Pokrewiestwo i powinowactwo Pokrewiestwo pojcie W linii prostej

Pokrewieństwo i powinowactwo

Pokrewieństwo - pojęcie • W linii prostej – pochodzenie jednej osoby od drugiej, bezpośrednio lub pośrednio (wstępny – zstępny) • W linii bocznej - pochodzenie od wspólnego przodka (np. rodzeństwo, kuzyni, wujek i siostrzenica) • Stopień pokrewieństwa – określany według liczby urodzeń, wskutek których powstało pokrewieństwo – nie liczy się urodzin wstępnego (w linii prostej) oraz wspólnego przodka (w linii bocznej) • Matka i córka – pierwszy stopień pokrewieństwa, rodzeństwo – drugi stopień; wujek i siostrzenica – trzeci stopień

Powinowactwo - pojęcie • Powinowatymi są krewni małżonka (zarówno w linii prostej, jak i bocznej) • Stopień powinowactwa odpowiada stopniowi pokrewieństwa małżonka • Śmierć małżonka lub rozwód nie powodują ustania stosunku powinowactwa

Macierzyństwo • Matką dziecka jest kobieta, która je urodziła • Zaprzeczenie macierzyństwa – przypadek przypadkowej zamiany dzieci w szpitalu, podanie nieprawdziwych danych co do matki dziecka – legitymowani: kobieta niesłusznie wpisana do aktu urodzenia, matka dziecka, dziecko, mężczyzna, którego ojcostwo zostało ustalone z uwzględnieniem macierzyństwa kobiety widniejącej w akcie urodzenia, prokurator; różne terminy do wystąpienia z żądaniem (art. 61 z ind. 13 i n. kro) • Sądowe ustalenie macierzyństwa – możliwe w przypadku braku ustalenia rodziców (dzieci porzucone), jak również w przypadku skutecznego zaprzeczenia macierzyństwa; legitymowani – dziecko, matka, prokurator • Przesądzenie macierzyństwa daje podstawy do ustalenia ojcostwa

Ustalenie ojcostwa Domniemanie pochodzenia dziecka od męża matki Uznanie ojcostwa Sądowe ustalenie ojcostwa

Domniemanie pochodzenia dziecka od męża matki • Domniemywa się, że ojcem jest mąż matki • Domniemanie dotyczy urodzenia się dziecka w czasie trwania małżeństwa, a także okresu przed upływem 300 dni od jego ustania (względnie unieważnienia) – domniemania nie stosuje się po upływie 300 dni od orzeczenia separacji • Gdy dziecko urodziło się przed upływem 300 dni od ustania małżeństwa, a przed zawarciem drugiego małżeństwa – domniemywa się, że dziecko pochodzi od drugiego męża (poza przypadkiem urodzenia dziecka w wyniku procedury wspomaganej prokreacji, na którą wyraził zgodę pierwszy mąż matki) • Dopuszczalne powództwo o zaprzeczenie ojcostwa – należy wykazać, że mąż nie jest ojcem matki – legitymacja męża matki, prokuratora – różne terminy (art. 63 i n. k. c. )

Uznanie ojcostwa • Możliwe, gdy nie działa domniemanie pochodzenia dziecka od męża matki (np. dzieci pozamałżeńskie) – ewentualnie, gdy domniemanie to zostało obalone • Oświadczenie ojca – musi ono zostać potwierdzone przez matkę dziecka • Oświadczenie składane przed odpowiednim organem (w szczególności kierownik USC, sąd opiekuńczy) – uznający oraz matka muszą mieć skończone 16 lat, nie może być podstaw do ich całkowitego ubezwłasnowolnienia • możliwe uznanie dziecka poczętego oraz małoletniego • Powództwo o ustalenie bezskuteczności uznania – gdy dziecko nie pochodzi od mężczyzny, który je uznał

Sądowe ustalenie ojcostwa • Legitymowani – dziecko, matka oraz domniemany ojciec (te ostatnie osoby do chwili osiągnięcia przez dziecko pełnoletniości), prokurator • Należy udowodnić, że mężczyzna obcował z matką w okresie pomiędzy 300 a 181 dniem przed dniem urodzenia dziecka – domniemanie ojcostwa • Strona pozwana może bronić się tym, że ojciec nie obcował z matką w wyżej wskazanym okresie koncepcyjnym, a także tym, że matka obcowała w tym okresie również z innym mężczyzną (przy czym ojcostwo tego mężczyzny musi być bardziej prawdopodobne) • Możliwe jest przeprowadzenie dowodów wykluczających lub potwierdzających ojcostwo (w tym w szczególności dowodu z polimorfizmu DNA)

