Prvi deo predmet i metod sociologije Metode i

Prvi deo – predmet i metod sociologije Metode i tehnike sociološkog istraživanja

OPŠTI POSTUPAK U SOCIOLOŠKOM ISTRAŽIVANJU n Postupak naučnog istraživanja: n n n Definisanje predmeta istraživanja Postavljanje hipoteza Prikupljanje podataka Naučni opis Naučno objašnjenje

OPŠTI POSTUPAK U SOCIOLOŠKOM ISTRAŽIVANJU n ODREĐIVANJE PREDMETA ISTRAŽIVANJA n n Na bazi analize postojećeg stanja, istraživač otkriva neke praznike i nerešene probleme, koje formuliše kao predmet svog istraživanja Slede teorijsko i radno definisanje predmeta istraživanja

OPŠTI POSTUPAK U SOCIOLOŠKOM ISTRAŽIVANJU n POSTAVLJANJE HIPOTEZA n n n Na bazi prethodnih teorijskih saznanja ili novootkrivenih empirijskih činjenica Hipoteza je misaona pretpostavka o odnosima među pojavama ili među činiocima jedne pojave koja je predmet istraživanja Smeša istine, verovatnoće i neistine

OPŠTI POSTUPAK U SOCIOLOŠKOM ISTRAŽIVANJU n PRIKUPLJANJE I OBRADA PODATAKA n n Sve radnje i postupci kojima se pribavljaju i na određeni način sređuju i klasifikuju iskustvene činjenice i podaci na osnovu kojih se može ispitati da li su i u kojoj meri polazne hipoteze, odnosno pretpostavke opravdane Mora biti u tesnoj vezi sa hipotezom istraživanja Prikupljanje građe mora da bude sistematično Svi naučni podaci moraju biti objektivni

OPŠTI POSTUPAK U SOCIOLOŠKOM ISTRAŽIVANJU n n n NAUČNI OPIS Cilj je stvaranje što tačnije slike pojave koja se istražuje pomoći odgovarajućeg naučnog jezika Treba da bude što objektivniji, detaljniji i svestraniji

OPŠTI POSTUPAK U SOCIOLOŠKOM ISTRAŽIVANJU n n n NAUČNO OBJAŠNJENJE Najvažnija i najteža faza u procesu naučnog istraživanja Glavne misaone i logičke radnje naučnog istraživanja: n n Analiza Sinteza Apstrakcija Generalizacija

OPŠTI POSTUPAK U SOCIOLOŠKOM ISTRAŽIVANJU n NAUČNO OBJAŠNJENJE n n Analiza – raščlanjavanje pojave koja se istražuje na njene sastavne delove Sinteza – stvaralačko povezivanje i objedinjavanje saznanja o pojavi kao celini Apstrakcija – izdvajanje bitnih od nebitnih osobina pojave koja se istražuje Generalizacija – svojstva pojedinih pojava do kojih se došlo apstrakcijom prenose na celu vrstu pojava

OPŠTI POSTUPAK U SOCIOLOŠKOM ISTRAŽIVANJU n NAUČNO OBJAŠNJENJE (prema ciljevima) n n Strukturalno – da se pojava smesti u širi sistem i tako objasni Funkcionalno – utvrđivanje uloge, tj funkcije koju pojava vrši u odnosu na sistem Uzročno – usmereno na otkrivanje uzročno posledičnih pojava i odnosa Dijalektičko – najpotpuniji tip naučnog objašnjenja, teži da pojavu objasni u totalitetu, objedinjuje prethodna tri

POSMATRANJE n n n Najstariji i najrasprostranjeniji metod prikupljanja podataka Naučno posmatranje – selektivno, sistematično i stručno Zavisno od obima: n n Pojedinačno – usmereno na proučavanje pojedinačnih društvenih pojava Kompleksno – proučavanje globalnih, složenih i dugoročnih društvenih pojava

POSMATRANJE n Prema ulozi posmatrača: n n n Posmatranje sa učestvovanjem Posmatranje bez učestvovanja Posmatranje sa učestvovanjem – 4 oblika: n n n Posmatrač kao potpun učesnik Učesnik posmatrač Posmatrač učesnik Posmatrač (Posmatrač sa učestvovanjem u ulozi naučnog posmatrača

