POLARNE OBLASTIARKTIK 1 OPTI PODACI Arktik obuhvata severnu

POLARNE OBLASTI(ARKTIK)

1. OPŠTI PODACI Arktik obuhvata severnu polarnu oblast (Severni ledeni okean, ostrva Novu Zemlju, Špicberška ostrva, Medveđe ostrvo, Zemlju Franca Jozefa, Novosibirska ostrva, Franklinov arhipelag sa Bafinovom zemljom i Grenlandom) unutar izoterme od 10°. Ovde spadaju i najseverniji delovi evropskog, azijskog i američkog kopna, što iznosi oko 26 mil. km², zajedno kopno i more. Severni pol je otkrio 6. aprila 1909. Amerikanac Robert Piri. I pre njega je bilo dosta otkrića pomorskih puteva preko Arktika. Oko 2/3 arktičkih oblasti zahvata Severni ledeni okean, koji je najvećim delom prekriven relativno tankim ledenim slojem. Temperatura vode na površini iznosi oko -1 °C, zimske vazdušne temperature se spuštaju do - 40 °C, a u letnjnim mesecima se kreću od 0 do 1 stepen. Ispod površine leda temperatura morske vode raste do 4 na dnu okeana. U kratkom letnjem periodu sante ne rubu okeana se otapaju, lome i plivaju kao specifično lakše po površini okeana. Odlomljene ledene bregove nose morske struje. Nekada su te ledene sante predstavljale veliku opasnost za plovidbu, jer su nošene hladnim polarnim strujama dopirale do severnog dela Atlantika. Tako je u severnom Atlantiku nastradao nekada najveći putnički brod Titanik 1912. godine, koji je prevozio putnike iz Evrope u Ameriku. Plovidbu severnim pomorskim putem olakšava uticaj tople Golfske struje, koja temperaturu okeana znatno ublažava do luke Murmansk.

Satelitska fotografija Arktika

Arktička klima je veoma hladna. Najhladnije je u Verhojansku oko -68 °C i Ojmjakonu do -78 °C, jer su to oblasti Sibira. Još u periodu od 9. do. 12. veka počela su istraživanja u oblasti Arktika. Norveški Vikinzi otkrili su Island, Grenland, Labrador i Belo more. Posle Drugog svetskog rata nastavljena su istraživanja, uglavnom radi podizanja arktičkih vazduhoplovnih baza. Dve američke podmornice „Nautilus“ i „Skejt“ stigle su 1958. na Severni pol ploveći ispod polarnog leda.

2. ISTRAŽIVANJ Brojne ekspedicije su u 20. veku pokušale da bolje E upoznaju ovu oblast sa ciljem da dođu do Severnog pola, ali im to nije uspelo. To je uspeo da ostvari američki pomorski kapetan Robert Edvin Piri 1909. godine. U svom dnevniku Piri je tada zapisao: "Oko mene nema više severa, istoka i zapada. U svim pravcima se nalazi samo jug. Jedan polarni dan i jedna polarna noć ovde je čitava godina. "

3. SMANJENJE LEDA NA Količina leda Severnog ledenog okeana je u velikom padu. Čak se stopa godišnjeg smanjenja površine pod ledom poslednjih godina povećava tj. ARKTIKU nestajanje leda se ubrzava. Stopa smanjenja u periodu između 1979 -2000 iznosila je -6, 4% po deceniji, za period 1979 -2004 je bila -7, 7% po deceniji, i za 1979 -2006 je -8, 4% po deceniji. Uzimajući u obzir samo poslednju deceniju, smanjenje ledenog pokrivača u septembru, kada led ima minimalnu površinu, bilo je -18%. Smanjenje se pored ukupne površine pod ledom, odnosi i na debljinu ledenog pokrivača, kao i na gubitak višegodišnjeg (perenijalnog) leda. Smanjenje leda je posledica niza procesa kao što su globalno povećanje temperature, promene u oblačnosti, promene atmosferskih cirkulacionih šema, povećan transport starijeg leda iz arktičke oblasti, advekcija toplotne energije iz Atlantika i Pacifika, povećano zagrevanje okeana sunčevim zracima, smanjenje albeda što još izaziva pozitivnu povratnu spregu koja dodatno smanjuje refleksiju zračenja.