Nazwisko dziecka • Co do zasady dziecko nosi nazwisko obojga rodziców • Jeśli rodzice nie noszą jednego nazwiska, mogą oni wspólnie zadecydować o nazwisku dziecka – jeżeli tego nie uczynią dziecko nosi nazwisko złożone (składające się z nazwiska matki oraz dołączonego do niego nazwiska ojca) • Możliwe jest również ustalenie lub zmiana nazwiska przy uznaniu dziecka, sądowym ustaleniu ojcostwa, zawarciu związku małżeńskiego przez matkę po urodzeniu dziecka – co do zasady do zmiany nazwiska potrzebna jest zgoda dziecka, które skończyło 13 lat - zob. szerzej art. 88 i n. kro

Władza rodzicielska – treść oraz wykonywanie • Przysługuje rodzicom z mocy samego prawa – o ile są znani, żyją, mają pełną zdolność do czynności prawnych, a sąd opiekuńczy nie ograniczył, nie odebrał i nie zawiesił tej władzy • Dotyczy małoletniego dziecka • Na treść władzy rodzicielskiej składa się piecza nad osobą dziecka, piecza nad jego majątkiem oraz uprawnienie do reprezentowania dziecka • Rodzice mogą samodzielnie sprawować władzę rodzicielską – obowiązek współdziałania występuje jednak we wszystkich istotnych sprawach dziecka (możliwe są sytuacje szczególne – np. w wyroku rozwodowym sąd może przyznać jednemu z rodziców prawo do wykonywania władzy rodzicielskiej, ograniczając władzę rodzicielską do określonych uprawnień i obowiązków)

Władza rodzicielska – treść oraz wykonywanie cd. • Sposób wychowania dziecka ma zapewnić poszanowanie jego godności i praw - rodzice są obowiązani do wysłuchania dziecka przed powzięciem ważnych decyzji w sprawach dziecka (jeżeli jest to uzasadnione w świetle jego dojrzałości i rozwoju) oraz uwzględnienia rozsądnych życzeń dziecka – zakazane jest stosowanie kar cielesnych • Dziecko jest zobowiązane do wysłuchania opinii i zaleceń rodziców w sprawach, w których może już podejmować samodzielne decyzje i składać oświadczenia woli • Kryteria prawidłowego wykonywania władzy rodzicielskiej stanowią dobro dziecka, interes społeczny oraz należyta staranność w zarządzaniu jego majątkiem

Władza rodzicielska – piecza nad osobą dziecka • Obejmuje wychowanie i kierowanie dzieckiem, troskę o duchowy i fizyczny rozwój dzieckiem oraz o jego przygotowanie do pracy • Rodzice nie mający pełnej zdolności do czynności prawnych (w szczególności niepełnoletni) nie mają władzy rodzicielskiej lecz uczestniczą w bieżącej pieczy nad osobą dziecka i w jego wychowaniu, chyba że sąd opiekuńczy ze względu na dobro dziecka postanowi inaczej – przy tej bieżącej pieczy władza rodzicielska przysługuje drugiemu rodzicowi (ewentualnie opiekunowi ustanowionemu dla dziecka)

Władza rodzicielska – zarządzanie majątkiem dziecka • Dokonywanie czynności faktycznych i prawnych dotyczących majątku dziecka • Zarząd nie obejmuje: zarobków dziecka, przedmiotów oddanych mu do swobodnego użytku, a także przedmiotów przypadających z tytułu darowizny lub dziedziczenia, o ile darczyńca bądź spadkodawca tak postanowił • Czysty dochód z majątku dziecka powinien być obracany na utrzymanie i wychowanie dziecka oraz jego rodzeństwa, a nadwyżka – na inne potrzeby całej rodziny • Czynności przekraczające zakres zwykłego zarządu – konieczne jest uzgodnienie podjęcia czynności przez rodziców, ewentualnie wysłuchanie dziecka, a nade wszystko uzyskanie zgody sądu opiekuńczego (brak tej zgody spowoduje nieważność czynności) • Konieczność wydania dziecku majątku po ustaniu zarządu (możliwość żądania złożenia rachunku z zarządu)

