POLITRAUMAT Dr Sidita Vitoja Njeriu ne jeten e

POLITRAUMAT Dr. Sidita Vitoja

• Njeriu ne jeten e perditshme, gjate veprimtarise se tij si ne pune, shetitje, ne rruge dhe ambjente te tjera mund te pesoje ndonje aksident te formave te ndryshme qe mund te japin te tilla gjendje si: - Kontuzione Fraktura Plage te hapura ose te mbyllura Hemoragji te jashtme ose te brendshme Kome Vdekje

• Demtimet e nje te aksidentuari jane te ndryshme si nga forma dhe nga graviteti i tyre te cilat klasifikohen ne menyre topografike: - Traumat e kokes Traumat e kraherorit Traumat e barkut Traumat e shtylles kurrizore Traumat e ekstremiteteve

TRAUMAT E KOKES

• TRAUMAT E KOKES: 1 - LACERACIONET: zakonisht jane te vogla dhe perbejne rreth 40% te demtimeve te kokes. Rralle here laceracionet mund te japin plage impresive te shoqeruara me hemoragji.

2 - TRONDITJA E LEHTE: eshte humbje e funksioneve neurologjike (konvulzione) me konfuzion te perkohshem ose amnezi TRONDITJA E RENDE: shoqerohet me crregullime neurologjike persistente per disa jave.

3 - DEMTIMET VATRORE JANE: KONTUZIONI: eshte nje shtypje e trurit dhe jep demtime neurologjike HEMORAGJIA INTRAKRANIALE: ne 75% te rasteve eshte vdekjeprurese.

4 - FRAKTURAT E KAFKES: Mund te jene te hapura ose te mbyllura dhe te shoqerohen me rrjedhje te lengut LCS nga hundet, nga veshet. Gjithashtu shoqerohen me hemoragji nga veshet dhe ekimoza.

5 - FRAKTURA TE KOCKAVE TE FYTYRES: Keto fraktura mund te japin gjendje klinike te lehte, mesatare e te rende me gjendje kome ose vdekje te menjehershme.

• Realizohet vleresimi mbi: - Lokalizimi i demtimeve ne koke Rruget respiratore, respiracioni Pulsi, Fc Koshienca Pupillat, reflekset Levizjet, funksioni motorik

• Glasgow Shkalla e Komës (GSHK, GCS) Përdoret nga profesionistët medicinal për vlerësimin e shkallës së traumës dhe prognozën neurologjike. • Pas lëndimit të kokës së pari bëhet vlerësimi i shkallës së vetëdijes.

Rezultatet e GSHK fitohen duke i mbledhur vlerat e tre parametrave: përgjigjen më të mirë të syve (me vlerësimin maksimal 4) përgjigjen më të mirë verbale (me vlerësimin maksimal 5) përgjigjen më të mirë motorike (me vlerësimin maksimal 6)

GSHK (GCS) Pikët 6 5 4 3 2 1 Sytë hapen spontanisht Sytë hapen si përgjigje ndaj zërit Sytë hapen pas ngacmim të dhembsh. Sytë nuk hapen Sytë - - Të folurit - Orientuar. Flet normal. Konfuz. I dezorientuar. Përgjigjet jo adekuate. Zëra të pakuptimtë. Nuk ka zëra. Zbaton komandat Lokalizon stimuluset e dhembshme. Fleksion – tërheqjelargim nga stimuli i dhembshem. Fleksion anormal – tërheqje ndaj stimulit të dhembshem. Ekstension ndaj stimulit të dhembshem. Nuk lëviz. Motori ka

Ndihma mjekësore në raste e lëndimit të kokës kur paraqiten : - përgjumja e pazakontë - sjellja abnormale - kokëdhembja e fortë ose shtangimi i qafës - humbja e shpejtë e vetëdijes - vjellja frekuente

