Prof dr Omer Hamzic Via ass Benjamina Londrc

Prof. dr. Omer Hamzic, Viša ass. Benjamina Londrc, MA KOMPARATIVNA PRAVNA HISTORIJA Kiseljak, 2016/17.

FRANCUSKA I. DRŽAVA, II. PRAVO

1. Historijski kontekst, 2. Organizacija vlasti I. DRŽAVA 3. Državna ideologija 4. Sudovi i sudski postupak

a) Francuska nakon Verduna 843. g. , b) Francuska u toku renesanse i reformacije 1. Historijski kontekst c) Louis XIV 1685. povlači Nantski pakt, u 18. v. raste opozicija monarhiji, d) Francuska revolucija 1879. i prvi ustav 1791. e) Prva republika sept. 1792. – sept. 1793. i Jakobinci – od 2. 6. 1793. vladavina terora g) Uspon (revolucionarni sudovi) i pad Jakobinaca - žirondinski ustav, 22. 8. 1795. h) Početak i kraj Direktorija (Napoleon Bonaparte izveo državni udar, ukinuo ustav i uveo Konzulat) i) Napoleonov ustav 1799.

(1) Ugovor iz Verduna 843. : Franačku dijele - tri unuka Karla Velikog: - Lotar (od Sjev. mora do Rima), a) Francuska nakon Verduna 843. g. - Luj (ist. od Rajne – Njemačka) i - Karlo Ćelavi (Francuska) (2) Nakon Verduna, tri dinastije: u Franc. se postepeno uspostavlja feudalni poredak i smjenjuju dinastije: - Kapeta (987 -1328. srednji v. ), - Valoa (1328. -1585. , - „ 100 -godišnji rat“), - Burbona (1598. – 1792. )

b) Francuska u toku renesanse i reformacije (dinastija Burbon i Nantski edikt 1598. (1) Epidemija kuge: u 14. v. Francuska je kao i ostale evropske zemlje zahvaćena epidemojom kuge, u 15. v. dolazi pod uticaj renesanse i reformacije (Jean Kalvin, 1509. 1564. ). (2) Konsolidacija Monarhije: ekonomija raste, a Francuska ima sve veću ulogu u Evropi. (3) Reformacija: tokom 16. v. ideje reformacije šire se u Francuskoj i poprimaju distinktivni vid u obliku učenja Jeana Calvina (1509. -1564. ), slijede vjerski ratovi. (4) Burboni i Nantski edikt: dolazak dinastije Burbon 1598. (Nantski edikt, 1598. – uspostva slobode religije, ekonomski napredak, autoritet kralja).

c) Louis XIV 1685. povlači Nantski pakt, u 18. v. raste opozicija monarhiji - Godine 1685. kralj Louis (Luj) XIV povukao je Nantski edikt i zabranio protestantima (hugenotima) da javno vrše svoje obrede. - U 18. v. Francuska je postala najmoćnija država i uzor u Evropi i po idejama i po načinu života – ali ipak raste opozicija monarhiji (intel. šk. prirodnog prava). - Staleško predstavničko tijelo Francuske – Skupština staleža (Estates general) – nije bilo sazivano još od 1615. iako je jedan dio novog plemstva to tražio.

(1) Francuska revolucija: izbila 14. 7. 1789. i odvijala se u nekoliko faza d) Francuska revolucija 1879. i prvi ustav 1791. - Deklaracija o pravima čovjeka i građanina (2) Zahtjevi revolucionara: uvođenje ustava, državne i finansijske reforme i pretvaranje Francuske iz apsolutne u ustavnu monarhiju. (3) Deklaracija o pravima: Narodna skupština (Konsituanta) radi na ustavu i 26. 8. 1789. usvaja preambulu ovog temeljnog zakona koja je postala poznata kao Deklaracija o pravima čovjeka i građanina. (4) Ustav je proglašen 4. 9. 1791. : Francuska postaje ustavna monarhija, kompromisno kao u Engleskoj. (ukida se feudalni poredak, ograničava crkva itd).