Władza rodzicielska – reprezentacja dziecka • Rodzice są przedstawicielami ustawowymi dziecka – mogą reprezentować je w zakresie czynności prawnych oraz procesowych • Każdy z rodziców może samodzielnie reprezentować dziecko pozostające pod jego władzą rodzicielską • Reprezentacja jest wyłączona w zakresie czynności pomiędzy dziećmi podległymi władzy rodzica oraz pomiędzy dzieckiem a rodzicem (lub jego małżonkiem) – to ostatnie wyłączenie dotyczy przysporzeń na rzecz dziecka oraz dochodzenia od drugiego rodzica należnych dziecku środków utrzymania • W zakresie czynności przekraczających zakres zwykłego zarządu – konieczna zgoda sądu opiekuńczego pod rygorem nieważności czynności (np. zbycie nieruchomości należącej do dziecka, odrzucenie spadku)

Ograniczenie władzy rodzicielskiej • W przypadku zagrożenia dobra dziecka (a tym bardziej jego naruszenia) sąd opiekuńczy wydaje zarządzenie w przedmiocie ograniczenia władzy rodzicielskiej • Różne sposoby ograniczenia władzy - m. in. zobowiązania rodziców oraz małoletniego do odpowiedniego działania (w tym praca z asystentem rodziny, skierowanie rodziców do placówki zajmującej się terapią rodzinną), poddanie władzy rodzicielskiej stałemu nadzorowi kuratora sądowego, a nawet zarządzenie umieszczenia małoletniego w pieczy zastępczej (np. rodzinie zastępczej) – zob. szerzej art. 109 kro • Wskazane wyżej ograniczenie władzy (w razie zagrożenia dobra dziecka) należy odróżnić od ograniczeń władzy, które mogą być stosowane w wyroku rozwodowym czy w sytuacji, w której rodzice żyją w rozłączeniu (art. 58, art. 107 kro)

Zawieszenie władzy rodzicielskiej • Sąd może zawiesić władzę rodzicielską w przypadku przemijającej przeszkody w jej wykonywaniu • Przykłady – poważna choroba rodzica wymagająca leczenia szpitalnego, pobyt w zakładzie karnym • Zawieszenie władzy rodzicielskiej jest uchylane w przypadku odpadnięcia przyczyny zawieszenia

Pozbawienie władzy rodzicielskiej • Obligatoryjne w przypadku trwałej przeszkody w wykonywaniu władzy rodzicielskiej (np. zaginięcie rodzica; długotrwała choroba, definitywnie uniemożliwiająca wykonywanie władzy) oraz nadużywania władzy lub rażącego zaniedbywania przez rodziców obowiązków wobec dziecka • Fakultatywnie – gdy nie ustały przyczyny dotychczas stosowanych środków w postaci umieszczenia dziecka w pieczy zastępczej, w szczególności gdy rodzice trwale nie interesują się dzieckiem • Pozbawienie władzy może dotyczyć jednego rodzica lub obojga (zależnie od przyczyn) • Pozbawienie władzy nie wyłącza prawa do dziedziczenia, uprawnień alimentacyjnych dziecka, jak również prawa do kontaktów z dzieckiem (mogą one być jednak ograniczone lub zakazane niezależnie od pozbawienia rodzica władzy rodzicielskiej)

Piecza zastępcza • Regulują ją przepisy kro oraz ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej • Jest sprawowana w przypadku niemożności zapewnienia dziecku pieczy i wychowania przez rodziców – najczęściej wiąże się z ograniczeniem władzy rodzicielskiej przysługującej rodzicom • Umieszczenie w pieczy może nastąpić jedynie wtedy, gdy uprzednio stosowane środki zmierzające do pomocy rodzinie (tj. np. praca z asystentem rodziny, skierowanie małoletniego do placówki wsparcia dziennego, nadzór kuratora sądowego) nie doprowadziły do usunięcia stanu zagrożenia dobra dziecka, chyba że konieczność niezwłocznego zapewnienia dziecku pieczy zastępczej wynika z poważnego zagrożenia dobra dziecka, w szczególności zagrożenia jego życia lub zdrowia • Jej celem jest umożliwienie powrotu do rodziny lub gdy jest to niemożliwe – dążenie do przysposobienia dziecka; w przypadku braku możliwości przysposobienia piecza zastępcza ma zapewnić pieczę i wychowanie w środowisku zastępczym • Sprawowana w formie rodzinnej (rodziny zastępcze, rodzinny dom dziecka) oraz instytucjonalnej – pierwszeństwo pieczy rodzinnej – możliwe jest powierzenie pieczy osobom, które są wstępnymi bądź rodzeństwem dziecka