Ndihma e parë në rastet e lëndimit të kokës - Ekzaminimi i rrugëve respiratore (kalueshmëria) - frymëmarrja - qarkullimi i gjakut - nëse duhet reanimimi - stabilizimi i kokës dhe qafës (jo lëvizje) - nuk duhen hequr trupat penetrues - nuk duhen dhënë medikamente pa konsultim me mjekun

Ndihma e parë në rastet e lëndimit të kokës - ndalimi i gjakderdhjes me presion të lehtë me gazë sterile - përcjellja/observimi i të lënduarit 24 orët e ardhshme - zgjimi çdo 2 -3 orë dhe pyetjet “si quhesh” dhe “ ku je” - nuk duhen dhënë analgjezike (aspirin, ibuprofen)

• TRAUMAT TORAKALE: klasifikohen mbi bazen e agjentit demtues dhe mbi menyren e incidentit. 1 - Traumat e mbyllura, e kufizuara ne paretin torakal ose me demtime te strukturave endotrakeale, jane pasoja te nje goditje direkte (shtypje, ndrydhje) ose indirekte (ligji i inercise, mekanizmi i frenimit te shpejte i cili sjell shtypje intratorakale ose demtim nga shkeputja e organeve) dhe shpesh te shoqeruara me trauma ne vende te tjera (abdominale, kraniocerebrale, vertebrale, pelvike)

KLASIFIKIMI I DEMTIMEVE TRAUMATIKE TE TORAKSIT: • DEMTIMET SKELETIKE: - Te vogla (frakture e izoluar e nje brinje ose sternumit) - Te medha (fraktura te shume brinjeve ose dhe te sternumit bashke, emfizeme subkutane) - Me pjese te levizshme (fraktura te shume brinjeve ne disa vende)

• - DEMTIMET VISCERALE: Pneumotoraksi ose hemotoraksi Emfizeme mediastinale Kontuzion pulmonar Kontuzion kardiak Demtime te diafragmes Rupture kardiake ose te eneve te medha Rupture trakeale ose te bronkeve te medha Rupture e ezofagut

2 - TRAUMAT E HAPURA nga armet e ftohta ose nga arme zjarri qe perfshijne: a) Plage penetruese: siperfaqesore ose te thella b) Plage jo penetruese ose pa demtime te organeve. Demtimet e medha torakale mund te jene prezente edhe ne mungese te demtimeve te dukshme te paretit torakal.

• Prezenca e emfizemes subkutane e toraksit dhe e qafes mund te jete shenje e demtimet te rrugeve ajrore, te ezofagut ose laceracione te pulmoneve ose nje frakture te brinjeve me prekje te pleures parietale. • Fryrje e jugulareve eshte shprehje e alterimit te kthimit venoz, tregon prezencen e tamponades se zemres ose pneumotoraks ose insuficience ventrikulare. • Duhen vleresuar demtimet kutane te paretit torakal si gervishtje, plage, ekimoza, hematoma. • Nese kemi te bejme me arme zjarri i kushtohet vemendje vendit te hyrjes dhe daljes se plumbit.

• KUADRI KLINIK: • FRAKTURAT KOSTALE: mund te kene prekur nje ose me shume brinje dhe jane frekuente kryesisht tek te moshuarit. Karakterizohet me dhimbje te forta te lokalizuara ne vendin e fraktures. • FRAKTURAT E STERNUMIT: shpesh jane te shoqeruara me fraktura te tjera te toraksit. Manifestohen me dhimbje te medha sternale qe shtohet me levizjet respiratore.

• DEMTIMET SKELETIKE ME PJESE LEVIZEZE: jane trauma te se njejtes brinje ne pjese te ndryshme. • Kuadri klinik varion ne funksion te brinjeve qe marrin pjese dhe karakterizohen nga respiracioni paradoksal i cili degjeneron deri ne insuficience respiratore me tendence per t’u agravuar. • Eshte shume frekuent bashkeshoqerimi me pneumotoraks

• Pneumotoraksi: Mono ose bilateral eshte nje nga komplikacionet me te shpeshta te traumave torakale te renda. • Shenjat kryesore: Dhimbje shtrenguese, dispne, takipne, cianoze, kolle e thate. • Ne rastin e traumave torakale te mbyllura eshte pasoje e lezionit te pleures parietale dhe/ose viscerale me penetrim te ajrit ne hapsiren interpleurale.

