Podstawy ekonomii dr Jacek Drkiewicz wiczenia kontakt jacekwycieczkiznami

Podstawy ekonomii dr Jacek Drążkiewicz Ćwiczenia kontakt: jacek@wycieczkiznami. pl

Plan zajęć

PRAWO NIESTACJONARNE, EKONOMIA ZAJĘCIA nr I , 15. 02; • Działy ekonomii: mikro i makroekonomia. ZADANIE 1 • Podziały dóbr w ekonomii (dobra wolne i ekonomiczne, substytucyjne i komplementarne, normalne i niższego rzędu) ZADANIE 3, 5. • Ekonomia pozytywna i normatywna. ZADANIE 12 • Krzywa możliwości produkcyjnych. ZADANIE 6, 7, 8. , 9, 10. • Prawo malejących przychodów. ZADANIE 11. • Popyt, podaż, rynek. Czynniki wpływające na popyt i podaż. ZADANIE 15, 16, 17, 18. • Elastyczność cenowa i dochodowa popytu. ZADANIE 20, 21, 23. ZAJĘCIA nr II, 1. 03; • Dyskusja na temat” Globalizacja – szansa, czy zagrożenie dla polskiej gospodarki”. Przebieg dyskusji: Grupa dzieli się na 2 obozy: globalistów i antyglobalistów. 3 odsłony dyskusji: a) ogólna debata na temat globalizacji (czym jest? Co intensyfikuje te procesy? Kto w nich uczestniczy b) argumenty „za” i ”przeciw” c) wpływ globalizacji na polski rynek (przykłady) • Przedsiębiorstwo. Zajęcia symulacyjne: zakładamy firmę (biznes plan, wybór formy prawnej, ekonomiczne konsekwencje wyboru formy prawnej, formalności rejestracyjne, dokumentacja finansowo-księgowa (bilans, rachunek zysków i strat) • Wstęp do makroekonomii. Zapoznanie się z podstawowymi pojęciami z zakresu makroekonomii (gospodarka i jej modele, podmioty gospodarki, wskaźniki makroekonomiczne, pojęcie PKB). Metody liczenia PKB oraz mierników pochodnych (PNB, PNN, DN), ZADANIE nr 3, 4, 5, 6.

ZAJĘCIA nr III, 15. 03; • Obieg okrężny dochodów w gospodarce (konsumpcja, oszczędności, inwestycje, wydatki państwa itp. ) • Model popytowo-podażowy (popyt i podaż globalna) • Rola sektora publicznego w gospodarce (budżet państwa, struktura wydatków i dochodów (deficyt i nadwyżka budżetowa, sposoby finansowania deficytu, dług publiczny). ZADANIE nr. 7, 8, 17. • Rynek pracy w Polsce (dyskusja). Przebieg dyskusji: Studenci dzielą się na 4 grupy reprezentujące: pracowników, bezrobotnych, pracodawców, władze. Każdy reprezentuje swój punkt widzenia na temat rynku pracy. Zaczynamy od ogólnej dyskusji: pojęcie rynku pracy (popyt i podaż pracy, cena na rynku pracy (płaca), od czego zależy? Wskaźniki rynku pracy (poziom zatrudnienia, wskaźnik aktywności zawodowej (aktywni i bierni zawodowo), stopa bezrobocia, ośrodki bezrobocia w Polsce, rodzaje bezrobocia. Sposoby walki z bezrobociem. ZADANIE nr. 14, 15, 16. • Rynek pieniądza . Podstawowe pojęcia: popyt i podaż pieniądza (mierniki M 0, M 1, M 2, M 3), system bankowy (bank centralny, banki komercyjne), regulowanie podaży pieniądza (stopy procentowe, operacje otwartego rynku, poziom rezerw obowiązkowych). Inflacja. ZADANIE 12, 13 ZAJĘCIA nr. VI, 19. 03 • TEST SPRAWDZAJĄCY – 20 minut (test jednokrotnego wyboru + zadania + pytanie otwarte) • Omówienie wyników testu, wpisy.

Podstawowe założenia pracy doktorskiej TEZA: „Dochody gmin wiejskich w Polsce z tytułu turystyki zależą od dominującego modelu rozwoju turystyki na danym terenie. ” PODSTAWOWE ELEMENTY MODELU: ü dominujący rodzaj turystyki w gminie, üLiteratura przedmiotu rodzaj bazy noclegowej, ü charakter polityki władz gminnych wobec rozwoju turystyki i maksymalizacji dochodów budżetowych z tego tytułu.

Literatura 1. 2. 3. 4. 5. Samuelson P. A. , Nordhaus W. D. : Ekonomia 1, Ekonomia 2, PWN, Warszawa 2001. Oyrzanowski B. : Mikroekonomia, Wydawnictwo Profesjonalnej Szkoły Biznesu, Kraków 1997. Begg D. , Fisher S. , Dornbusch R. , Mikroekonomia, Polskie Wydawnictwo Ekonomiczne, Warszawa 1997 Czarny B. , Rapacki R. , Podstawy ekonomii, Polskie Wydawnictwo Ekonomiczne, Warszawa 2002 Bednarowska L. , Drążkiewicz J. , Zarys mikroekonomii, ćwiczenia, zadania, testy, problemy, Wyższa Szkoła Rozwoju Lokalnego, Żyrardów 2009

1. DEFINICJE I POJĘCIA WPROWADZAJĄCE 1. 1. Czym jest ekonomia? 1. 2. Czym gospodarujemy, czyli analiza czynników produkcji 1. 2. 1. Czym jest czynnik produkcji w postaci ziemi? 1. 2. 2. Czym jest czynnik produkcji w postaci pracy? 1. 2. 3. Czym jest czynnik produkcji w postaci kapitału? 1. 3. Czym są potrzeby w teorii ekonomii? . 1. 4. Produkować czy świadczyć? 1. 5. Co wyróżnia usługi? 1. 6. Jak dzielimy usługi? 1. 7. Jak dzielimy dobra? 1. 8. Czy gospodarujemy użytecznie? 1. 9. Jak postrzegamy rzeczywistość gospodarczą? 1. 10. Jakie działy wyróżniamy w ekonomii? 1. 11. Czy występuje problem rzadkości? 1. 1. Rzadkość a zasoby gospodarki kraju 1. 11. 2. Rzadkość a zasoby przedsiębiorstwa. 1. 12. Jak badamy zjawiska gospodarcze? 1. 12. 1. Do czego służą modele ekonomiczne? 1. 12. 2. Jak prezentować dane statystyczne? 1. 12. 3. Jak odczytywać wskaźniki

Ewolucja przekształceń światowej gospodarki. Rys. 1. Ewolucja przekształceń trójsektorowej struktury zatrudnienia UDZIA Ł SEKTO RÓW SEKTOR III 90 80 70 60 50 40 30 20 10 2000 0 CYWILIZACJA PIERWOTNA FAZA STARTU FAZA EKSPANSJI FAZA DOPEŁNIENIA LATA I FAZY ROZWOJU OKRES PRZEJŚCIOWY

KONCEPCJA III FALI Alvina. Tofflera (1980 r) CECHY III STREFY: dominacja sektora usług dominacja specjalistów i naukowców w gospodarce globalizacja mediów i systemów transmisji wytworów kultury i sztuki, globalizacja działalności gospodarczej tworzenie sektora informacji zmiany w możliwościach kształcenia i podnoszenia kwalifikacji Następuje zmiana stylu życia: wzrost aktywności w zakresie kierowania własnym życiem dążenie do zdrowszego trybu życia, poprzez właściwe odżywianie się, odrzucenie nałogów, aktywny tryb życia dążenie do wygodnego życia (samochody, urządzenia gospodarstw domowego itp. ) troska o zdrowie psychiczne i dobre samopoczucie, rozwijanie zainteresowań dążenie do tężyzny fizycznej, zachowania sprawności nawet w późnym wieku, uprawianie sportu podążanie za rozrywkami wzrost świadomości ekologicznej, szukanie kontaktu z przyrodą