Smanjenje arktičkog leda. Septembarsko stanje u 2007. u poređenju sa stanjem 2005. i septembarskim prosekom 1979– 2000

POLARNE OBLASTI(ANTARKTIK)

1. OPŠTI PODACI Antarktik(грч. ανταρκτικός, engl. Antarctica, suprotno od Arktik) je kontinent na kojem se nalazi Zemljin Južni pol. To je najhladnije mesto na Zemlji i gotovo uvek je prekriveno ledom. Sa 14, 4 miliona km² to je peti najveći kontinent, nakon Azije, Afrike, Severne i Južne Amerike, a samo su Evropa i Australija manji. Oko 98% površine Antarktika je prekriveno ledom, čija je prosečna debljina oko 1, 6 km. Antarktik je najhladniji, najsuvlji i najvetrovitiji kontinent na svetu, a takođe je kontinent sa najvećom prosečnom nadmorskom visinom. Zbog malih padavina ceo kontinent je, tehnički gledano, najveća pustinja na svetu. Na njemu ne postoje stalne ljudske naseobine, a nastanjuju ga samo biljke i životinje koje su prilagođene velikoj hladnoći: pingvini, morski medvedi, mahovina, lišajevi i veliki broj vrsta algi. Iako mitovi i nagađanja o Teri Australis („Južnoj Zemlji“) sežu u stara vremena, šire je prihvaćeno da su ga Evropljani prvi put videli 1820. godine, kada je do njega stigla ruska ekspedicija Mihaila Lazareva i Fabijana Gotliba fon Belingshauzena. Međutim, kontinent je ostao zanemaren u drugom delu 19. veka zbog negostoljubive sredine, nedostatka sirovina i izolovanog položaja. Godine 1959. dvanaest država su potpisale Antarktičku povelju, a do danas ju je potpisalo 47 država. Sporazumom se zabranjuju vojne aktivnosti i iskopavanje ruda, podržavaju naučna istraživanja i štiti ekozona kontinenta. Eksperimente vrši više od četiri hiljade naučnika raznih nacionalnosti i naučnih interesa. Internet domen za Antarktik je. aq.

SATELITSKI SNIMAK ANTARKTIKA

2. POLOŽAJ I VELIČINA Najizrazitija geografska obeležja Antarktika jesu njegova udaljenost od naseljenih kontinenata, TERITORIJE nepristupačnost i surovost prirode, oblik teritorije, velika nadmorska visina i ogromna površina pod ledom. Naziv kontinenta je nastao na osnovu njegovog položaja suprotno od Arktika (grčki anti - protiv, nasuprot). Ovaj kontinent je najvećim delom teritorije koncentrisan oko Južnog pola. Kružnog je oblika i ispunjava skoro čitav južni polarni krug. Samo kopno oko Južnog pola (Hokonov vrh, 2. 765 m) zahvata površinu od 13. 176. 727 km². Južni magnetni pol nalazi se u istočnom delu Antarktika. Prostire se na 2. 500 km². Na toj teritoriji magnetna igla, postavljena na horizontalnu osovinu, zauzima vertikalni položaj. Antarktik je peti po veličini među kontinentima. Njegova kopnena masa je skoro sva pokrivena ogromnom ledenom pločom. Sa susednim ostrvima i šelfskim lednicima, on zahvata površinu od 14. 120. 835 km². Po obliku, Antarktik se razlikuje od ostalih kontinenata koji su u osnovi međusobno sličnog oblika, tj. nepravilnog trougla sa širim osnovama okrenutim ka severu i vrhom prema jugu. Antarktik je, međutim, kruškastog oblika, sem isturenog poluostrva koje se pruža prema jugu Južne Amerike. Masivniji i manje razuđen deo okrenut je prema Australiji, a uži i jače diseciran prema Južnoj Americi. Prema prosečnoj nadmorskoj visini, Antarktik je znatno viši od ostalih kontinenata. Njegova prosečna nadmorska visina je 2. 200 m (Evropa 340 m, Južna Amerika 600 m, Azija 960 m itd. ) Pojam „antarktički region“ odnosi se na okeansku, ostrvsku i kontinentalnu oblast koje se nalaze u antarktičkoj klimatskoj zoni. Veća ostrva koja pripadaju Antarktiku jesu: Južna Orknijska ostrva, Južna Šetlandska ostrva, Južna Džordžija i Južna Sendvička ostrva. Antarktik izlazi na tri okeana: Tihi, Atlantski i Indijski, i na pet mora: Vedelovo, Rosovo, Belinghauzenovo, Amundsenovo i more Skotija.