e) Prva republika sept. 1792. – sept. 1793. (ustavna monarhija je trajala samo godinu dana) (1) Francuski kralj nije bio spreman da prihvati ove promjene, pa zajedo sa feudalnom aristokratijom sarađuje sa inostranim feudalnim državama radi njihove intervencije protiv revolucionara, što je dovelo do radikalizacije revolucionara. (2) Prva republika: kao odgovor na kraljeve „poteze“, revolucionari ukidaju monarhiju (uz izvršenje smrtne kazne giljotinom nad kraljem januara 1793. godin) i proglašavaju republiku, koja traje od septembra 1792. do septembra 1793. koja je poznata kao Prva republika.

f). Žirondinci i Jakobinci – od 2. 6. 1793. vladavina terora (1) Među revolucionarima su postojale različite struje - jedni su smatrali da je revolucioja okončana uvođenjem ustavne monarhije (žirondinci), dok su drugi smatrali da revolucija teče dalje (jakobinci) (2) Jakobinci preuzimaju vlast: Ideološki sukobi među revolucionarima su intenzivirani i politička grupa jakobinaca preuzima vlast u državi, te 2. 6. 1793. uvodi vladavinu terorora.

g) Uspon (revoluciona rni sudovi) i pad Jakobinaca - žirondinski ustav, 22. 8. 1795. ) (1) Jakobinska diktatura: formiraju se „revolucionarni sudovi“ i počinje brutalan obračun s političkim neistomišljenicima, (za godinu 17. 000 ljudi na giljotini iz raznih slojeva. . . ). (2) Revolucionarni teror: period od juna 1793. do jula 1794. godine je period revolucionarnog ili jakobinskog terora (3) Pad jakobinske strahovlade: Robespijer na giljotini (postaju žrtve mehanizma strahovladem koju su zaveli), prevagu dobijaju žirondinci, pod čijim uticajem se 22. 8. 1795. donosi novi ustav.

h) Početak i kraj Direktorija (Napoleon Bonaparte izveo državni udar, ukinuo ustav i uveo Konzulat) (1) Direktorij: nakon donošenja ustava, počinje 5 -godišnji period, poznat i kao period Direktorija, (po najvišem izvršnom organu). (2) Poželjan režim čvrste ruke: u zemlji vlada teško ekonomsko stanje, nestabilnost, otpor rojalista itd. , pa mnogi priželjkuju režim čvrste ruke. (3) Državni udar, Napoleon i Konzulat: 9. 11. 1799. , general Napoleon Bonaparta izvršio je državni udar, ukinuo ustav i uveo novi oblik vladavine – konzulat (smatralo se da je time vrijeme francuske revolucije završeno).

i) Napoleonov ustav 1799. – revolucija gubi dubinu, ali dobija na širini (1) Napoleonov ustav iz 1799. : je očuvao neke principe revolucije, ali i vlast viših građanskih slojeva, te omogućio kretanje prema uspostavi imperijalne vlasti. (2) Od Napoleona revolucija je izgubila dubinu (bavljenje društvenim promjenama), ali je dobila na širini (širenje revolucionarnih ideja na ostale dijeove Evrope. (3) Čitav 19. v. u Francuskoj u znaku čestih promjena oblika vladavine i više ustava. (nakon vladavine imperatora Napoleona (1804. -1814. ) slijedila je restauracija vlasti Burbona (1814. -1830. ), Julska monarhija (1830. -1848. ) itd. . )

a) Prvi ustav, (4. 9. 1791. ) b) Drugi (Montanjerski) ustav (24. 6. 1793. ) c) Treći ustav, 1795. 2. Organizacija vlasti (Napomena: Usljed čestih promejna oblika vladavine, teško je dati jedan kratak i svevažeći prikaz organizacije vlasti u Franc. u moderno doba. Cilju ilustracije tendencija državno-pravnog razvoja u revolucionarnom periodu, na ovom mjestu bit će dat prikaz organizacije vlasti prema tri ustava iz vremena revolucije. Različita rješenja organizacije državne vlasti koja se vide iz ovih ustav. Ia govore o jednom traganju za odgovarajućim institucionalnim okvirom Republike. To će biti ostvareno tek u 19. vijeku).