Pojęcie i zakres ekonomii Odwołując się do etymologii słowa „ekonomia” możemy stwierdzić, że jest to nauka o gospodarowaniu. Starogreckie słowo oikos oznaczało gospodarstwo domowe a nomos prawa, zasady. Współczesna ekonomia nie tylko wyznacza prawa i zasady zarządzania gospodarstwem domowym, ale również przedsiębiorstwem czy państwem. Ekonomia jest nauką o najefektywniejszej alokacji ograniczonych zasobów pomiędzy nieograniczone potrzeby w celu uzyskania maksimum zadowolenia społeczeństwa. (wg. Lionela Robbinsa)

Pojęcie i zakres ekonomii Co i ile ? (co należy produkować i w jakich ilościach, tzn. ile i jakich dóbr i usług należy wytwarzać i kiedy mają być wytwarzanie) Jak ? (przez kogo, z jakich zasobów i za pomocą jakiej metody technicznej mają być wytwarzane dobra i usługi) Dla kogo? (kto ma użytkować dobra i usługi wytwarzane w danym kraju i czerpać z nich korzyści)

EKONOMIA jest potrzebna w różnych sytuacjach, a przede wszystkim: ü gdy podejmujemy najważniejsze decyzje życia codziennego, np. gdy mamy możliwość podjęcia dodatkowej pracy, która zwiększyłaby nasze dochody, ale ograniczyła czas poświęcany rodzinie, wypoczynkowi, lub zastanawiamy się nad sposobem oszczędzania itd. ü gdy znajdujemy się w sytuacji, w której bez gruntownej ekonomii nie możemy się obejść (dotyczy zarówno właścicieli przedsiębiorstw, jak i jego pracowników) ü gdy chcemy świadomie i odpowiedzialnie podjąć swój obywatelski obowiązek głosowania (wybór programu wyborczego) ü gdy zajmujemy się eksportem lub importem towarów (konieczna jest znajomość rynków światowych i trendów rozwoju gospodarczego)

Przykład Jeżeli codziennie będziesz odkładał do skarbonkiświnki 3 zł to po 10 latach zgromadzisz: 3 zł X 30 X 12 X 10 = 10. 800 zł Czy to prawda, że przez 10 lat zaoszczędziłeś ilość pieniędzy wartą 10. 800 zł?

Co byś zrobił? 1) Zamierzasz kupić budzik w pobliskim sklepie na terenie uniwersytetu za 100 PLN. Taki sam zegarek jest dostępny w TESCO na mieście za 50 PLN. Gdzie kupisz zegarek wiedząc, że gdy zepsuje się w czasie objętym gwarancją, musisz i tak odesłać go do wytwórcy sam. 2) Zamierzasz kupić laptopa za 2000 PLN w pobliskim sklepie na terenie uniwersytetu. Możesz dostać takiego samego laptopa za 1950 w TESCO. Gdzie kupisz laptopa wiedząc, że gdy zepsuje się w czasie objętym gwarancją, musisz i tak odesłać go do wytwórcy sam. Zasada optymalizacji kosztów i korzyści wskazuje, że w obu przypadkach korzyść z zakupu jest taka sama (50 PLN) koszt również jest taki sam (podróż do miasta).

DZIAŁY EKONOMII • Mikroekonomia- jest nauką, która bada procesy zachodzące w poszczególnych obszarach gospodarki. Przedmiotem zainteresowania mikroekonomistów są poszczególne rynki funkcjonujące w gospodarce danego kraju, przedsiębiorstwa, ceny produktów, wielkość produkcji, konsumenci. • Makroekonomia- jest nauką, która zajmuje się gospodarką jako całością. Przedmiotem zainteresowania makroekonomistów są największe agregaty gospodarki takie jak: konsumpcja, oszczędności, bezrobocie, inflacja, rynek pieniądza itd.

ZADANIE 1 Określ, co zaliczamy do makroekonomii co do mikroekonomii: a) obniżyła się cena chleba b) wzrósł poziom cen w Polsce c) wzrosło bezrobocie w Warszawie d) wzrosło bezrobocie w Polsce e) zmniejszyły się zyski przedsiębiorstw turystycznych f) wzrost sumy dochodów społeczeństwa spowoduje wzrost wydatków konsumpcyjnych. g) przedsiębiorstwo zainwestuje w zakup maszyn, jeżeli przewidywana stopa wzrostu jest zadawalająca.

ZADANIE 2 Mikroekonomia jest nauką, która bada funkcjonowanie poszczególnych podmiotów gospodarczych. Wskaż, które z poniżej podanych zdarzeń nie możemy zaliczyć jako przedmiotu jej rozważań: a) zmniejszył się popyt na wycieczki zagraniczne do Austrii w wyniku wzrostu ich cen spowodowanych umocnieniem euro względem złotego b) zwiększyło się zadłużenie zagraniczne państwa c) konsumenci zaczęli kupować więcej dóbr luksusowych niż w roku poprzednim d) rolnictwo prywatne na południu Polski dostarczyło w 1997 r. ponad 13 % wartości produkowanych tu dóbr

Podstawowe pojęcia ekonomiczne RZADKOŚĆ – jest podstawową racją bytu ekonomicznego; oznacza, że istniejące zasoby są niewystarczające do zaspokojenia istniejących potrzeb. Wskutek rzadkości powstaje konieczność racjonalnego, najbardziej efektywnego podziału ograniczonych zasobów między nieograniczone potrzeby. Rzadkość występuje zawsze wtedy, kiedy zapotrzebowanie na dobra przewyższa możliwość wyprodukowania tych dóbr.

Podstawowe pojęcia ekonomiczne Czym gospodarujemy? ZASOBY NATURALNE PRACY KAPITAŁOWE

ZASOBY PRACY

ZASOBY KAPITAŁU KAPITAŁ FINANSOWY RZECZOWY

KAPITAŁ FINANSOWY

KAPITAŁ RZECZOWY • Zasoby kapitału tworzą obok środków pieniężnych również zasoby kapitału rzeczowego a więc te zasoby, które są w posiadaniu firm jak np. maszyny, budynki. Wszystkie zasoby kapitałowe pozwalają firmom zwiększać produkcję.

POTRZEBY POTRZEBA – to uświadomiony brak czegoś, odczucia konieczności posiadania lub użytkowania rzeczy lub usług Piramida potrzeb ludzkich według Maslowa Potrzeby wiedzy, zrozumienia, szczęścia, przeżyć duchowych, samorealizacji Potrzeby szacunku i uznania Potrzeby miłości, przynależności, solidarności Potrzeby bezpieczeństwa (troska o przyszłość) Podstawowe potrzeby fizjologiczne (jedzenie, picie)

UŻYTECZNOŚĆ – to zadowolenie uzyskiwane z zaspokojenia danej potrzeby, możliwe dzięki posiadaniu określonej ilości danego produktu.

Jak dzielimy dobra? 1. dobra ekonomiczne i wolne • Dobra ekonomiczne są to produkty pracy ludzkiej (towary, usługi), które wytwarzamy po to by zaspokajać nasze potrzeby. • Dobra wolne są wytworem sił przyrody np. woda, powietrze, wiatr, energia słoneczna i występują w zasadzie w ilościach nieograniczonych w stosunku do naszych potrzeb. 2. dobra substytucyjne i komplementarne • dobro A jest substytucyjne względem dobra B (np. : kasety magnetofonowe (A) i płyty kompaktowe B) jeżeli pełnią zbliżone funkcję, i mogące się wzajemnie, częściowo lub całkowicie zastępować. • dobra komplementarne to dobra wzajemnie uzupełniające się, wykorzystanie danego dobra wiąże się z koniecznością posiadania innego dobra np. mieszkania i meble, samochód i benzyna. 3. dobra normalne i niższego rzędu • dobra normalne to dobra, na które zapotrzebowanie rośnie w miarę wzrastania dochodu konsumentów np. luksusowy samochód, modna odzież. • dobra niższego rzędu to takie, na które zapotrzebowanie spada w miarę wzrastania dochodu konsumentów (np. podstawowe artykuły żywnościowe, niskogatunkowa używana odzież zachodnia).