• Ne qofte se demtimi I pleures viscerale mbyllet spontanisht menjehere pas traumes atehere pneumotoraksi quhet pneumotoraks i mbyllur. • Ne rast te demtimeve te hapura te cilat vene ne komunikim kavitetin pleural me ambientin (plage penetrante, rupture e trakese, rupture e nje bronku, rupture pulmonare ) quhet pneumotoraks i hapur.

• Kur veme re nje keqesim te menjehershem te kushteve respiratore te shoqeruara me shenja te shokut, fryrje te jugulareve, emfizem subkutane duhet dyshuar per pneumotoraks tensioni. • Kjo gjendje perfaqeson nje emergjence te vertete te karakterizuar nga hyrja e ajrit ne kavitetin pleural gjate inspirimit ndersa dalja gjate ekspirimit eshte e bllokuar. • Kjo pason me nje rritje progresive te presionit intratorakal me efekt kompresiv mbi zemer dhe enet e medha.

• Hemotoraksi: Prezenca e gjakut ne kavitetin pleural rrallehere i izoluar dhe shpesh i shoqeruar me pneumoteraks (hemo- pneumotoraks) vjen nga: - laceracionet e eneve te gjakut interkostale ose - demtimet e eneve te medha ose - Demtimet e parenkimes pulmunare. • Shenjat klinike jane te ngjashme me ato te pneumotoraksit por atyre u shtohen shenjat e instabilitetit hemodinamik ( shok hipovolemik) sipas mases se humbur te gjakut.

• LEZIONET PULMUNARE: Nga traumat direkte (plage penetrante, perforacion i pjeseve te brinjeve te frakturuara) ose nga traumat indirekte ( shtimi i presionit intratorakal) shpesh te nenvleresuara perfaqesohen nga lezione te ndryshme elementare shpesh te nderthurura ndermjet tyre. 1. HEMATOMA INTRAPULMUNARE: Lezione te vogla qe vijne nga laceracione te lokalizuara qendrore te parenkimes pulmunare me evulucione te favorshem.

2. LACERACION DHE RUPTURE PULMUNARE: Karakterizohet nga kuadri klinik i pneumo/hemotoraksit. 3. KONTUZIONET PULMUNARE: Eshte demtim I shpeshte dhe shpesh I nenvleresuar sepse shkaktohet nga kompresioni torakal ne mungese te frakturave kostale. 4. LEZIONET TRAKEO-BRONKIALE: Jane lezione te rralla qe shkaktohen nga plage penetrante qe cojne ne hyrjen e ajrit ne mediastin te karakterizuara nga dhimbje shtrenguese retrosternale, dispne, takipne, kolle, zhurme respiratore, hemoptizi, shfaqje te emfizemes subkutane te shoqeruara me pneumotoraks.

5. LEZIONET EZOFAGIALE: Pasoja te plageve me arme te ftohta ose arme zjarri, nga trupat e huaja ose helmet e gelltitura, nga traumat violente te toraksit posterior. Karakterizohen nga prezenca e shenjave klinike te emfizemes mediastinale dhe pneumotoraksit. 6. MEDIASTINITI PURULENT: Eshte pasoje e daljes se permbajtjes ezofageale ne mediasten.

7. LEZIONET KARDIAKE DHE TE ENEVE TE MDHA TORAKALE: Pjesa me e madhe e lezioneve te tilla sjell vdekjen para se te jepet ndihma e pare. Rrjedhoje e traumave violente te toraksit anterior me fraktura te brinjeve/sternumit ose pasoje e shtypjes karakterizohen nga shenja specifike te dominuara nga insuficienca kardio cirkulatore: dhimbje prekordiale te tipit anginoz, hipotension, dispne, anemi akute, fryrje te jugulareve.