a) Prvi ustav, (4. 9. 1791. ) (1) Princip narodnog suvereniteta: na osnovu ovog ustava francuska država se zasniva na principima narodnog suvereniteta i predstavničke vlade. (2) Zakondavna vlast: jednodomna Narodna skupština, koju čine izabrani narodni predstav. (3) Izvršna vlast (kralj, koji polaže zakletvu na vjernost ustavu i ministri). (4) Sudsku vlast: vrše sudije koje biraju građani na određeno vrijeme (u krivičnim stvarima obavezno je porotno suđenje), postojao je i Kasacioni i Poseban sud

(1) Donesen u vrijeme „vladavine terora“, nije primijenjen: . . . ali može poslužiti kao dobra ilustracija načina mišljenja u jednoj fazi francuske revolucije; b) Drugi (Montanjers ki) ustav (24 . 6. 1793. ) (2) Suverenitet naroda: ovim ustavom Francuska se proglašava za jednu i nedjeljivu republiku u kojoj je narod suveren. (3) Narodna skupština je imala ogranič. zakonodavnu nadležnost: mogla donositi zakonske prijedloge, samo uz prethodno izjašnjenje naroda u osnovnim skupštinama. (4) Izvršni savjet od 24 člana bio je potčinjen Skupštini (nadležnost: nadzor nad upravom, imenovanje starješina uprave). (5) Kasacioni sud (sudije se biraju svake godine od strane izbornih skupština, što je bio obrazac prevlasti skupštine nad izvršnom vlasti i sudstvom).

c) Treći ustav, 1795. . (Zakonod. tijelo, Direktorijium, ministri, kasacioni sud i visoki sud). (1) Narodni suverenitet: Francuska je jedna i nedjeljiva republika, zasnovana na nar. suverenitetu. (Zakonod. tijelo, Direktorijium, ministri, kasacioni sud i visoki sud). (2) Zakonodavno tijelo je bilo dvodomno: Savjet starih činilo je 250 poslanika (Gornji dom) i Savjet „pet stotina“ (Donji dom, koji je donosio zakone). (3) Izvršna vlast pripadala je Direktorijumu od 5 čl. , koji je imenovao ili opozivao ministre (ovo tijelo došlo je umjesto Izvršnog savjeta Montanjerskog ustava). (4) Kasacioni sud (ublažene radikalne odredbe Montanjerskog ustava – izbora sudija svake godine), pa se po ovom ustavu svake godine obnavlja 1/5 članova),

3. Državna ideologija U državnoj ideologiji koja je u Francuskoj razvijena nakon revolucije može se identifikovati nekoliko glavnih ideja. To su: Republikanizam, narodni suverenitet, građanska jednakost, centralizam, laicizam. a) Republikanizam i narodni suverenitet, b) Građanska jednakost, centralizam, laicizam

a) Republikanizam i narodni suverenitet, (1) Republikanizam: ideja iz antičkog svijeta stalni je pratilac modernog razvoja Franc. (čak je prisutna i kad je proglašena carstvom (čl. 1 Senatus consulta 1804). (2) Narodni suverenitet: princip svakog suvereniteta suštinski počiva u narodu, a ne na „božanskoj volji“ (Deklaracija o pravima čovjeka i. . . iz 1789. (Ruso i dr. )

b) Građanska jednakost, centralizam, laicizam (1) Građanska jednakost: građanstvo je egalitarni i sveobuhvatni status – koji je egalitaran jer sve ljude stavlja u istu poziciju bez obzira na jezik, religiju, etnos. . . (2) Centralizam: centralizacija je izvrš. podjelom zemlje na okruge 1789. – 1790. , čije su se granice mijenjale (princip: „vlast dolazi odozgo, a povjerenje odozdo“). (3) Laicizam: usvojen je princip odvajanja političkog i religijskog autoriteta i potiskiv. religije kao izvora prava (Zakon o građan. ustrojstvu sveštenstva, 1790. )

