie odnosi sie przede wszystkim do formalnych cech zachowania • Formalna charakterysytka zachowania • Aspekt energetyczny • Aspekt czasowy

ASPEKT ENERGETYCZNY I CZASOWY W UJĘCIU RTT • Aspekt energetyczny • • Reaktywność – cecha organizmu, która determinuje intensywność reakcji charaktersytyczną dla danej jednostki; biegun wrażliwości sensorycznej I biegun wydolności • Niska reaktywność oznacza duże zapotrzebowanie na stymulację • Wysoka reaktywność wiąże się z małym zapotrzebowaniem na stymulację Aktywność – przejawia się w ilości i zakresie podejmowanych działań o okreslonej wartości stymulacyjnej. Duzy poziom aktywnosci idzie w parze z niską reaktywnością; niska aktywność idzie w parze z wysoką reaktywnością • Aspekt czasowy • Szybkości I tempo reakcji – zdolność szybkiej zmiany zachowania w odpowiedzi na zmiany w otoczeniu

CECHY TEMPERAMENTU W UJĘCIU RTT Cecha Opis Żwawość Tendencja do szybkiego reagowania, do utrzymywania wysokiego tempa aktywności I do łatwej zmiany jednej reakcji na inną w zależności od zmian w otoczeniu Perseweratywność Skłonność do kontynuowania I powtarzania zachowań I doświadczania stanów emocjonalnych po zaprzestaniu działąnia bodźca, który te stany wywołał Wrażliwość sensoryczna Zdolność reagowania na bodźce zmysłowe o małej wartości stymulacyjnej Reaktywność emocjonalna Skłonność do intensywnego reagowania na bodźce wywułujące emocje, wyrażajace się w duzej wrażliwości I niskiej odpowrności emocjonalnej Wytrzymałość Zdolność do adekwatnego reagowania w sytuacjach wymagających długotrwałej lub wysoko stymulującej aktywności oraz w warunkach silnej stymulacji zewnętrznej Aktywność Skłonność do podejmowania aktywności o dużej wartości stymulacyjnej lub zachowań dostarczających stymulacji zewnętrznej (z otoczenia 0