8. LEZIONET E DIAFRAGMES: Kane dy mekanizma: - A) Trauma direkte (plage me arme zjarri/ te ftohta) - B) Shtypje evidente nga paretet abdominale dhe/ose torakale (trauma torako abdominale te shkaktuara nga rrypat e sigurimit). - Gjysma majte e diafragmes preket me shpesh se ajo e djathte (mbrohet nga kapsula hepatike, te rralla jane lezionet bilaterale.

• TRAUMAT ABDOMINALE Klasifikohen ne baze te agjentit demtues dhe menyres se incidentit: - Trauma te mbyllura nga goditjet direkte ndeshen ne 60% te aksidenteve rrugore, shpesh te shoqeruar me traumat e tjera. - Trauma te hapura nga arme zjarri/te ftohte duke dhene plage te siperfaqshme/te thella/ penetruese.

Keto trauma paraqesin: • Klinike te rende me lezione viscerale. • Kuader klinik me dhimbje qe rendohet progresivisht, shok hemoragjik ose peritonitis. Keto demtime mund te prekin organe parenkimatoze, struktura vaskulare abdominale, stomak, intestin.

TRAJTIMI Vlersimi i gjendjes: • Ne inspeksion: gervishtje, hematoma, ekimoza, plage siperfaqesore, duhet kontrolluar me kujdes per plage depertuese te cilat mund te demtojne organe te ndryshme, duhet kontrolluar edhe per trupa te huaj. Ndiqet me kujdes ngjyra e lekures sepse ngjyra e zbehte na orienton edhe per hemoragji te brendshme.

• Kontrollojme pulsin dhe koshiencen e te semurit; se si reagon. • Kontrollojme per hemoragji ne vendin e gjakrrjedhjes, llojin e hemoragjise arterial/venoze. • Kontrollojme per demtime te mundshme te nervave, te kyceve.

• Sipas rastit te aksidentit jepet edhe ndihma: - Kur hemoragjia eshte e jashtme bejme ndalimin e perkohshem me ane te turnikes/lakut hemostatik apo tamponimit. - Kur hemoragjia eshte e brendshme rrezikshmeria eshte me e larte dhe ndalimi i saj kerkon nje nderhyrje me te shpejte dhe me te kualifikuar kirurgjikale

• Kur hemoragjia (e brendshme) eshte ne toraks ose ne abdomen pacienti ankon per dhimbje shume te forta, lekura e fytyres shume e zbehte, anesite te ftohta, pulsi filiform, ka djerse te ftohta dhe shpesh humbasin ndjenjat. • Ne kete rast veprojme keshtu: 1. Pozicion te pershtatshem lateral, gjysme ndenjur dhe duhet te evitohen levizjet. 2. Transportimi i menjehershem ne spital 3. Vendosen borsa te ftohta ne bark dhe ne kraheror. 4. Mjekojme plaget 5. Per t’i shuar etjen i lagim buzet me garze te lagur me uje te ftohte.

• Ndersa per hemoragjite e jashtme sipas organeve: - Vendosim pacientin ne pozicon te pershtashem - Mbeshtetje psiqike: pacienti dueht t’i evitoje respiracionet e thella. - Vendosim borsa te ftohta - Mund ti jepen substanca te cilat ndalojne kollen si kodeina etj. - Nuk duhet te haje dhe nuk duhet te pije.