Periferni položaj Antarktika najbolje ilustruju podaci o rastojanjima između Antarktika i najjužnijih delova susednih kontinenata: 800 km do Južne Amerike, 2. 900 km do Australije i 3. 400 km do Afrike. Veći deo kontinenta na istočnoj geografskoj dužini zove se Istočni Antarktik, a manji na zapadnoj dužini – Zapadni Antarktik. Istočni deo sastoji se od visokih platoa prekrivenih ledom, a zapadni od arhipelaga objedinjenih zajedničkim ledom. Antarktik je meridijanski podeljen na sektore nad čije teritorije pretenzije polažu: Ujedinjeno Kraljevstvo, Australija, Novi Zeland, Francuska, Norveška i Čile, dok nad jednim delom teritorije pretenzije polaže nekoliko zemalja (Čile, Argentina i UK) ili nijedna zemlja (Zemlja Meri Berd). Prema Vašingtonskom sporazumu iz 1959. godine, Antarktik je za naučna ispitivanja dostupan svim državama sveta. Dugo vremena kroz istoriju, Antarktik je bio bez ikakvog značaja za čovečanstvo. Predstavljao je „ničiju zemlju“ (Terra Nullius). Godine 1538. Španija je objavila deklaraciju po kojoj je stavila pod svoj suverenitet sve poznate i nepoznate oblasti Amerike od severnog do južnog pola. Glavni razlozi porasta interesovanja za Antarktik sredinom 20. veka bili su bogatstvo koje donosi lov na kitove, otkrivanje rudnih nalazišta, apsolutna nenaseljenost kontinenta, pogodnosti za čuvanje životnih namirnica, medicinskih sredstava i lekova zbog odsustva bacila. Godine 1917. Ujedinjeno Kraljevstvo je pripojilo deo Antarktika koji leži prema Južnoj Americi, a 1923. i deo oko Rosovog mora. Francuska je 1924. godine posvojila Adelina zemlja, a Norveškoj od 1931. godine Ostrvo Petra Prvog.

Prvi politički sporovi oko Antarktika usledili su nakon Drugog svetskog rata između Argentine i Čilea s jedne i Ujedinjenog Kraljevstva s druge strane. Dve južnoameričke države su, pozivajući se na špansku deklaraciju iz 1538. godine, uputile svoje ekspedicije na Južna Šetlandska ostrva i Grejamovu zemlju. Međutim, ekspedicija iz Velike Britanije je 1953. godine porušila čileanske i argentinske istraživačke stanice na Antarktiku što je dovelo do pogoršanja njihovih diplomatskih odnosa. Vremenom, problemi su postajali sve učestaliji. U cilju rešavanja sporova oko podele Antarktika nastalo je nekoliko teorija razgraničavanja: teorija susedstva (daje prvenstvo posedovanja teritorijalno najbližoj državi), teorija povezanosti (priznaje pravo zaposedanja unutrašnjosti kontinenta onoj državi koja poseduje susedni obalski pojas) i teorija sektora (priznaje pravo onoj državi koja leži na istoj geografskoj dužini kao oblasti na Antarktiku). Međutim, ni jedna teorija nije poslužila kao osnova za rešavanje sporova. Međunarodni sud pravde u Hagu doneo je odluku 5. aprila 1933. godine da se polarne oblasti ne mogu staviti pod suverenitet bilo koje države, ako ih ona ne okupira. Prema toj međunarodnoj pravnoj odluci Norveška poseduje oblast između 20° zgd. i 45° igd, Australija 45°– 160° igd, Francuska 136°– 142° igd. , Novi Zeland 160° igd. i 150° zgd. i Velika Britanija 80°– 20° zgd.