ZADANIE 3 Które z wymienionych dóbr można uznać za substytuty truskawek a które za dobra komplementarne: a) maliny b) śmietana c) benzyna d) lody e) pieczeń wołowa f) podróż autobusem g) Komputer

ZADANIE 4. Które z wymienionych dób można uznać za substytut samolotowej wycieczki wakacyjnej do Chin: a) książkowy przewodnik turystyczny po Chinach b) wycieczka wakacyjna do Tajlandii c) bilet na samolot do Chin d) nocleg w hotelu w Pekinie ZADANIE 5. Za dobro ekonomiczne można uznać: a) Puszczę Białowieską b) spaliny wydzielane przez samochody na mieście c) wodę morską d) ustawę „ O swobodzie działalności gospodarczej” z 2 lipca 2004 roku

PROBLEM RZADKOŚCI w SKALI MAKRO Problem rzadkości zasobów ma fundamentalne znaczenie dla gospodarki państwa. Na potrzeby naszych rozważań posłużymy się narzędziem jakim jest krzywa możliwości produkcyjnych (KMP), zwana też krzywą transformacji, przedstawiająca graficznie przy każdym poziomie produkcji jednego dobra - maksymalną, możliwą produkcję drugiego dobra. ZAŁOŻENIE: Dla uproszczenia możemy zbudować model gospodarki, w której produkowane są tylko 2 dobra – książki i żywność. Możliwości produkcyjne naszej gospodarki przedstawiają poniższe dane:

PRZYKŁADOWE MOŻLIWOŚCI PRODUKCYJNE W KRAJU X Możliwości produkcyjne Produkcja książek Produkcja żywności A B C D E F 500 400 300 200 100 0 0 150 250 330 380 400

Krzywa Możliwości Produkcyjnych (Wykres) H G

KOSZT ALTERNATYWNY • to wartość poniechanej działalności alternatywnej, na którą się nie zdecydowaliśmy, wybierając coś innego. Przy pełnym zaspokojeniu potrzeb koszt alternatywny równałby się zeru. Nabycie danego dobra oznacza utratę korzyści z konsumpcji innych dóbr, z których konsument musi zrezygnować. W świecie rzadkich zasobów wybór oznacza poniechanie innej możliwości.

ZADANIE 6. Koszt alternatywny wyraża: a) najmniej wartościową, nie wykorzystaną możliwość b) najkorzystniejszą możliwość, z której rezygnujemy dla innego alternatywnego rozwiązania c) wartość wszystkich wyprodukowanych dodatkowo dóbr w wyniku postępu technicznego zastosowanego podczas produkcji d) koszt związany ze zwiększeniem produkcji danego dobra o jednostkę

ZADANIE 7. Punkt leżący poniżej krzywej możliwości produkcyjnych może obrazować: a) inflację b) nadwyżkę kapitału inwestycyjnego c) bezrobocie d) żadne z powyższych ZADANIE 8. Państwo X produkuje się dwa dobra – komputery i rowery. W wyniku zmniejszenia stopy bezrobocia z 12% na 0% nastąpiło: a) równoległe przesunięcie się krzywej możliwości produkcyjnych w prawo b) przesunięcie się z obszaru wewnątrz krzywej możliwości produkcyjnych ku jej krawędzi c) równoległe przesunięcie się krzywej możliwości produkcyjnych w lewo d) przesunięcie się z obszaru wewnątrz krzywej możliwości produkcyjnych na samą jej krawędź

ZADANIE 9. Ruch po krzywej możliwości produkcyjnych dla dwóch dóbr A i B może mieć miejsce, gdy: a) zdrożeją surowce do produkcji dobra B, b) rząd wprowadzi minimalne stawki płac, c) opracowano nową technologię produkcji dobra B, d) zmienią się preferencje społeczeństwa. ZADANIE 10. Przesunięcie KMP w lewo (do początku układu współrzędnych) może być spowodowane: a) lenistwem pracowników (produkcja nieefektywna) b) powodzią, która nawiedziła kraj c) wzrostem bezrobocia w kraju d) żadna z odpowiedzi nie jest poprawna

PROBLEM RZADKOŚCI W SKALI MIKRO W krótkim okresie także przedsiębiorstwa dysponują rzadkimi zasobami. Stała jest przecież wielkość przedsiębiorstwa, ilość maszyn, ilość magazynów i w krótkim okresie trudno jest powiększyć znacznie ich stan. Fakt ten zilustrować możemy na zasadzie prawa malejących przychodów. ZAŁOŻENIE: • Załóżmy, że mamy przedsiębiorstwo wytwarzające samochody, o określonej wielkości, ilości maszyn, wielkości magazynków itp. Zmienny jest tylko jeden czynnik produkcji – praca. Sytuacja ta przedstawiona zostawała na przykładzie poniższych danych. • Widzimy, że w wyniku wzrostu zatrudnienia nastąpiły zmiany w całkowitej produkcji. Produkcja ta rośnie nieliniowo tzn. początkowo rośnie bardzo szybko a później coraz wolniej w stosunku do czynnika produkcji jakim jest praca.

Prawo malejących przychodów PRACA Produkcja całkowita 0 0 Produkcja marginalna 1 1 1 2 2 3 3 3 6 4 4 10 2 5 12 1 6 13 0 7 13

Prawo malejących przychodów Zmniejszenie produkcji marginalnej w wyniku wzrostu nakładu jednego czynnika produkcji przy nie zmienionych ilościach innych czynników nazywamy prawem malejących przychodów lub prawem malejącego produktu marginalnego.

ZADANIE 11 Opłata za parkowanie samochodu przed budynkiem Biblioteki Narodowej w Warszawie wynosi 2 zł za każdą rozpoczętą godzinę. Opłatę uiszcza się z góry. W tabeli podano liczbę stron, które możesz przeczytać w ciągu kilku kolejnych godzin (uwzględniając przede wszystkim zmęczenie i organizację pracy). Jaki będzie najbardziej racjonalny czas, który powinieneś przeznaczyć na czytanie książek w Bibliotece Narodowej? Czas (w godz. ) Liczba przeczytanych stron Opłata za parkowanie samochodu 0 0 0 1 15 2 2 33 4 3 53 6 4 75 8 5 91 10 6 105 12 Wielkości krańcowe

Metody badań ekonomicznych Wyróżniamy: - analizę pozytywną Polega na tym, że zjawiska ekonomiczne i prawa, którymi są związane, badamy bez dokonywania jakichkolwiek ocen i sądów, czy wynik, który uzyskamy jest dla nas korzystny czy niekorzystny, np. wynikiem spadku inwestycji jest wzrost bezrobocia - analizę normatywną Polega na badaniu problemów w celu wydania subiektywnych ocen, np. rząd w celu zmniejszenia bezrobocia powinien zwiększyć wydatki na roboty publiczne, pomimo, że wywoła to konieczność zwiększenia podatków.

ZADANIE 12. Które z powyższych twierdzeń mają charakter normatywny a które pozytywny? a) Krajom bogatym przypada w udziale większa część dochodu światowego niżby im się należała b) Rząd powinien prowadzić politykę, która obniży stopę bezrobocia. c) Ceny benzyny w Polsce w latach 2000 -2002 wzrosły 2 -krotnie. d) Cena chleba w Polsce jest za wysoka e) Wzrost ceny jabłek spowoduje zmniejszenie ilości nabywanych jabłek f) Nakłady na badania naukowe są zbyt małe g) Podniesienie opodatkowania wyrobów tytoniowych będzie zniechęcać do palenia h) Gospodarka Polska jest bliższa systemowi wolnorynkowemu niż gospodarka Kuby.