• Ne raste te hematemezes dhe melenes pacienti i demtuar vendoset ne pozicion dorsal dhe i ndalohet cdo levizje • Ne regionin e stomakut vendosen borsa me uje te ftohte ose me akull

• Ndihma kur jane te demtuara organet urinare dhe genitale te brendshme qe shoqerohen me hemoragji: • Borsa te ftohta ne fund te barkut dhe ne regionin lumbal • I demtuari vendos ne qetesi te plote • Transportohet ngadale

Epistaksis: • Komprimimi • Tamponimi (me garze te njomura me uje/pomade) Hemoragjite nga veshet • I demtuari vendoset ne pozite te pershtatshme me koken me lart se trupi, poshte i vendosim borsa te ftohta ne koke. • Hemoragjia mund te shoqerohet edhe me fraktura prandaj pasi te kemi ndaluar hemoragjine: • Duhet bejme imobilizimin e perkohshem te kockave te demtuara. • Te administrohen analgjezike • Te behet imobilizimi I pacientit per transportim me mjete rrethanore ü Me pare mjekohet plaga ----ndalohet hemoragjia----behet imobilizimi I perkohshem---- transportimi ----imobilizimi perfundimtar.

• • FRAKTURAT E SHTYLLES KURRIZORE Ndalohen rreptesisht levizjet e te semurit Nuk nderrohet asnje rrobe Pacienti nuk duhet ulur ndenjur apo te ngreje koken. Duhet transportuar sa me shpejt ne spital dhe duhet patur parasysh qe gjate trasportimit duhet te merret ne barrele mbi te cilen eshte vendosur nje derrase e gjate sa vete barrela (p. sh dere)

• Ne raste se demtimi eshte ne regioni cervikal: I demtuari vendoset ne pozicion dorsal pa jastek ku koka, qafa, trungu duhet te jene ne nje vije te drejte dhe nuk duhet te levizin ( vendosim anash qafes rroba te cfaredoshme per te eliminuar levizjet e qafes). * Ne rast te demtimit te kockave te legenit pacienti duhet transportuar menjehere ne spital.

LLOJET E HEMORAGJIVE HEMORAGJI EKSTERNE (te jashtme) Mund te vizualizohet gjaku që rrjedh nga një plagë. HEMORAGJI INTERNE (te brendshme) Gjaku nuk rrjedh ne siperfaqe te trupit, por qëndron brenda, akumulohet zakonisht nën lëkurë ose në kavitetet e trupit, ky është edhe rasti më i rëndë.

SHENJAT E E HEMORAGJISE INTERNE (TE BRENDSHME) Abdomeni shume i ndjeshem ose i ngurtë (rigid) Hematoma në pjesë të ndryshme të trupit Hemoragji nga rektumi ose vagina Te vjella me gjak Shenja te shokut

METODAT E NDALIMIT TE HEMORAGJIVE 1. Presioni i drejtpërdrejtë • Me garzë sterile apo leckë të pastër aplikohet mbi plagë presion i fortë. Nese nuk keni garzë apo leckë të pastër, ju mund të beni presion direkt me dore, me kusht qe te keni doreze sterile te pademtuar. • Kur duhet të kujdeseni edhe per viktima te tjera njekohesisht, mund te aplikoni nje bandazh/fashe kompresive mbi plage dhe nese hemoragjia eshte masive atehere vendosni garza te tjera permbi, por pa hequr garzen e pare. Përgjithësisht gjakderdhjet ndalojne me këtë metodë.

2. Elevimi i gjymtyrës Ngritja/elevimi i gjymtyres se lenduar ul vershimin e gjakut drejt plages dhe zvogëlon gjakderdhjen; nese plagët lokalizohen ne disa ekstremitete, atehere keto duhet të ngrihen mbi nivelin e zemres. Kjo metodë mund te aplikohet bashke me presionin e drejtperdrejte duke dhene rezultat me te shpejte.

3. Presioni indirekt Gjeni fillimisht arterien më te afërt me plagën dhe shtypeni me forcë kundrejt kockes me gishtat tuaj, ne kete menyre ulet furnizimi me gjak që ofron arteria. Kjo metode perdoret pasi jane provuar dy metodat e para dhe kane qene te pasuksesshme ne ndalimin e hemoragjise, gjithshtu perdoret edhe në rastet e frakturave.