POSMATRANJE n Posmatranje sa učestvovanjem – prednosti: n n n Jedini način za posmatranje zatvorenih društvenih grupa Iscrpnija, verodostojnija autentičnija saznanja Posmatranje sa učestvovanjem – nedostaci: n Često manje objektivno

POSMATRANJE n Prednosti posmatranja: n n n Dobijeni podaci neuporedivo tačniji i verodostojniji nego kod drugih metoda Ima izuzetnu heurističku vrednost Slabosti tj. ograničenja posmatranja: n n Uglavnom služi za istraživanje spoljnih manifestacija Nema potrebnu vremensku dubinu – ne mogu se istraživati prošlost i budućnost

ISPITIVANJE n n n Veoma rasprostranjen način prikupljanja podataka u sociološkim istraživanjima Podaci se prikupljaju preko iskaza drugih subjekata (ispitanika) Zavisno od odnosa prema ispitaniku, ispitivanje može biti: n n n Blago – uspostavlja se prisan odnos sa ispitanikom Neutralno – najčešće se koristi Oštro – brza i oštra pitanja, kao na saslušanju

ISPITIVANJE n Istraživačke tehnike koje se koriste: n n Intervju i Anketa Intervju – prikupljanje podataka putem govornog opštenja između ispitivača i ispitanika, a čiji je sadržaj određen ciljem naučnog istraživanja Zavisno od naučnog cilja: slobodni ili neusmereni, usmeren ili dubinski i panel intervjui

ISPITIVANJE n Slobodni intervju – koristi se kada se žele prikupiti opšti podaci o pojavi koja se ispituje n n Usmereni ili dubinski inervju – za prikupljanje podataka o duginskim, skrivenim slojevima pojave koja se istražuje n n Velika sloboda pri postavljaju pitanja minimalna sloboda istraživača Panel intervju – specifična vrsta usmerenog intervjua, koristi se za proučavanje dugotrajnih, promenljivih društvenih pojava n Vrši se u određenim vremenskim razmacima

ISPITIVANJE n n n ANKETA – tehnika ispitivanja kod koje ne dolazi do neposredne, lične komunikacije između ispitivača i ispitanika, nego se ispitivanje obavlja preko pisanog upitnika Ispitanicima, izabranim po određenom uzorku, se dostavlja anketni upitnik i od njih traži da odgovore na pitanja u skladu sa uputstvima iz upitnika Anketa – standardizovana i nestandardizovana

ISPITIVANJE n n n Standardizovana anketa – uglavnom zatvoren tip pitanja, koristi se pri istraživanju prostih i jednostavnih pojava Nestandardizovana anketa – koristi se za za istraživanje kompleksnijih pojava; uglavnom se koristi otvoren tip pitanja U praksi česta kombinacija dva tipa ankete

ISPITIVANJE n n Od presudnog značaja je da se uspostavi što neposrednija veza između hipotetičke osnove istraživanja i spiska pitanja sadržanih u anketnom upitniku, odnosno podsetniku za razgovor Važna formulacija i redosled kojim se pitanja postavljaju

ISPITIVANJE n n Oprečna mišljenja o naučnoj vrednosti ispitivaja Nezamenljiv način prikupljanja podataka o unutrašnjoj, psihološkoj strani ljudskog ponašanja Omogućava prikupljanje podataka o sadašnjosti, prošlosti i budućnosti Omogućava prikupljanje podataka na širim društvenim prostorima

ISPITIVANJE n n Teškoće epistemološke, psihološke i društvene prirode Ispitanici po pravilu nisu odgovarajuće osposoblejni i stručni za naučno opažanje fenomena Obaveštenost ispitanika o pojedinim pojavama nije podjednaka Verodostojnost podataka ograničena verodostojošću verbalnih ispaza ispitanika

ISPITIVANJE n n n Različit nivo inteligencije, psihičke sređenosti i obrazovanja ispitanika Brojne društvene prepreke – razlike u jeziku, sistemu vrednosti i običajima, životnim iskustvima i slično Uz ovu potrebno koristiti i druge metode za prikupljanje podatak da bi se istraživana pojava celovito objasnila

METODA MERENJA n n n “kvantofrenija” u američkoj sociologiji Landerberg – “merenje je jedini način definisanja, opisivanja i saznavanja” Tri vrste merenja: n neposredno, posredno i skaliranje