ZADANIE 13 Które ze stwierdzeń jest przykładem ekonomii normatywnej? a) podniesienie opodatkowania papierosów zmniejszy odsetek palących b) cena benzyny w Polsce w latach 1999 -2003 wzrosła dwukrotnie c) w ostatniej dekadzie 2004 roku nastąpiło umocnienie złotówki wobec euro i dolara d) cena chleba w Polsce jest za wysoka ZADANIE 14 Które ze stwierdzeń jest przykładem ekonomii pozytywnej? a) stopa bezrobocia w Polsce w 2004 roku wyniosła 18, 9% b) stopa bezrobocia w Polsce jest za wysoka c) rząd powinien prowadzić politykę, która obniży stopę bezrobocia d) osobom w wieku starszym państwo powinno zwracać część wydatków poniesionych na lekarstwa

Metody badań ekonomicznych W procesie badania zagadnień ekonomicznych należy uwzględnić następujące problemy: KLAUZULA „CETERIS PARIBUS” - oznacza założenie stałości pozostałych czynników LOGICZNY BŁĄD ZŁOŻENIA – to co jest prawdziwe w odniesieniu do części, nie zawsze jest prawdziwe dla całości SUBIEKTYWNOŚĆ – polega na postrzeganiu obserwowanych faktów w oparciu o własną wiedzę NIEPEWNOŚĆ – prawa ekonomiczne sprawdzają się jedynie jako pewna przeciętna, a nie jako ścisła i dokładna zależność HIPOTEZA WIARYGODNOŚCI – bazuje na przekonaniu, że to co mówią i planują politycy, sprawdzi się na pewno w przyszłości

Metody badań ekonomicznych Metoda modelowania Zależności ekonomiczne są bardzo skomplikowane i aby je badać przyjmuje się pewne uproszczenia. Do tego typu badań najbardziej przydatna jest metoda zwana modelowaniem. MODEL – to uproszczony schemat rzeczywistości, ułatwiający wykrycie najważniejszych zależności, które w rzeczywistości są zazwyczaj bardziej skomplikowane. Modele mogą być przedstawiane w postaci twierdzeń słownych, tablic, wzorów.

Jak prezentować dane statystyczne? 1)szeregi czasowe • W szeregach czasowych dane zmieniają się w kolejnych okresach czasowych. • Wyróżniamy podstawowe formy szeregów czasowych: • Tablice (Tabelki) Tablica 1. 1. Przeciętne miesięczne wynagrodzenie brutto w gospodarce narodowej ( w zł) w kwartałach 2003 i 2004 roku ROK 2003 ROK 2004 I II III IV 2228, 68 2141, 01 2160, 02 2276, 84 2332, 2 2230, 5 2269, 9 2405, 5 Źródło: Opracowanie własne, Jacek Drążkiewicz na podstawie danych GUS ze strony internetowej www. stat. gov. pl/dane_spol-gosp/praca_ludnosc/zatr_wyn/2005/Ipol/1. doc

Jak prezentować dane statystyczne? • • Wykresy liniowe Rysunek 1. 8. Przeciętne miesięczne wynagrodzenie brutto w sektorze przedsiębiorstw Źródło: Dane z oficjalnej strony internetowej GUS www. stat. gov. pl/dane_spolgosp/praca_ludnosc/zatr_wyn/2005/Ipol/wykres 5. doc

Jak prezentować dane statystyczne? • Wykresy słupkowe • Rysunek 1. 9. Przeciętne miesięczne wynagrodzenie brutto w gospodarce narodowej w kwartałach 2003 i 2004 roku Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych GUS ze strony internetowej www. stat. gov. pl/dane_spol-gosp/praca_ludnosc/zatr_wyn/2005/Ipol/1. doc

Jak prezentować dane statystyczne? 2)dane przekrojowe Dane przekrojowe informują szczegółowo o strukturze danego zjawiska np. podając wartość analizowanej zmiennej dla poszczególnych osób lub grup osób wchodzących w skład większej populacji w pewnym okresie. Podział może być dokonany ze względu na przyjęte kryteria takie jak przykładowo poziom wykształcenia, wiek, płeć, wysokość zarobków itd. Dane przekrojowe mogą przyjąć formę: • Tablicy (Tabelki) Schematu (wykresu)

Jak prezentować dane statystyczne? Schemat (wykres)

Jak odczytywać wskaźniki? Wskaźniki są to narzędzia analizy ekonomicznej odnoszące dane z jednego okresu w stosunku do innego okresu traktowanego jako tzw. okres bazowy (wartość okresu bazowego przyjmujemy jako 100) Jeżeli wskaźnik cen towarów i usług za rok 1998 określimy jako 100, to wskaźnik 135, 4 mierzony dla grudnia 2005 roku oznacza wzrost cen o 35, 4% w stosunku do okresu bazowego Tablica 1. 3. Wskaźniki cen towarów i usług konsumpcyjnych w latach 1999 -2005 • I II MIESIĄCE III IV V VI VIII IX X XI XII 1998 = 100 1999 103, 5 104, 1 105, 1 106, 0 106, 7 106, 9 106, 5 107, 1 108, 7 109, 9 110, 9 111, 9 2000 113, 9 114, 9 115, 9 116, 4 117, 2 118, 1 118, 9 118, 5 119, 7 120, 7 121, 2 121, 4 2001 122, 4 122, 5 123, 1 124, 1 125, 5 125, 4 124, 6 125, 0 125, 5 125, 6 125, 9 2002 126, 9 127, 0 127, 3 127, 9 127, 6 127, 1 126, 4 126, 0 126, 4 126, 8 126, 7 126, 8 2003 127, 4 127, 8 128, 1 128, 0 127, 6 128, 4 128, 8 129, 1 2004 129, 6 129, 7 130, 1 131, 1 132, 4 133, 6 133, 5 133, 0 133, 4 134, 6 134, 7 2005 134, 8 134, 7 134, 8 135, 3 135, 7 135, 1 135, 0 135, 5 136, 0 135, 7 135, 4

Zadanie 2 Tabela zawiera dane na temat pracujących w Polsce w latach 2002 -2004 (w tysiącach). Oblicz indeksy zmian liczby zatrudnionych w sektorze publicznym i prywatnym w 2003 i 2004 roku, traktując rok 2002 jako rok bazowy (2002=100). O czym mogą świadczyć te zmiany? Wyszczególnienie - 2002 2003 2004 Pracujący ogółem 12803, 3 12640, 7 12720, 2 W tym: sektor publiczny 3905, 1 3780, 2 3695, 6 - sektor prywatny 8898, 2 8860, 5 9024, 6 Źródło: Dane GUS, http: //www. stat. gov. pl/dane_spol gosp/praca_ludnosc/pracujacy/pra 2005. pdf

ROZWIĄZANIE Wyszczególnienie - 2002 2003 2004 Pracujący ogółem 100, 0 98, 73 99, 35 W tym: sektor publiczny 100, 0 96, 80 94, 63 - sektor prywatny 100, 0 99, 57 101, 42

2. RYNEK, POPYT, PODAŻ 2. 1. Czym jest rynek? 2. 2. Czym jest popyt i podaż rynkowa? 2. 3. Dlaczego występują nietypowe zachowania konsumentów? 2. 4. Kiedy rynek jest w równowadze? 2. 5. Jakie czynniki wpływają na popyt rynkowy? 2. 6. Jakie czynniki wpływają na podaż rynkową? 2. 8. Państwo czy wolny rynek?

Czym jest rynek? • proponujemy traktować rynek jako zespół warunków, które doprowadzają do kontaktu pomiędzy kupującymi i sprzedającymi w procesie wymiany towarów i usług.

Czym jest popyt i podaż rynkowa? • Popyt (z ang. demand)– oznacza ilość dobra, jaką nabywcy gotowi są zakupić przy różnym poziomie ceny. • Podaż (z ang. supply)– oznacza ilość dobra, jaką sprzedawcy są gotowi zaoferować przy różnym poziomie ceny. Graficzną prezentacją podaży i popytu są ich wykresy nazywane krzywą popytu i podaży. • Krzywa popytu (D)– wskazuje w sposób graficzny ujemną(odwrotnie kierunkową) zależność między ceną a rozmiarami zapotrzebowania (popytu) na dany towar lub usługę przy założeniu „ceteris paribus” (przy pozostałych czynnikach niezmienionych). • Krzywa podaży (S)– ukazuje dodatnią zależność między ceną a ilością oferowanych towarów (podaży) przy innych wielkościach nie zmienionych („ceteris paribus”). • Ujemną zależność pomiędzy ceną i wielkością popytu nazywamy prawem popytu, które oznacza, że wraz ze wzrostem ceny na rynku danego dobra zmniejsza się wielkość popytu na dane dobro, natomiast przy spadku ceny wielkość popytu wzrasta, ceteris paribus. • Dodatnią zależność pomiędzy ceną i wielkością popytu nazywamy prawem podaży, które oznacza, że wraz ze wzrostem ceny na rynku danego dobra zwiększa się wielkość dostarczanego na rynek dobra (podaż), natomiast przy spadku ceny wielkość podaży maleje, ceteris paribus.

