Pojmovi i hronologija PRAISTORIJA PALEOLIT RANI donji 2

Pojmovi i hronologija

PRAISTORIJA PALEOLIT RANI (donji), 2. 500. 000 – 300. 000. g. p. n. e. SREDNJI, 300. 000 – 40. 000. g. p. n. e. POZNI (gornji), 40. 000 – 10. 000. g. p. n. e. * madlensko doba, 17. -10. 000. g. p. n. e. MEZOLIT 10. 000 – 7. 000. g. p. n. e. NEOLIT 7. 000 – 3. 000. g. p. n. e. Početak – pravljenje prvih alatki, kraj – pojava pisma (početak istorije) Datovanje - aproksimativno

paleolit • Realizam • Slikarstvo – monumentalno, retko ljudska figura • Nedostatak arhitekture • Skulptura malih dimenzija • Nedostatak keramike / neolit • Stilizacija • Slikarstvo – manjih dimenzija, često ljudska figura • Pojava arhitekture • Pojava monumentalne skulpture • Pojava keramike

• • • praistorija paleolit mezolit neolit doba obrade metala madlenska kultura abri - podkapnica franko-kantabrijska grupa reljef – bas (plitki), alto (visoki) • sakralno / profano • • • antropomorfni / zoomorfni megalit menhir dolmen kromleh alinjment tumul(us) bas-reljef (plitki) sakralno / profano šaman stilizacija / naturalizam šaman

MESOPOTAMIJA III MILENIJUM (rano bronzano doba) - SUMER - AKAD - Lagaš - NOVOSUMERSKO CARSTVO II MILENIJUM (srednje i pozno bronzano doba) - STARO VAVILONSKO CARSTVO, 19. -16. vek p. n. e. - KASITI - HETITI I MILENIJUM (gvozdeno doba) - NEOASIRSKI PERIOD, 10. -7. vek p. n. e. - NOVO VAVILONSKO CARSTVO, 7. -6. vek p. n. e. - PERSIJA (Ahemenidi), 6. -4. vek p. n. e.

EGIPAT RANODINASTIČKI PERIOD Din. I-II, 3 050. -2 666. g. p. n. e STARO CARSTVO Memfis Din. III-VI, o. 2 663. -o. 2 195. g. p. n. e. druga polovina III milenijuma SREDNJE CARSTVO Teba Din. XI-XIV, 2 066. -1 650. g. p. n. e. prva polovina II milenijuma NOVO CARSTVO Tanis, Teba, Memfis Din. XVIII-XX, 1 550. -1 064. g. p. n. e. druga polovina II milenijuma DOBA BRONZE

EGIPAT umetnost MESOPOTAMIJA religiozna sepulkralna – grobnice profana reprezentativna (slavi vladara) grobnice (piramida, u steni) hram zigurat sa hramom palata kamen gredni sistem (vertikalni podupirači i greda) cigla sušena na suncu lučni sistem (luk i svod) slobodna skulptura kubična kamen monumentalna realizam valjkasta glina, kamen malih dimenzija stilizacija reljef predstava svakodnevnog života rat, lov slikarstvo često retko arhitektura SUPERPONIRANJE (vertikalna perspektiva), IZOKEFALIJA, HIJERATIČNOST (ikonološka ili semantička perspektiva), KOMPOZITNI STAV, ZAKON FRONTALITETA

• Sumer i Akad • Staro Vailonsko carstvo • Asir, Novo Vavilonsko carstvo i Persija • hijeratičnost – semantička (ikonološka) perspektiva • superponiranje – vertikalna perspektiva • izokefalija • citadela • lamassu • hipostilna dvorana • zigurat • pristup prelomljene ose • • • • luk – lučni sistem svod stela votivna skulptura valjak i kupa “asirski reljef” cilindični pečati - gliptika stubac baza stuba stablo stuba kapitel apadana

• • • Staro carstvo Novo carstvo sepulkralni karakter funerarna arhitektura ka mastaba serdab grobna odaja piramida stepenasta piramida prelomljena piramida • • • nekropola sfinga pilaster gredni sistem polustub obelisk pilon hipostilna dvorana sveto jezero zakon frontaliteta kubičnost upušteni reljef