Glečeri na Antarktiku

3. FIZIČKO-GEOGRAFSKA GEOLOŠKA GRAĐA I MORFOLOŠKE ODLIKE OBELEŽJA Najstarije stene pronađene na Antarktiku vezane su za rani prekambrijum. Tektonska rasedna linija koja se pruža od Viktorijine zemlje duž istočne obale Rosovog mora do Vedelovog mora, deli Antarktik na dva dela: istočni i zapadni. Rased je dug 2. 000 km, širok 350 -550 km i dubok 2. 100 -2. 750 m. Njegovom zapadnom ivicom javljaju se vulkanske stene, ali i aktivni vulkani: Erebus (4. 069 m), Teror (3. 272 m) i Gausberg (381 m). Istočni deo Antarktika izgrađen je od gnajsa i granita, kristalastih škriljaca delimično pokrivenih peščarima i eruptivnim stenama permske i karbonske starosti. Zbog toga se taj deo Antarktika smatra delom starog prakontinenta Gondvane. Na to ukazuje i prisustvo fosila glosopterisa – flore koja je u to doba bio raširena po celoj Gondvani, a na Antarktiku je pronađena u peščarima permsko starosti. Pored Viktorijine zemlje i Rosovog mora proteže se na dužini 1. 769 km planinski venac pravca sever-jug izgrađen od gnajsa i granita i prekriven delimično horizontalnim slojevima peščara i krečnjaka. Najviši planinski vrhovi su: Lister (4. 023 m), Markham (3. 185 m) i Kirkpatrik (4. 511 m).

Vulkan Erebus, aktivni vulkan na Rosovom ostrvu

LEDENI POKRIVAČI Ledeni pokrivač na Antarktiku zahvata površinu od 13, 5 miliona km². Počeo se formirati pre oko 13 miliona godina, odnosno u miocenu, a svoje maksimalno prostiranje dostigao je pre 4 miliona godina. Prosečna debljina leda iznosi oko 1. 500 m a maksimalna 4. 335 m na Berdovoj ravnici u zapadnom delu Antarktika. Lednička masa se radijalno kreće prema obodu kontinenta brzinom od 0, 03 -0, 35 m/dan. Obodom inlandajsa javljaju se moćni lednički jezici čija je ukupna površina 217. 000 km². Njihova brzina kretanja je 0, 8 -3, 2 m/dan. Najveći je Berdmor dužine 209 km i širok 32 km. Na Viktorijinoj zemlji nalazi se lednik dug 300 km i širok 30 km. U priobalnom pojasu gde je moćnost ledenog pokrivača manja i gde postoji planinski reljef javljaju se dolinski lednici, dužine 100 -200 km. Njihova površina ispresecana je pukotinama i morenskim materijalom. Postoje i tzv. navejani lednici koji se formiraju u zavetrinama, uglavnom na zapadnim i severozapadnim ekspozicijama. Poseban oblik glacije na Antarktiku jesu šelfski lednici koji zahvataju 16% površine kontinenta. Oni se nalaze po perifernim delovima inlandajsa na dužini od 13. 660 km. Ravne su površine i izdižu se 20 -150 m iznad nivoa mora. Prema položaju u odnosu na inlandajs izdvajaju se dva tipa šelfskih lednika: unutrašnji i spoljašnji. Među unutrašnjim lednicima najveću površinu zahvata Rosov lednik 538. 000 km², a među spoljašnjim: Šekltonov 32. 000 km² i Zapadni lednik 26. 000 km². Prema okeanu, Rosov lednik završava se strmim ledenim zidom visine 20 -50 m. Spoljašnja ivica lednika duga je 800 km i široka 700 km. Njena površina iznosi oko 500. 000 km².