4. Sudovi i sudski postupak a) Demokratizacija sudstva, b) Odvajanje sudstva od uprave

(1) Revolucionari nisu imali povjerenje u sudove iz „starog režima“ (sudije su pripadali višim slojevima i preuzimali osim zakonodavne i upravne aktivnosti). a) Demokratizaci ja sudstva, (2) Zakonom o organizaciji sudova, od 1624. 8. 1790. , revolucija demokratizuje sudstvo i oduzima mu bilo kakvu ulogu u zakonodavstvu i upravi. (3) Kasacioni sud je bio najviša instanca u građanskim i krivičnim stvarima – mogao je samo ukinuti presudu nižeg suda (a ne i zamijeniti je svojom). (4) Zakonom o organizac. sudova iz 1790. , uvedeno je vremensko ogranič. izbora i ukinuta nezavisnost sudija, uvedena porota, odvojeno sudstvo od uprave.

b) Odvajanje sudstva od uprave u vrijeme Konzulata (1) Uspostava cjelovitog sistema upravnih sudova: odvajanje sudstva i uprave okončano je u vrijeme Konzulata 1799. kreiranjem cjelovitog sistema upravnih sudova – na vrhu te piramide bio je Državni savjet (2) Revolucionarne intervencije u sudstvo revidirane su 1800. u vrijeme N. Bonaparte (ukinuto izvješt. Kasac. sudova, izbornost sudija, opet uvedeni apelacioni sudovi). Nakon kodifikacije građ. prava, uloga sudija opisna je riječima: „Zakon je taj koji govori. Sudije s samo njegov instrument. “ (primjena propisa na konkretne slučajeve).

II. PRAVO A. Izvori B. Koncept prava i pravde C. Materijalno pravo

A. Izvori a) Predrevolucionarno pravo činili su: preživjelo rimsko pravo, običajno pravo i kraljevske uredbe. b) Revolucionarno pravo

a) Predrevolucionarno pravo činili su: preživjelo rimsko pravo, običajno pravo i kraljevske uredbe. (1) U srednjem vijeku Franc. je bila podijeljena na: oblast pisanog prava - jug (dominiralo rim. pravo) i oblast običajnog prava - sjever (germanski običaji). (2) kada običaji na sjeveru nisu bili dovoljni da regulišu, npr. obligacione odnose, važio je stav da se treba obratiti na rimsko pravo kao „zapisani razum“. (3) Zbornici običajnog prava: od 15. v. franc. kraljevi naređuju da se zapiše običajno pravo (do revolucije nastaje 60 općih i oko 300 zbornika lokalnih običaja). (4) Kraljevske uredbe (ordinances): propisi koji su izdavani s ciljem da se urede važna pitanja u državi (feudalni odnosi, organizacije sudova i sud. postupka. . . ).

b) Revolucionar no pravo (1) Revolucionarno pravo („pravo prelaznog perioda“: pravne norme nastale od prvog zasjed. ustavotv. skupštine 1789. do dolaska na vlast N. Bonaparte 1799. ) (2) Kodifikacije: prvi nacrt kodifikacije prava našao se u skupštini još 1793. , ali je tek u vrijeme Napoleona taj projekat uspješno završen (FGZ 1804. i još 4 zakona).

(1) Prosvjetitelji: u predrevolucionarno u Franc. su bili veoma uticajni prosvjetitelji koji su utemeljili nova shvatanja prava, pravde i države (kritika religijskih koncepata. . . ). B. Koncept prava i pravde (2) Montesquie opisuje 3 oblika vladavine: monarhija, koja se zasniva na principu časti, republika- na principu vrline i despotija - na principu straha. (3) Monteskije u pogledu drž. uređenja dijeli vlast na 3 grane: zakonodavnu, sudsku i izvršnu (koje treba da odvojeno funkcionišu i oganičavaju jedna drugu). (4) Egzegetska škola: javila se nakon izvršenih kodifikacija prava, koja zagovara da pravni naučnici imaju samo jednu ulogu - objasniti i protumačiti zakonik, paragraf po paragraf.