Egejske kulture III – II milenijum pre naše ere Kikladska civilizacija ili kultura - oko 3000 – 2000. g. p. n. e. Minojska (kritska) kultura - oko 2000 – 1400. g. p. n. e. Mikenska kultura - oko 1600 – 1200. g. p. n. e. Tamno doba grčke arheologije - oko 1100 – 800. g. p. n. e. * vreme procvata

Hronologija kritske umetnosti (grubo odgovara egipatskom Starom, Srednjem i Novom carstvu): Ranominojski period (Early Minoan ili prepalatial) 3 000. – 2 100. g. p. n. e. - odmah posle Mesopotamije i Egipta, samo manjeg obima Hijeroglifsko pismo Srednjeminojski period (Middle Minoan ili protopalatial i neopalatial) 2100. – 1 550. g. p. n. e. - vrhunac. Linearno A pismo – nije grčko Poznominojski period (Late Minoan ili postpalatial) 1 550 – 1 200. g. p. n. e. - linearno B pismo - dešifrovali Ventris-Chadvik 1950. Grčko pismo. Sačuvane samo magacinske liste (laundry lists) * faze iznenada nestaju i iznenada se javljaju

Hronologija mikenske umetnosti (završna faza heladske umetnosti koja se razvijala na kopnu) Ranomikenski period 17 - 15. vek p. n. e. Srednjemikenski period 1 500. - 1 200. g. p. n. e. - vrhunac - linearno B pismo - dešifrovano Poznomikenski period 1200. - 1100. g. p. n. e. - oko 1200. g. p. n. e pad Troje - oko 1100. g. p. n. e dorska seoba

Krit pacifističko društvo Mikena ratničko društvo palata, bez centralne ose, četvrtasti prostori se nadovezuju jedan na drugi (lavirint) megaron, kuća (palata) oko jedne ose, ima trem, predvorje i glavnu prostoriu sa ognjištem oko koga su 4 stuba grobnice - šaht - tolos

• • • kikladski idoli minojska kultura mikenska kultura Troja palata kiklopski zidovi megaron stub propileji portik tolos (košnica) • • • labris lažni svod riton al secco al fresco fajans šaht-grobnice linearno A pismo linearno B pismo dromos

ANTIČKA GRČKA UMETNOST GVOZDENO DOBA Protogeometrijski, geometrijski i orijentalizirajući period 1025 - 650. g. p. n. e. Arhajski period oko 650 -530. g. p. n. e. Strogi stil 530 -480. g. p. n. e. Klasični period 480 -323. g. p. n. e. Helenistički period 323 -31. g. p. n. e.

tipologija ramena trbuh

• • • grnčarsko vitlo crnofiguralni stil crvenofiguralni stil lekit (beli lekit) protogeometrijski stil orijentalizirajući stil dipilonske vaze meandar • • • kouros (pl. kouroi) kore (pl. korai) "Apolon“ tehnika šupljeg livenja contrapposto zabatna skulptura peplos "arhajski osmeh“ hrizelefantinska tehnika

pronaos ulazni trem naos / cella glavna prostorija sa kipom aditon svetinja nad svetinjama opistodomos riznica plan - horizontalna raščlanjenost

Stilovi grčke arhitekture dorski jonski korintski

• • • • Dorski red Jonski red Korintski red Pronaos Naos - cela Opistodom Aditum Kolonada Stilobat Stub Baza Stablo Tambur • • • Kanelure Entasis Kapitel Ehinus Plinta – abakus Arhitrav – epistilion – gredlja Triglif Metopa Zooforion - friz Timpanon = zabat Volute Akantus

Red/stil Ključna reč Spomenik Poreklo Opis Dorski Jednostavnost Partenon Grčko kopno Osnovni red oko 7. veka p. n. e. Najjasniji Naglasak na stabilnosti Masivan i težak Entasis Triglifi i metope Jonski Umeren ukras Atena Nike Erehteion Obala Male Azije i Egejska ostrva Lagan oko 7. veka p. n. e. Jak bliskoistočni uticaj Uzvišen Svetao i elegantan Neprekinut friz Često - karijatide Korintski Složen ukras Lizikratov spomenik Helenistička Grčka Kapitel izmislio zanatlija po imenu Kallimachos kraj 5. veka p. n. e. Standardan kapitel u rimskoj arhitekturi