Bransfiledov moreuz

4. HIDROGRAFIJA Zbog toga što ledeni pokrivač odbija sunčevo zračenje nazad u atmosferu i što su efekti zagrevanja sa okeana minimalni zbog njegove daljine od centra ledene mase, vazduh ostaje oštro hladan tokom cele godine i sprečava topljenje leda. Na ostrvima bližim Južnoj Americi, sunčevi zraci podižu temperaturu vazduha koja je dovoljno visoka da otapa nešto leda. Tada nastaju kratki rečni tokovi. Međutim. nad većinom kontinenta temperature vazduha ostaju dovoljno niske i održavaju led tokom cele godine. Samo sa 1% teritorije Antarktika postoji oticanje vode. Dužina najvećeg vodotoka iznosi 30 km. Na lednicima nastaju privremeni tokovi, dužine 50 -60 km, u toku kratkog leta (novembar-april). Periodski rečni tok Oniks, dug oko 60 km, otiče sa lednika u basen jezera Vanda. Nezaleđenih površina ima i van strmih planinskih strana. To su oaze u ledenim pustinjama. U nekim oazama postoje jezera. Berdova ekspedicija je 1947. godine u Zemlji Meri Berd otkrila oazu površine 800 km² u kojoj postoji 23 jezera. Najveće jezero na Antarktiku jeste Figurnog u oazi Bangera, sa površinom od 4, 7 km² i prosečnom godišnjom temperaturom vode od 11 °C. Na ostrvima je utvrđeno nekoliko oaza. U nekim oazama javljuju se termalne vode. Najtopliji termalni izvor nalazi se na ostrvu Obmana (Deseption) sa temperaturom vode od 88 °C.

BIOGEOGRAFSKE ODLIKE Zbog ogromnog ledenog pokrivača, na Antarktiku se javlja samo primitivna, samonikla vegetacija i mali broj životinjskih vrsta prilagođenih velikoj hladnoći. Za razliku od kopna, okolna mora su bogatija biljnim i životinjskim svetom. Životinjski svet bogatiji je od biljnog, ali je on isključivo vezan za more i primorje. U unutrašnjosti kopna nema života. Flora je predstavljena znatno manjim brojem vrsta nego na Arktiku, mada se sastoji od ogromnog broja jedinki. Na Antarktiku se sreću vrste čiji srodnici nastanjuju Ameriku, Australiju i Tasmaniju. To su potomci životinja koje su tu živele krajem mezozoika, kada je Antarktik bio mnogo prostraniji i verovatno spojen sa Južnom Amerikom, Australijom i Novim Zelandom.

Carski pingvin u Rosovom moru

5. ISTRAŽIVANJ Prvu hipotezu o postojanju „nekog“ južnog kontinenta dali su Hiparh i njegovi sledbenici i E filozofi Pomponije Mela i Plinije koji su južni kontinent nazvali Patala. Najveći uticaj na srednjovekovno ubeđenje o južnom kopnu izvršio je Ptolemej, a prvi put ga je u svoju kartu sveta ucrtao poznati kartograf Merkator 1587. godine. Merkator je tada smatrao da se Antarktik nalazi između Južnog pola i oblasti do kojih tadašnji moreplovci nisu dospevali. Tek u 18. veku preduzeta su prva istraživanja udaljenih južnih oblasti. Među prvim istraživačima spominje se Džejms Kuk koji je 1771. godine otkrio ostrvo Južnu Džordžiju i Južna Sandvička ostrva plovivši Južnim Atlantikom. Usled jakih vetrova i prepreka od ledenih bregova zaustavio se na 71° 40’ 19”. Samo 45 dana kasnije otkriveno je južno kopno, ali se ni do danas ne zna da li je to bio poduhvat Rusa ili Amerikanaca. Posada ruskog broda „Mirnij“ u svojim dnevnicima navodi da je otkrila Antarktik 28. januara 1820. godine. Kapetan broda Mihail Lazarev ugledao je vanredno visok led južno od 69° 23’ 19” jgš. i oko 2° 10’ zgd. Amerikanci pak taj uspeh pripisuju svom sunarodniku Natanijelu Palmeru koji je loveći foke i kitove 15. novembra 1820. godine ugledao sa ostrva Obmane („Disepšn“) „neko kopno na jugu“.

Kamp na Antarktiku

HVALA NA PAŽNJI!!!!