4. Krioterapia Krioterapi quhet aplikimi i akullit, kjo mundeson ngushtimin e vazave te gjakut (vazokonstriksion) dhe ne kete menyre ulet furnizimi me gjak. Akulli nuk duhet të aplikohet drejtpërdrejtë mbi plage pasi ekziston rreziku per te shkaktuar djegie, kështu akulli duhet të vendoset në një qese dhe më pas te mbeshtillet me nje leckë.

• Turnike Në botimet e mëhershme të manualeve, turnike listohej si metoda e pestë per ndalimin e gjakderdhjeve, por për shkak të shkallës së lartë të rrezikut qe implikohet gjate kesaj procedure, qe nga viti 2000 është vendosur që kjo metodë te lihet si alternative vetem ne rastet kur do të ketë amputim te ekstremitetit.

• Pse turnike shkakton deme? Kur turnike vendoset më anteriorisht/lart se ç’duhet, kjo mund te shkaktoje nderprerjen definitive/perfundimtare te furnizimit me gjak, e cila shkakton vdekjen e indeve edhe ne plaget te cilat mund te kishin shanse per rekuperim. Në raste të tjera gjate aplikimit te presionit me turnike akumuloheshin shumë toksina, dhe kur turnike lirohej per te parandaluar vdekjen e indeve, keto toksina perhapeshin nepermjet qarkullimit te gjakut ne te gjithe trupin dhe shkaktonin septicemi dhe shok deri ne vdekje.

MENYRA E APLIKIMIT TE TURNIKES Përdorni një fashë te palosur trekëndësh apo leckë që është me një gjërësi jo më pak se 4 cm (mos përdorni fasha te ngushta, litarë ose tela). Vendosni fashen ne nje distance tre gishta mbi plagë. Lidheni nje garze/lecke dy herë rreth gjymtyrës. Bëni një nyjë të thjeshtë në skajet e garzes. Vendosni një shufer të shkurtër dhe të fortë. Bëni edhe dy nyje mbi shufer. Rrotullojeni shufren ngadalë derisa te ndalet gjakderdhja. Regjistro kohën e saktë kur eshte filluar aplikimi i turnikes.

Hemoragjite alveolare (dentale) a) Tampononi alveolin me nje garzë te lagur me uje dhe thuajini pacientit qe ta kafshoje fort. b) Mos e lejoni te beje gargara me ndonje solucion e vecanerisht me ujë të ngrohtë c) Mos i jepni pije alkoolike d) Mos e lejoni futjen e sendeve ne alveoli si kripë, kafe, etj. e) Referojeni pacientin tek dentisti

PLAGËT PËRKUFIZIMI Eshtë humbja e vazhdimësisë së indeve, ne kete rast lëkurës. Llojet e plageve Prerese Shkaktohen nga objekte të mprehta si kanaçe, xham, thike qe mund te presin muskujt, tendonet dhe nervat. Skajet/buzet e plagës janë te pastra, lineare, sasia e gjakderdhjes ndryshon ne varësi zones së dëmtuar.

Penetruese Ato janë të shkaktuara nga objekte të mprehta të tilla si thonjtë, hala, grepa apo pickimi i gjarprit. Lëndime te tilla janë të dhimbshme, dhe paraqesin gjakderdhje të brendshme dhe të jashtme. Plaga mund të jetë e rrezikshme varësisht nga sa e thellë eshte dhe ne cilen zone te trupit gjendet/penetron, si dhe mbart rrezik per infeksion.

Prerese dhe penetruese Ato shkaktohen nga objekte të mprehta si gërshërë, thika, apo një kockë e thyer. Ky është një kombinim i dy llojeve të plageve te lartpermendura. Laceracionet Shkaktohet nga objekte te dhembezuar si psh: sharra. Ketu indet cahen dhe skajet e plagës janë të crregullta.

Abrasionet Shakatohet nga fërkimi i lëkurës me sipërfaqet e ashpra. Ketu ndodh humbja e shtreses me siperfaqesore te lëkurës (epidermës), dhimbja eshte e tipit djeges qe kalon shpejt, ka pak gjakderdhje, shpesh infektohet.