METODE MERENJA n Neposredno merenje – kada su jedinica merenja i predmet merenja istog kvaliteta – merenje godina starosti, veličine grupe, visine dohotka i slično n n n Precizno i pouzdano kada se meri aktuelno stanje pojava Problem utvrđivanja standardne jedinice merenja za duži vremenski period Primena je ograničena na relativno mali broj pojava

METODE MERENJA n n Posredna merenja se mnogo češće koriste Baziraju se često na uzročno funkcionalnom odnosu između pojava Preciznost i pouzdanost posrednih merenja uvek zavisi od stabilnosti i uzročnofunkcionalnih veza između pojave koja je predmet merenja i pojava pomoću kojih se meri U sociologiji se posredna merenja na osnovu dogovora najčešće zasnivaju na nekom modelu verovatnoće (npr, merenje društvene pokretljivosti)

METODE MERENJA n n n Skaliranje – merenje društvenih pojava preko merenja stavova pojedinaca o tim pojavama U sociologiju skaliranje je uveo Bogardus Merenje stavova skaliranjem ima smisla samo ako ispitanici iskreno i istinito izražavaju svoja osećanja i misli

STATISTIČKE METODE n n n STATISTIČKE METODE Danas jedan od glavnih metoda naučnog saznanja Najvažnije statističke metode koje se upotrebljavaju u sociologiji: n n Metod uzorka srednjih vrednosti korelacije verovatnoće

STATISTIČKE METODE n n METOD UZORKA – jedinstvo metodoloških postupaka i tehnika koje obezbeđuju da se iz nekog osnovnog skupa pojava pravilno odabere jedan manji deo koji će prezentovati celinu Prema načinu formiranja, 3 tipa uzorka: n n n Slučajni Sistematski i Stratifikovani

STATISTIČKE METODE n n Slučajan uzorak – izbor jedinica koji treba da uđe u uzorak je prepušten slučaju Sistematski uzorak – zavisno od veličine ispitivane mase, odredi se odgovarajuća reprezentativna veličina uzorka, ali se izbor jedinica koje ulaze u uzorak vrši drugačije

STATISTIČKE METODE n Stratifikovani uzorak – ceo osnovni skup se podeli na više skupina (stratuma), pa se onda posebno za svaku takvu skupinu slučajnim izborom bira uzorak – cilj je da svaka skupina bude proporcionalno predstavljena

STATISTIČKE METODE n Veličina uzorka zavisi od: n n Homogenosti pojave koja se istražuje Varijabilnosti obeležja koja se mere i Stepenom preciznosti koji se istraživanjem želi postići Metod uzorka ima veoma široku primenu u sociologiji pri posmatranju i ispitivanju

STATISTIČKE METODE n n n METOD SREDNJIH VREDNOSTI Njime se utvrđuju proseci, odnosno aritmetičke sredine, medijalne i modalne vrednosti masovnih društvenih pojava Aritmetička sredina pokazuje prosečnu vrednost ili stanje određene pojave

STATISTIČKE METODE n Medijana je statistička vrednost koja izražava srednju pozicionu vrednost neke pojave na skali te pojave i zato se često naziva pozicionom vrednošću n n Ekstremne vrednosti nemaju uticaj na položaj medijane Modalna vrednost je statistička srednja vrednost koja je dominantna na skali pojave koja se ispituje

STATISTIČKE METODE n n Na modalnu vrednost ne utiče ni veličina ni pozicija rezultata, samo učestalost pojedinih pojava Što je pojava manje varijabilna, aritmetička sredina, medijana i modalna vrednost imaju sličnije vrednosti

STATISTIČKE METODE n n n METOD KORELACIJE Najviše i najčešće upotrebljavani statistički metod u sociologiji Metodom korelacije se utvrđuje povezanost dveju ili više pojava Pozitivna korelacija – kada statističke veličine dveju pojava koje se upoređuju uporedo rastu Negativna korelacija – kada jedna upoređivana statistička veličina raste, druga pada

STATISTIČKE METODE n n n METOD VEROVATNOĆE Njime se proučava, odnosno predviđa razvoj najraznovrsnijih društvenih pojava, osobito onih koje su manje složene Naučno saznanje se od laičkog saznanja upravo razlikuje po stepenu verovatnoće