Cena (P) POPYT (D) PODAŻ (S) 0 10 20 30 40 50 200 160 120 80 40 0 0 0 40 80 120 180

Kiedy rynek nie jest w równowadze? Jeśli cena danego dobra C 1 jest niższa od ceny równowagi CR, wówczas mamy do czynienia z nadwyżką popytu (niedobór rynkowy). Konsumenci są gotowi nabywać większą ilość dobra, w konsekwencji jego cena rośnie. Nadwyżka podaży (nadwyżka rynkowa) występuje wówczas, gdy cena C 2 jest wyższa od ceny równowagi CR. Producenci są wówczas zmuszeni do obniżenia ceny, by móc sprzedać swoje wyroby.

Państwo czy wolny rynek? Wyróżniamy następujące systemy gospodarcze: • system nakazowy - system gospodarowania charakteryzujący się społeczną własnością środków produkcji, likwidacji rynkowego charakteru gospodarki. Podmioty gospodarcze pozbawione są samodzielności a najważniejsze decyzje gospodarcze podejmuje rząd stosując narzędzia administracyjne: nakazy, zakazy, przydziały, limit. • system rynkowy - sposób gospodarowania charakteryzujący się występowaniem prywatnej własności środków produkcji. Najważniejszym regulatorem gospodarki jest mechanizm rynkowy. W systemie tym brak ingerencji centralnej w funkcjonowaniu podmiotów gospodarczych. • system gospodarki mieszanej - sposób gospodarowania łączący elementy gospodarki rynkowej i nakazowej, zawiera zarówno samoczynnie działający mechanizm rynkowy jak i centralny układ regulacji państwa

Interwencjonizm państwa w sprawy gospodarki często odnosi się do zjawiska regulowania cen. Jeśli cena danego dobra C 1 jest niższa od ceny równowagi CR, wówczas mamy do czynienia z ustaleniem ceny maksymalnej, która ma za zadanie ochronę konsumentów przed zbyt wysokimi cenami na rynku danego dobra. Na rynku możemy także zaobserwować zjawisko ustalania ceny minimalnej, występujące wówczas, gdy cena C 2 jest wyższa od ceny równowagi CR. Ceny minimalne mają za zadanie zapewnienie opłacalności produkcji dla szerokiego grona producentów.

Jakie czynniki wpływają na popyt rynkowy? Wzrost/Spadek popytu może zostać wywołany następującymi pozacenowymi czynnikami (przesunięcie krzywej popytu w prawo/lewo): • Spadek/wzrost ceny dobra komplementarnego • Spadek/wzrost ceny dobra substytucyjnego • Spadek/wzrost dochodów • Zmiana gustów na korzyść/nie korzyść danego dobra • Spadek/wzrost liczby nabywców

Jakie czynniki wpływają na podaż rynkową? Wzrost podaży może zostać wywołany następującymi pozacenowymi czynnikami (przesunięcie krzywej podaży w prawo): • ograniczenie kosztów produkcji • postęp technologiczny • korzystne warunki atmosferyczne • korzystne zmiany w polityce państwa (np. niższe opodatkowanie, subsydia).

Jakie czynniki wpływają na podaż rynkową? Spadek podaży może zostać wywołany następującymi pozacenowymi czynnikami (przesunięcie krzywej podaży w lewo): • wzrost kosztów produkcji • niekorzystne warunki atmosferyczne • niekorzystne zmiany w polityce państwa (np. wyższe opodatkowanie, cofnięcie subsydiów)

Sytuacje nietypowe, kiedy wielkość popytu rośnie w miarę wzrostu cen nazywamy paradoksami. Wyróżnić następujące nietypowe rodzaje zachowań nabywców: • Paradoks Giffena dotyczy niektórych dóbr niższego rzędu. w przypadku tych dóbr (zwanych też dobrami Giffena) wzrost ceny powoduje wzrost popytu na nie - konsument nie może sobie już pozwolić na zakup żadnego innego dobra, stąd kupuje wyłącznie dobro Giffena. • Paradoks Veblena – przy wzroście ceny, rośnie zapotrzebowanie na to dobro - dotyczy dóbr luksusowych. Dobra te są chętniej nabywane przez określoną grupę konsumentów, chcących się w ten sposób wyróżnić spośród innych stąd druga nazwa tego paradoksu „efekt snoba”. • Paradoks owczego pędu – popyt na dane dobro wzrasta dlatego, że inni konsumują to dobro. Oznacza on potrzebę utożsamiania się z innymi konsumentami i ich stylem bycia. • Paradoks spekulacyjny – popyt wynikający z oczekiwań co do kształtowania się cen w przyszłości.

TEST 1 (Test jednokrotnego wyboru) 1. Wzrost popytu może być spowodowany przez: a) wzrost liczby konsumentów b) spadek ceny dobra komplementarnego c) wzrost ceny produktu substytucyjnego d) wszystkie wyżej wymienione zjawiska 2. Wybierz prawidłowe brzmienie prawa podaży: a) prawo podaży wyraża dodatnią relację między ceną a podażą b) prawo podaży wyraża ujemną relację między ceną a podażą c) prawo podaży wyraża dodatnią relację między ceną a ilością podaży d) prawo podaży wyraża ujemną relację między ceną a ilością podaży 3. Wzrost podaży może być wywołany przez a) postęp technologiczny b) niekorzystne warunki atmosferyczne c) wzrost dochodów konsumentów d) żadna odpowiedź nie jest poprawna 4. Jeżeli przy spadku ceny dobra Y popyt na dobro X wzrasta to są to: a) dobra są substytucyjne b) dobra są komplementarne c) X jest dobrem nadrzędnym d) X jest dobrem Giffena

ZADANIE 15 Jak zmieni się popyt: - na drzewka jodły i świerku w okresie przedświątecznym, gdy zapanowała moda na sztuczne drzewka. - na energię elektryczną gdy nadchodzi sroga zima - na samochody, gdy wzrosła cena paliwa ZADANIE 16 Jak zmieni się podaż samochodów w kraju gdy: - wzrosła cena energii elektrycznej - uchwalono ustawę wprowadzającą dodatkową opłatę za import samochodów używanych z zagranicy

ZADANIE 17 Na rysunku krzywa popytu na pióra uległa przesunięciu z pozycji D do D 1. Które czynniki mogły spowodować owe przesunięcie? a) spadek cen substytutów piór b) spadek cen produktów komplementarnych c ) spadek cen surowców stosowanych do wyrobu piór d) spadek dochodów konsumentów (pióra traktujemy jako dobro niższego rzędu) e) obniżka podatku VAT f) spadek dochodów konsumentów (pióra jako dobro normalne) g ) reklama piór

ZADANIE 18. Rysunek przedstawia przemieszczenie krzywej podaży namiotów z położenie S 0 do S 1. , które z czynników mogły spowodować owe przesunięcie? a) wdrożenie nowej metody produkcji b) spadek cen śpiworów i materaców turystycznych c) wzrost stawek płac pracowników zatrudnionych przy produkcji namiotów d) wzrost dochodów konsumentów e) spadek cen materiałów stosowanych do produkcji namiotów

ZADANIE 19 Na rynku ziemniaków popyt opisany jest funkcja Qd = -3 P+20 a podaż funkcja Qs = 2 P + 10. • ustal punkt równowagi rynkowej • ustal sytuacje rynkową po wprowadzeniu ceny urzędowej =4 • czy jest to cena minimalna czy maksymalna?

3. ELASTYCZNOŚĆ POPYTU I PODAŻY 3. 1. Jak mierzymy elastyczność popytu? 3. 2. Jakie wyróżniamy rodzaje elastyczności popytu? 3. 2. 1. Czym jest i od czego zależy elastyczność cenowa popytu? 3. 2. 2. Czym jest i od czego zależy elastyczność dochodowa popytu? 3. 2. 3. Czym jest i od czego zależy elastyczność mieszana popytu? 3. 3. Co mierzy elastyczność podaży? 3. 3. 1. Jakie czynniki wpływają na elastyczność cenową podaży?