Grčka skulptura - rezime • • • Arhajska skulptura – Kouros – Kore – arhajski osmeh Ranoklasična skulptura – strogi stil – korektna anatomija – contrapposto Skulptura visoke klasike, V vek p. n. e. – idelana ravnoteža i simetrija – suzdržane emocije, zatvorene forme – Fidija – stil “vlažnih draperija” – Poliklet – kanon idelanih proporcija Poznoklasična skulptura, IV vek p. n. e. – izdužene proporcije – pojava emocija – raznoliki stavovi, više akcije – ženski akt Helenizam – eklekticizam i konzervativizam, individualizam – dinamične, dramatične poze, otvorene forme – naglašene emocije – pojava žanra, alegorije – dečja figura – portret

• • • Kritijin mladić Contrapposto Miron Poliklet Fidija Skopas Praksitel Lizip Vergina Pergam(on) • • Partenon Propileji Erehtejon Hram Nike Apteros Skene Orhestra Teatron Agora

Periodizacija etrurske umetnosti geometrijski period 8. -7. vek p. n. e. arhajski 6. -5. vek p. n. e. klasični od 5. veka p. n. e. Rimljani 283. osvojili Etruriju

GRČKA UMETNOST ETRURSKA UMETNOST NAMENA religiozna namenjena estetskom uživanju i gledanju zagrobnog karaktera TEMA teme vezane za život teme zagrobnog karaktera OSOBINE optimizam sumornost, oporost, turobnost MATERIJALI kamen, mermer, zlato, bronza, slonovača pečena zemlja, bronza, meki kamen KONSTRUKCIJA GREDNI SISTEM LUČNI SISTEM I SVOD TRETIRANJE FIGURE posmrtne maske - razvoj portreta analizira se cela figura, idealizovan portret

Grčki hram Etrurski hram materijal kamen ili mermer drvo i ćerpič, podijum od kamena kolonada oko cele građevine (peristil) 3 reda ili stila samo na prednjoj strani, sa ostalih strana polustubovi tuskanski stil stepenice oko cele građevine samo na prednjoj strani podijum nizak, sastoji se od 3 stepenika (krepidoma) visok, sa stepenicama na prednjoj strani pronaos sa prednje strane (sa zadnje može imati opistodom) plitak portik isključivo na prednjoj strani, veoma dubok, po nekada 2 reda stubova cella jednodelna trodelna zabat zatvoren, sa skulpturom otvoren i nedekorisan, kasnije zatvoren i sa skulpturom skulptura na zabatima, metopama i frizu, i na krovu od kamena ili mermera na krovu, kasnije na zabatu od terakote Generalni oblik, trougaoni zabat i gornja konstrukcija ISTI

• Podijum • Tuskanski (toskanski) red • Polustub • Luk • Lažna kupola • Lažni svod • Canopa • Bucchero nero

Periodizacija rimske umetnosti Doba kraljevstva 753. do 509. g. p. n. e. Doba republike 509. do 27. g. p. n. e. Doba carstva 27. g. p. n. e. – 526. g. Pad Zapadnog rimskog carstva 476.

ARHITEKTURA grčka rimska Materijal i konstrukcija Mermer gredni sistem Beton lučni sistem, kupola Stil Dorski, jonski Korintski Najslavniji hramovi Partenon Panteon Posveta Boginji Ateni Svim bogovima Lokacija Atina Rim Ceremonije Spolja, van hrama Unutra

SKULPTURA grčka rimska teme Mitologija, pobednici na takmičenjima Vladari, istorijski događaji stil Arhajski: ukočen, kao blok Vladari idealizovani Klasični: idealizacija Obični ljudi naturalistički Helenistički: idealizacija ili naturalizam primeri Poliklet, Doriforos Avgust iz Prima Porte Patricij sa bistama svojih predaka

SLIKARSTVO grčka rimska teme Mitologija, atletska takmičenja, svakodnevni život Mitologija, arhitektura, pejsaž stil Crnofiguralno i crvenofiguralno slikarstvo vaza Monumentalno slikarstvo, iluzionizam primeri Exekias, Dionis i tirenski gusari Pompeii, Vila Misterija i kuća Vettii

• • • templum luk poluobličasti svod krstasti svod kupola bazilika brod = naos bazilikalno osvetljenje forum akvadukt • • • insula domus sa atriumom cubiculum lararium triclinium tablinum cardo decumanus terme