STATISTIČKE METODE n Prilikom primene statističkih metoda potrebna velika opreznost – preciznost u odnosu na specifičnost društvenih pojava; teško otkriti pravu suštinu društvenih pojava na bazi kvantitativnih podataka

EKSPERIMENT n n n Klasični sociolozi bili uglavnom protiv upotrebe ovog metoda u sociologiji Marks smatrao da eksperiment treba da bude zamenjen metodom razumne apstrakcije Savremeno shvatanje – eksperimentalno posmatranje je moguće i izvan laboratorije, u prirodnim uslovima

EKSPERIMENT n Najčešće se koriste tri vrste eksperimenta: n n Laboratorijski Eksperiment u prirodnim uslovima Prirodni eksperiment Laboratorijski eksperiment – naučno posmatranje određenih pojava društvenih pojava u veštački stvorenim uslovima koji omogućavaju što povoljnije sagledavanje njenih uzroka

EKSPERIMENT n Laboratorijski eksperiment – eksperimentator stvara odgovarajuću eksperimentalnu situaciju da bi obezbedio neposredno izučavanje dejstva jednog ili više činilaca za koje se pretpostavlja da su uzroci određene društvene pojave; saznajni dometi veoma ograničeni n Rezultati mogu služiti kao osnova za dalja istraživanja

EKSPERIMENT n n n Eksperiment u prirodnim uslovima izvodi se u stvarnim prirodnim uslovima u kojima eksperimentator kontroliše dejstvo eksperimentalnog činioca Dve što sličnije grupe – eksperimentalna i kontrolna grupa Veoma često se koristi u sociologiji

EKSPERIMENT n n Eksperiment u prirodnim uslovima veliku prednost u odnosu na laboratorijski jer se izvodi u realnim uslovima – ljudi se ponašaju mnogo prirodnije Prirodni eksperiment – kvazieksperimentalno istraživanje nekog društvenog procesa u njegovom spontanom toku na onim mestima i u onim vremenskim momentima kada se on pojavljuje u svojim najizrazitijim oblicima (npr, za vreme prirodnih katastrofa, u ratnim uslovima, u procesu nastajanja nove lokalne zajednice i slično)

EKSPERIMENT n n Prirodni eksperiment znatno manje precizan nego eksperiment u prirodnim uslovima Zaključak – upotreba eksperimenta u sociologiji moguća, ali ne u onom stepenu kao što je slučaj u privrednim naukama

UPOREDNI METOD n n n Dirkem je ovom metodu bio najprivrženiji Umesto uporednog metoda, savremena sociologija sve više koristi eksperiment i razna statistička i matematička merenja Naučno objašnjenje društvenih pojava uz primenu uporednog metoda može se vrsiti na tri nivoa: n n n Uporedna istraživanja u jednom društvu (uslov je da društvo nije homogeno) Proučavanje društvenih pojava u više konrektnih društav koja pripadaju istorijskom tipu društva (Maks Veber) Najopštija upoređenja, gde se uporedo proučavaju opšte osobine različitih tipova društava

UPOREDNI METOD n n Uporedna istraživanja na najopštijem nivou posebno je praktikovao i visoko cenio Dirkem Pri korišćenju uporednog pristupa za korišćenje društvenih pojava, sociologija se često osniva na istorijsku, etnografsku i statističku građu

UPOREDNI METOD n n n Korišćenje uporednog metoda u sociologiji se često suočava sa teškoćama teorijske praktičnometodološke prirode: Korišćenje pojmovne mreže – neophodno korišćenje pojmova i kategorija koje imaju opšteljudsko, univerzalno značenje Odabiranje reprezentativnog uzorka za uporedno poređenje

ANALIZA SADRŽAJA n n Istraživački postupak kojim se želi izgraditi sistematska iskustvena evidencija o simboličkom opštenju kao jednom od aspekata društvenog života Opšti postupak analize sadržaja: 1. 2. 3. Stvaranje sistema kategorija analize i jedinica za klasifikaciju sadržaja i oblika simboličkog opštenja Analiza simboličkog opštenja i statistička obrada podataka dobijenih analizom Naučni opis sadržaja i oblik simboličkog opštenja

ANALIZA SADRŽAJA n n n Do sada dosta korišćena Sve više se koristi za izučavanje sredstava masovnog komuniciranja To je neophodan istraživački metod za svako kompleksnije proučavanje društvenih pojava