Jaki jest cel mierzenia elastyczności? Elastyczność mierzy się w celu badania wpływu zmiany różnych czynników na popyt i podaż rynkową. Elastyczność służy zatem do mierzenia reakcji zmiennej zależnej y na zmianę jednej ze zmiennych niezależnych.

Jak mierzymy elastyczność popytu? Ogólna formuła elastyczności popytu: ED = % zmiana popytu / % zmiana czynnika wpływającego na popyt

Jakie wyróżniamy rodzaje elastyczności popytu? Stopień wrażliwości popytu ze względu na ceny i dochody określają: • współczynnik cenowej elastyczności popytu • współczynnik mieszanej elastyczności popytu • współczynnik dochodowej elastyczności popytu

Czym jest i od czego zależy elastyczność cenowa popytu? Współczynnik elastyczności cenowej popytu ((PED, price elasticity demand)) jest to stosunek względnej zmiany wielkości popytu na dane dobro do względnej zmiany jego ceny. Elastyczność tę wylicza się ze wzoru: PED = % zmiana popytu / % zmiana ceny Elastyczność cenowa popytu zależy od: Liczby dostępnych substytutów dobra bądź usługi będącej przedmiotem badanego popytu; im większa liczba substytutów, tym elastyczność cenowa popytu większa; substytuty dają możliwość wyboru i – ewentualnie – łatwiejszej rezygnacji z dotychczasowego przedmiotu zakupów; stwarzają też szansę na wzrost zakupów danego dobra, gdy substytuty drożeją. Czasu, jakim dysponuje nabywca podejmujący decyzję zakupu; im dłuższy czas, tym wyższa elastyczność popytu – większa bowiem szansa na znalezienie ewentualnego substytutu. Udział danego dobra czy usługi w całkowitych wydatkach nabywcy; im ten udział jest większy, tym popyt jest bardziej elastyczny. Skuteczności akcji promocyjnej produktu; skuteczna akcja edukacyjno – reklamowa prowadzi do obniżenia elastyczności cenowej popytu wskutek przyczynienia się do wzrostu zaufania czy przywiązania do znaku firmowego. Współczynnik elastyczności cenowej popytu przyjmuje znak ujemny (odwrotna relacja zmiany wielkości popytu do zmiany ceny). Wyjątki stanowią PARADOKSY.

W zależności od wielkości współczynnika elastyczności cenowej wyróżniamy: • popyt elastyczny – gdy PED>1 • popyt o elastyczności jednostkowej – gdy PED=1 • popyt nieelastyczny gdy PED <1 • popyt doskonale nieelastyczny (doskonale sztywny) – gdy PED=0 • popyt doskonale elastyczny – gdy PED= nieskończoność

Czym jest i od czego zależy elastyczność dochodowa popytu? • Współczynnik dochodowej elastyczności popytu (income elasticity of demand, IED) jest miarą zmian popytu w zależności od dochodu. Elastyczność tę wyliczamy ze wzoru: IED = % zmiana popytu / % zmiana dochodu

Rodzaje dóbr ze względu na wysokość współczynnika elastyczności dochodowej popytu: Posługując się elastycznością dochodową popytu możemy też dokonać klasyfikacji dóbr, dzieląc je na: dobra normalne (tu dwie podgrupy: luksusowe i podstawowe) oraz dobra podrzędne. • dobra normalne - każde dobro, którego ilość nabywana rośnie wraz ze wzrostem dochodu i maleje wraz ze spadkiem dochodu (elastyczność dochodowa ied>0). • dobro podstawowe - każde dobro, którego ilość nabywana rośnie wolniej niż dochód i maleje wolniej niż dochód; IED <0, 1> (reaguje z mniejszą siłą na zmianę dochodu) • dobro luksusowe - każde dobro, którego ilość nabywana rośnie w większym stopniu niż dochód i maleje w większym stopniu niż dochód; IED > 1 (reaguje z większą siłą na zmianę dochodu) • dobra podrzędne - dobro, którego ilość nabywana maleje wraz ze wzrostem dochodu i rośnie wraz ze spadkiem dochodu, IED < 0 (reakcja odwrotna).

Mówiąc o dochodowej elastyczności popytu, należy obowiązkowo wspomnieć na temat PRAWA ENGLA • Ernest ENGEL (1821 -1896) statystyk z Saksonii, badając budżety domowe rodzin robotniczych ustalił trzy prawa: • Wraz ze wzrostem przychodów (dochodów) spada proporcja wydatków na żywność • W miarę wzrostu dochodów wydatki na mieszkania, opał i światło wzrastają skokowo • W miarę wzrostu dochodów zwiększa się proporcja (udział) wydatków na potrzeby dalsze lub luksusowe

Rysunek 3. 1. Zależność pomiędzy dochodami i wydatkami w odniesieniu do rodzaju nabywanych dóbr Wydatki w procentach a) wydatki na żywność b) wydatki na mieszkanie 100% c) wydatki na dobra luksusowe 80% 60% 40% 20% I (dochody)

Czym jest i od czego zależy elastyczność mieszana popytu? Współczynnik mieszanej elastyczności popytu (cross elasticity of demand, CED) jest miarą zmian popytu w zależności od zmiany ceny innego produktu. Elastyczność tę wyliczamy ze wzoru: CED = % zmiana popytu / % zmiana ceny innego dobra Mieszana elastyczność popytu wskazuje na siłę rynkową dobra. Jeśli jest niska, wówczas dane dobro ma wysoką siłę monopolową. Wysoka wartość mieszanej elastyczności popytu wskazuje na dobra, będące substytutami, z kolei wartość ujemna wskazuje na dobra komplementarne.

Co mierzy elastyczność podaży? • Elastyczność cenowa podaży – wyraża siłę reakcji wielkości podaży danego dobra na zmianę jego ceny ESP = procentowa zmiana wielkości podaży/ procentowa zmiana cen

Tabela 1. 1. Szacunki elastyczności cenowej popytu w Wielkiej Brytanii (1977 r. ) Dobra (szerokie kategorie) Elastyczność popytu Paliwa i energia Żywność Alkohol Usługi -0, 47 -0, 52 -0, 83 -1, 02 Dobra (wąskie kategorie) Elastyczność popytu Mleko Pieczywo Rozrywki Podróże zagraniczne -0, 05 -0, 22 -1, 40 -1, 63 Tabela 1. 2. Szacunki elastyczności dochodowej popytu w Wielkiej Brytanii (1977 r. ) Szerokie kategorie dóbr dochodowa popytu Tytoń Opał, paliwo, światło Żywność Alkohol Odzież Usługi Elastyczność dochodowa popytu -0, 50 0, 30 0, 45 1, 14 1, 23 1, 75 Wąskie kategorie dóbr Węgiel Chleb i wyroby z mąki Mleko i przetwory Warzywa Wycieczki zagraniczne Wino i wyroby spirytusowe Elastyczność -2, 02 -0, 50 0, 53 0, 87 1, 14 2, 60

Zadanie 20. Oblicz elastyczność cenową i utarg całkowity dla poniższych danych: Cena 1 biletu wielkość zapotrzebowania na bilety 500 200 450 300 400 350 500 300 600 250 700 200 800 Ed utarg Zadanie 21. Wielkość popytu na dobro X wynosi 50 sztuk przy cenie 10 zł. za sztukę. W wyniku wzrostu ceny o 20% wielkość popytu spadła o 5 sztuk. Ile wynosiła cenowa elastyczność popytu? O ile wzrosły wydatki na zakup dobra X ? Zrób wykres.