Avulsion (shkëputje) Janë ato plage ne të cilat indet shkeputen dhe ngrihen lart. Një plagë prerese ose laceracioni mund të shnderrohen ne avulsione. Gjakderdhja eshte masive p. sh. kafshimi nga qeni.

Kontusione Shkaktohen nga objekte jo të mprehta si shkopinj, gurë, grushta. Jane te dhimbshme dhe shfaqen hematoma. Këto plagë shoqerohen me shkëputje/zhveshje te lëkurës, fraktura dhe hemoragji të brendshme.

PLAGE TE VECANTA Plage te shkaktuara nga arme zjarri Shkaktohen nga plumbat/predhat, dallohen dy plagë njera e hyrjes dhe tjetra e daljes se plumbit. Orifica hyrese eshte e vogel, e rrumbullaket dhe e paster, kurse orifica e daljes eshte me e madhe ne forme luleje. Keto plage mund te shoqerohen me perforime te organeve te brendshme, si dhe fraktura e hemoragji, keto varen nga trajektorja e plumbit.

TRAJTIMI • Kontrolloni dhe vleresoni vendngjarjen me kujdes, sepse nese keto plage jane shkaktuar nga nje sulmues, mundet qe ai te jete akoma ne vendngjarje (ne keto raste therrisni ndihme te specializuar “policine”). • Prezantohuni si një person i trajnuar në dhenien e ndihmës se parë (nëse vendngjarja eshtë e sigurt). • Hapni kavitetin oral dhe kontrolloni per trupa te huaj. • Vlerësoni ABC. • Gjeni vendin e lëndimit/plages. • Vlerësoni trajektoren e plumbit duke evidentuar orificen hyrese dhe dalese. • Kontrolloni per shenja dhe simptoma te lezioneve te mundshme, si psh: deformim (fraktura) ose ne varesi te pjeses se trupit ku ndodhet plaga (toraks-lezion pulmonar i mundshem; abdomenperforim i organeve te brendshme) dhe kushtojini vemendje te vecante ketyre lendimeve. • Mbuloni plagën me garzë apo leckë të pastër, dhe vazhdoni me trajtimin e hemoragjise. • Mbani pacientin zgjuar/te vetedijshem. (Bejeni te flase)

• Masat paraprake Vleresoni me shume kujdes vendngjarjen dhe shmangni veprimet qe mund t’ju bejne ju te jeni viktima e rradhes me arme zjarri. Kini kujdes te vecante per cdo hap qe hidhni dhe planifikoni rrugen qe do ndiqni pasi ne toke mund te gjinden fisheket dhe plumbat dhe nese ju i levizni ato gjate ecjes, do te ndryshoni skenen e krimit.

• AMPUTIMET • Kjo është humbja e pjesshme ose e plotë e një pjese të trupit.

Trajtimi i amputimit të plotë/total • Prezantohuni si një person i trajnuar për dhenien e ndihmës se parë. • Vlerëso vendngjarjen. • Vleresoni statusin e vetedijes (Lajmeroni Ambulancen nese pacienti eshte i pavetedijshem). • Hapni kavitetin oral dhe kontrolloni per trupa te huaj. • Vleresoni ABC • Gjeni vendin e plages. • Drejtojeni vemendjen tek trungu (pjesa e mbetur), mbulojeni me garze ose lecke te paster. • Aplikoni metodat e kontrollit/ndalimit te gjakderdhjes • Vlerësoni nevojën e vendosjes se turnikes. • Nëse gjeni gjymtyren e amputuar, atehere mbeshtilleni ate fillimisht ate me nje garze ose lecke te paster dhe futeni ne nje qese te paster. Me pas kete qese futeni ne nje qese te mbushur me akull. • Pjesen e amputuar dergojeni bashke me pacientin ose dorezojani ekipit te ambulances.