Kontakty z dzieckiem • Prawo i obowiązek do wzajemnego kontaktowania się rodziców i dzieci • Uregulowanie kontaktów ma praktyczne znaczenie, gdy dziecko przebywa u jednego z rodziców, u opiekuna lub zostało umieszczone w pieczy zastępczej • Obejmują przebywanie z dzieckiem (odwiedziny, spotkania, zabieranie dziecka z miejsca stałego pobytu) oraz porozumiewanie się z dzieckiem (rozmowy telefoniczne, korespondencja – też w formie elektronicznej) • O formie kontaktów rozstrzygają sami rodzice, z uwzględnieniem dobra dziecka i jego rozsądnych życzeń - w przypadku braku porozumienia decyzje podejmuje sąd (o władzy rodzicielskiej i kontaktach sąd orzeka obligatoryjnie w wyroku rozwodowym por. art. 58 kro) • Prawo (i obowiązek) do kontaktów z dzieckiem istnieje niezależnie od przysługiwania rodzicowi władzy rodzicielskiej • Sąd może ograniczyć kontakty rodzica z dzieckiem z uwagi na dobro dziecka; możliwe jest zakazanie kontaktów, jeśli ich utrzymywanie poważnie zagraża dobru dziecka lub je narusza • Prawo do kontaktów ma również rodzeństwo dziecka, dziadkowie, powinowaci w linii prostej oraz osoby, które przez dłuższy czas sprawowały pieczę nad dzieckiem

Obowiązek alimentacyjny i quasi-alimentacyjny Alimenty na rzecz byłego małżonka – art. 58 i n. kro Alimentowanie się dzieci i rodziców Alimentacja dalszych krewnych Roszczenia matki dziecka związane z ciążą i porodem – art. 141 i n. kro

Alimentowanie się dzieci i rodziców • Rodzice obowiązani są do świadczeń alimentacyjnych względem dziecka, które nie jest jeszcze w stanie utrzymać się samodzielnie, chyba że dochody z majątku dziecka wystarczają na pokrycie kosztów jego utrzymania i wychowania • Alimentacja wobec dzieci, które nie są w stanie utrzymać się samodzielnie może polegać w całości lub w części na osobistych staraniach o utrzymanie lub wychowanie uprawnionego • Ustanie obowiązku alimentacyjnego nie zostało uzależnione od osiągnięcia przez dziecko pełnoletności, lecz samodzielności (przygotowanie do pracy zgodnie z uzdolnieniami dziecka) • Rodzice mogą uchylić się od świadczeń alimentacyjnych względem dziecka pełnoletniego, jeżeli są one połączone z nadmiernym dla nich uszczerbkiem lub gdy dziecko nie dokłada stara o uzyskanie możliwości samodzielnego utrzymania się • Obowiązek alimentacyjny wobec dzieci, które mogą utrzymać się samodzielnie oraz rodziców wobec dzieci istnieje jedynie wtedy, gdy uprawniony znajduje się w niedostatku • Zakres obowiązku uzależniony od możliwości finansowych zobowiązanych – istotna jest stopa życiowa rodziców i poziom zaspokajania przez nich własnych potrzeb

Alimentacja wobec pozostałych krewnych • Zobowiązani do alimentacji: krewni w linii prostej oraz rodzeństwo, ewentualnie powinowaci (art. 144 kro) • Kolejność powstania obowiązku – art. 129 i n. kro (co do zasady – zstępni przed wstępnymi, wstępni przed rodzeństwem; były małżonek – przed krewnymi małżonka uprawnionego do alimentacji) • Roszczenie regresowe wobec osoby zobowiązanej w bliższym stopniu, która nie spełniała świadczeń alimentacyjnych • Okoliczności wpływające na powstanie oraz wysokość obowiązku alimentacyjnego: -niedostatek uprawnionego; - zakres usprawiedliwionych potrzeb uprawnionego, - majątkowe i zarobkowe możliwości zobowiązanego; - niesprzeczność żądania z zasadami współżycia społecznego; - przesłanki szczególne – art. 134 kro, art. 144 kro