Zadanie 22. Oblicz elastyczność mieszaną popytu na dobro A na podstawie następujących danych. Czy dobra A i B są substytucyjne czy komplementarne? Qa Pb 4 2 10 12 Ep a/b

Zadanie 23. Oblicz elastyczność dochodową popytu na dobro X na podstawie następujących danych: Qx I 10000 12000 110 Zadanie 24. Ilość kurcząt oferowanych na rynku wzrasta ze 130 do 180 tys. , gdy ich cena wzrasta z 5 do 6 zł za kilogram ceteris paribus. Oblicz elastyczność cenową podaży Zadanie 25. Proste i mieszane elastyczności cenowe popytu w Wenecji: Względna zmiana zapotrzebowania na: Żywność Wino Piwo w stosunku do 1% zmiany ceny: żywności wina piwa -0, 25 -0, 13 0, 07 0, 06 -1, 20 0, 41 0, 01 0, 27 -0, 85 a)zinterpretuj proste cenowe elastyczności popytu na trzy wymienione dobra i wskaż, które z nich charakteryzują się popytem elastycznym, a które nieelastycznym. b)Jaki wpływ na spożycie wina i piwa wywierają zmiany cen żywności? Jaka zależność występuje między żywnością a pozostałymi dobrami? c)Narysuj jak przesunie się krzywa popytu na wino jeśli wzrosną ceny żywności i piwa.

4. PRZEDSIĘBIORSTWO 5. 1. Co wyróżnia przedsiębiorstwa spośród innych podmiotów gospodarczych? 5. 2. Jakie wyróżniamy kryteria podziału przedsiębiorstw? 5. 3. Jak prowadzić dokumentację finansowo-księgową? 5. 4. Jak ocenić sprawność gospodarowania w jednostkach gospodarczych? 5. 5. Koszty i przychody, czyli jak gospodarować, aby wyjść na swoje 5. 6. Jakie czynniki zewnętrzne powodują zmianę kosztów w krótkim okresie i przesunięcie krzywych kosztów? 5. 7. Jakie koszty ponosi przedsiębiorstwo w okresie długim? 5. 8. Jaką wielkość produkcji wybiera przedsiębiorstwo? 5. 9. Jak kalkulujemy ryzyko i niepewność w działalności przedsiębiorstwa?

Co wyróżnia przedsiębiorstwa wśród innych podmiotów gospodarczych? Podmiotem gospodarczym jest osoba fizyczna, osoba prawna oraz jednostka nie posiadająca osobowości prawnej (np. spółka cywilna). Ważną kwestię stanowi nazewnictwo – przedsiębiorstwo – jest kategorią obejmującą mniejszy zakres podmiotowy niż pojęcie podmiotu gospodarczego. I tak podmiotem jest indywidualne gospodarstwo rolne, które nie jest przedsiębiorstwem.

• Przedsiębiorstwo jest podmiotem gospodarczym, wyodrębniony pod względem ekonomicznym, organizacyjnym i prawnym, którego działanie ukierunkowane jest na przynoszenie zysku (maksymalizację zysku)

Jakie wyróżniamy kryteria podziału przedsiębiorstw?

I. Kryterium prowadzonej przez przedsiębiorstwo działalności: Wyróżniamy przedsiębiorstwa: • -produkcyjne • -usługowe • -handlowe Stosując podziały wprowadzone w ustawie z dnia 2 lipca 2004 roku o swobodzie działalności gospodarczej możemy wyróżnić przedsiębiorstwa zajmujące się działalnością • - wytwórczą • - budowlaną • - handlową • - usługową • - poszukiwaniem, rozpoznawaniem i wydobyciem kopalin ze złóż • - przedsiębiorstwa zajmujące się inną działalnością zawodową wykonywaną w sposób zorganizowany i ciągły

II. Kryterium własności: -przedsiębiorstwa stanowiące własność publiczną (państwowe i komunalne) -przedsiębiorstwa stanowiące własność prywatną

Przebieg procesów prywatyzacyjnych w Polsce po 1989 roku Przedsiębiorstwa państwowe w końcu 2004 r. Według stanu w dniu 31 XII 2004 r. w Polsce istniało 912 przedsiębiorstw państwowych. W ponad połowie z nich (54, 3%) prowadzone było postępowanie upadłościowe lub proces likwidacji ze względu na złą kondycję ekonomiczną. W 18, 4% przedsiębiorstw nie prowadzono żadnych działań zmierzających do ich reorganizacji, w 9, 1% rozpoczęto postępowanie przygotowawcze przed prywatyzacją bezpośrednią, a 2, 4% jednostek znajdowało się w trakcie tej prywatyzacji. Jedynie 1, 0% przedsiębiorstw wystąpiło z wnioskiem o komercjalizację.

Tabela 5. 1. Podmioty gospodarcze w Polsce w podziale na własność w III kwartale 2005 roku Liczba podmiotów Udział procentowy 134507 3350670 3485177 3, 86 96, 14 100, 00 Wyszczególnienie forma własności: - sektor publiczny - sektor prywatny Ogółem Źródło: Opracowanie własne, Jacek Drążkiewicz na podstawie danych Głównego Urzędu Statystycznego, tablice robocze dotyczące podmiotów gospodarki naliczonych na podstawie numeru REGON, dane dostępne w Centralnym Informatorium Statystycznym w Warszawie.

III. Kryterium wielkości: Wyróżniamy na rynku: -mikro przedsiębiorstwa -małe przedsiębiorstwa -średnie przedsiębiorstwa -duże przedsiębiorstwa. Mikro przedsiębiorstwo jest przedsiębiorstwem, które: • - zatrudnia średniorocznie mniej niż 10 pracowników oraz • - jego roczny obrót netto ze sprzedaży towarów, wyrobów i usług oraz operacji finansowych w ciągu co najmniej jednego z ostatnich dwóch lat obrotowych nie przekracza 2 milionów euro lub całkowity bilans roczny nie przekracza 2 milionów euro. Małe przedsiębiorstwo jest przedsiębiorstwem, które: • - zatrudnia średniorocznie mniej niż 50 pracowników oraz • - jego roczny obrót netto ze sprzedaży towarów, wyrobów i usług oraz operacji finansowych w ciągu co najmniej jednego z ostatnich dwóch lat obrotowych nie przekracza 10 milionów euro lub całkowity bilans roczny nie przekracza 10 milionów euro. Średnie przedsiębiorstwo – jest przedsiębiorstwem, które: • - zatrudnia średniorocznie mniej niż 250 pracowników oraz • - jego roczny obrót netto ze sprzedaży towarów, wyrobów i usług oraz operacji finansowych w ciągu co najmniej jednego z ostatnich dwóch lat obrotowych nie przekracza 50 milionów euro lub całkowity bilans rocznie przekracza 43 milionów euro. Duże przedsiębiorstwo– jest przedsiębiorstwem, które: • - zatrudnienie średniorocznie powyżej 250 pracowników • - jego roczny obrót netto ze sprzedaży towarów, wyrobów i usług oraz operacji finansowych w ciągu co najmniej jednego z ostatnich dwóch lat obrotowych przekracza 50 milionów euro lub całkowity bilans rocznie przekracza 43 miliony euro.

Tablica 5. 3. Podmioty gospodarcze w Polsce w podziale na wielkość w II kwartale 2005 roku Liczba podmiotów Procentowy udział Wyszczególnienie mikro przedsiębiorstwo 3 313133 95, 06 małe przedsiębiorstwo 140338 4, 03 średnie przedsiębiorstwo 27192 0, 78 duże przedsiębiorstwo 4514 0, 13 Ogółem 3 485177 100, 00 Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych Głównego Urzędu Statystycznego, tablice robocze dotyczące podmiotów gospodarki naliczonych na podstawie numeru REGON, dane dostępne w Centralnym Informatorium Statystycznym w Warszawie.