C. Materijalno pravo Prikaz francuskog prava daje se prema njegovom stanjnu početkom 19. v. 1. Lični status, 2. Imovinsko pravo, 3. Porodično pravo, 4. Nasljedno pravo, 5. Krivično pravo, 6. Međunarodno pravo

1. Lični status (1) Pravna jednakost: jedna od najvažnijih tekovina revolucije je garancija pravne jednakosti: ukinute su feudalne titule, a svi franc. državljani postaju građani (što nije dosljedno provedeno). (2) Institut „građanske smrti“: da su počinioci određenih krivičnih djela pravno mrtvi (brakovi poništ. , imovin. prava ugašena. . . ).

2. Imovinsko pravo (1) Vlasništvo: definiše se kao potpuno, isključivo i stalno pravo, feudalna opterećenja su ukinuta (Zakonik je štitio prava vlasnika, lica bez imovine nije. . . ) (2) Sloboda ugovaranja: u obligacionom pravu, centralno mjesto pripada ugovorima - po principu slobnode ugovaranja u okviru zakona – koji postaje zakon za stranke potpisnice

3. Porodično pravo a) U FGZ zadržan institutu građanskog braka, b) FGZ sužava neka prava žena u odnosu na revolucionarno zakonodavstvo

a) U FGZ zadržan institut građanskog braka, (1) Revidiranje revoluconarnih zakona: u porodičnom pravu, FGZ se oslanja na neke tekovine revolucije, ali ih u većoj mjeri i revidira uvažavanjem običajnog i kanonskog prava. (npr. brak). (2) Građanski brak i patrijarhalno shvatanje porodice: - FGZ je zadržao institut građanskog braka (iz revolucije), ali je istovremeno, zadržao patrijarhalno shvatanje porodice („supruga duguje pokornost mužu“. . . ) - Suštinu patrijarhalnog građanskog shvatanja porodice i društva Portalis je izrazio riječima: „Dobri očevi, dobri muževi i dobri sinovi čine dobre građane“

b) FGZ sužava neka prava žena u odnosu na revolucion arno zakonodav stvo (1) Razvod braka dozvoljen: u slučajevima: bračnog nevjerstva, kažnjavanja na nečasne kazne jednog supruž. , sramotnog ponaš. , maltretiranja i teških povreda. (2) Prava žene: FGZ sužava neka prava koja je revol. dala ženi, za što se zalagao Napoleon lično (npr. u propisima o bračnom nevjerstvu, žena je u lošijem položaju) (3) Djeca: u odnosu na djecu, postoji vlast oca nad djecom sve do njihovog punoljetstva (nisu mogla sklopiti brak, niti napustiti roditeljsku kuću, čl 389).

(1) Zakonsko naslijeđivanje: proglašeno kao osnovni način nasljeđivanja: djeca, roditelji, djed i baka, preživjeli supružnik, ostali pobočni srodnici 4. Nasljedno pravo (2) Pozivanje na naslijeđe i nasljedni dijelovi: djeca dobivaju jednako, roditelji ¼ ostavštine, a ako nema ostalih srodnika - cijelu. . . (3) Testamentalno raspol. ostavioca ogranič. je nužnim zakonskim dijelom djece: ako ima jedno dijete, njegov nužni zakonski dio je ½. , za dvoje 2/3, za troje ¾. . . )

(1) Code penal iz 1810. : U krivično pravo 19. v. unijeti su najvažniji principi tog prava koje je proglasila revolucija (kodifikovano u Francuskom krivičnom zakoniku Code penal) iz 1810. (2) Podjela krivičnih djela: - istupi (policijske kazne), 5. Krivično pravo - prestupi (popravne kazne), - zločini (kažnjavaju se bolnim i beščasnim kaznama). (2) Zakonik o kriv. postupku (1811. ): - dijeli postupak u 3 faze (istraga, optužba, suđenje), - daje pravo na žalbu, - uvodi princip kolegijalnosti u suđenju

6. Međunarod no pravo (1) Važnost Francuske: tokom 19. v. ima važnu ulogu za razvoj međunar. prava i njegove nauke u Evropi. (Bečki, Pariški, Berlinski kongres - francuski je jezik diplomatije) (2) Škole naturalista i pozitivista: nakon Huge Grotiusa (1583. – 1645. ), koji je zastupao skolastičku tradiciju prirodnog prava, u evr. međunarodnom pravu javljaju se škole naturalista i pozitivista.