IV. Kryterium formy prawnej i organizacyjnej prowadzenia działalności. Najczęściej przedsiębiorstwa przyjmują jedną z niżej wymienionych organizacyjnych form prowadzenia działalności: • jednoosobowa działalność gospodarcza - osoby fizyczne prowadzące działalność gospodarczą • spółki 1. cywilne 2. handlowe 2. 1. osobowe: - spółka jawna, - partnerska, - komandytowa - komandytowo-akcyjnej. 2. 2. kapitałowe - spółkę z ograniczoną odpowiedzialnością - spółkę akcyjną, spółdzielnie przedsiębiorstwa państwowe

Formalności przy zakładaniu firmy jednoosobowej 1. W pierwszej kolejności w urzędzie gminy następuje nadanie numeru ewidencyjnego (wpis do ewidencji podmiotów prowadzących działalność gospodarczą. ) 2. Po uzyskaniu wpisu do ewidencji można udać się po REGON (numer statystyczny) wydawany w Wojewódzkim Urzędzie Statystycznym właściwym ze względu na miejsce zamieszkania przedsiębiorcy. 3. Do załatwiania formalności w urzędach oraz banku, a także do wystawiania rachunków i faktur, potrzebna jest pieczątka przedsiębiorcy z podstawowymi informacjami na temat firmy. W wyrobionej pieczątce można umieścić następujące dane: - pełna nazwa przedsiębiorstwa oraz imię i nazwisko właściciela - adres pod którym będzie prowadzona działalność gospodarcza - można również umieścić numer telefonu kontaktowego, numer REGON i NIP. 4. Każda firma posiada swój oddzielny rachunek bankowy. Obowiązkiem przedsiębiorcy jest więc założenie wniosku o otwarcie rachunku bankowego. 5. Przedsiębiorca jest zobowiązany do uzyskania numeru identyfikacji podatkowej ( w skrócie NIP). Ponieważ numer NIP przedsiębiorcy będzie także numerem NIP jego firmy wystarczy tylko wypełnić zgłoszenie aktualizacyjne. 6. Na zakończenie należy udać się do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, by zgłosić fakt opłacania składki ubezpieczeń społecznych i ubezpieczenia zdrowotnego. W Polsce systematycznie dążymy do upraszczania formalności związanych z zakładaniem firmy, tak by wszelkie formalności z tym związane można by dopełnić w jednym miejscu. Niemniej jednak wciąż są to procedury czasochłonne i zbyt skomplikowane. Daleko jeszcze polskiej rzeczywistości do krajów, w których firmę zakłada się przez Internet, ograniczając formalności do minimum.

Jak prowadzić dokumentację finansowo – księgową? Wyróżniamy następujące formy dokumentów finansowo-księgowych w przedsiębiorstwach: • BILANS • RACHUNEK ZYSKÓW I STRAT • RACHUNEK PRZEPŁYWÓW PIENIĘŻNO – GOTÓWKOWYCH CASH FLOW

BILANS • Bilans przedsiębiorstwa pokazuje stan majątku na określony dzień (najczęściej ostatni dzień roku) w podziale na AKTYWA (czyli to co firma ma) i PASYWA (to co firma jest winna innym). Konstrukcja bilansu warunkuje równość aktywów i pasywów. Przykładowe pozycje bilansu

BILANS A K TY W A P A S Y W A MAJĄTEK TRWAŁY KAPITAŁ (FUNDUSZ) WŁASNY o Budynki i budowle o Udziały lub akcje o Środki transportowe o Wartość netto o Maszyny i urządzenia o Wartości niematerialne i prawne (marka firmy, patenty) o Należności długoterminowe MAJĄTEK OBROTOWY o Materiały i towary o Zapasy o Należności krótkoterminowe o Gotówka ZOBOWIĄZANIA o Kredyt w banku o Zobowiązani wobec dostawców, kontrahentów, pracowników

Rachunek zysków i strat • Rachunek zysków i strat przedstawia wszystkie najważniejsze zdarzenia finansowe w firmie wpływające na zwiększanie przychodów lub kosztów

Rachunek zysków i strat Ramka 5. 6. Przykładowy rachunek zysków i strat przedsiębiorstwa Wyszczególnienie Wartość (w złoty) Przychody ze sprzedaży towaru X Przychody ze sprzedaży towaru Y 400 000 200 000 KOSZTY W tym: Amortyzacja maszyn i urządzeń Zużycie materiałów i energii Wynagrodzenia Ubezpieczenia społeczne Usługi obce ZYSK (STRATA) BRUTTO PODATEK DOCHODOWY ZYSK NETTO 80 000 100 000 200 000 50 000 120 000 22 800 97 200 RACUNEK ZYSKÓW I STRAT sporządzony na dzień …………. . roku.

Rachunek zysków i strat nie zawsze wskazuje zgodny z rzeczywistą chwilą stan środków pieniężnych w firmie. Należności lub zobowiązania księgowane są w momencie ich powstania i mogą się różnić od faktycznego czasu ich uregulowania. Rachunki mogą przecież przedsiębiorstwa uregulować z opóźnieniem. Dlatego też w celu uzyskania informacji o aktualnym stanie płynności finansowej firmy tworzony jest Rachunek przepływów pieniężnych i gotówkowych - CASH FLOW.

Rachunek CASH FLOW przedsiębiorstwa (czerwiec 2006) Wyszczególnienie Wartość (w zł) Gotówka w kasie i na rachunkach firmy z poprzednich miesięcy Przychód ze sprzedaży: - zapłata za fakturę z maja za sprzedaż towaru X - zapłata za fakturę z czerwca za sprzedaż towaru Y Zapłata za czynsz w czerwcu Zapłata za rachunki za energię w maju Gotówka końcowa 1000 400 600 - 300 - 650 1050

Przychody, koszty, zyski czyli jak zarządzać firmą, aby wyjść na swoje. . Rodzaje kosztów i przychodów przedsiębiorstwa: • Koszt całkowity (total cost – TC) – to suma kosztów stałych i zmiennych • Koszty stałe (fixed cost- FC) – koszt ponoszony przez przedsiębiorstwo niezależnie od wielkości produkcji • Koszty zmienne(variable cost – VC) – koszt, który zmienia się wraz ze zmianą ilości produkcji, a więc wraz ze zmianą nakładu zmiennych czynników produkcji. • Koszt marginalny (krańcowy) (marginal cost –MC) – przyrost kosztu całkowitego spowodowany zwiekszeniem produkcji o jednostkę. • MC=ΔTC / ΔQ • Przeciętny koszt stały (averadge fixed cost – AFC)- koszt stały przypadający na jednostkę produktu. AFC= FC / Q • Przeciętne koszty zmienne(average variable cost – AVC) – koszt przeciętny przypadający na jednostkę produkcji AVC = VC / Q • Przeciętny koszt całkowity (average total cost – AC) – koszt całkowity przypadający na jednostkę produktu ATC = TC/ Q • Utarg całkowity (przychód) – wpływy firmy ze sprzedaży towarów i usług • Utarg krańcowy – przyrost utargu całkowitego uzyskany w skutek zwiększenia produkcji(lub sprzedaży) o jednostkę. • Zysk całkowity = utarg całkowity – koszty całkowite

5. 6. Jaką wielkość produkcji wybiera przedsiębiorstwo? Zasada podejmowania decyzji produkcyjnych przez przedsiębiorstwa odbywa się poprzez wyznaczenie następujących wskaźników: 1. Próg rentowności, umożliwiający osiąganie zysku: utarg całkowity > kosztu całkowitego 2. Optimum techniczne, kiedy produkcja wytwarzana jest po najniższych kosztach: koszt marginalny = koszt przeciętny całkowity 3. Optimum ekonomiczne, kiedy wielkość produkcji zapewnia przedsiębiorstwu osiąganie maksymalnego zysku : utarg marginalny = koszt marginalny

Zadanie 26. Jak następujące wydarzenia wpłynęły na poziom kosztów zmiennych i stałych w firmie produkującej motorynki Very Small Motor for Everyone a)blacha stalowa, z której tłoczone są ramy nośne motorynek, znacznie podrażała b)obniżył się czynsz za wynajem ziemi i budynków, płacony przez przedsiębiorstwo. c)nastąpił wzrost ceny energii elektrycznej d)przedsiębiorstwo podwoiło wydatki na reklamę.

KOSZT KRAŃCOWY Produkcja Koszt całkowity 0 10 Koszt krańcowy UTARG KRAŃCOWY Produkcja Cena Utarg całkowity 0 0 0 15 1 25 21 1 21 21 11 2 36 19 2 20 40 8 3 44 17 3 19 57 7 4 51 15 4 18 72 8 5 59 13 5 17 85 10 6 69 11 6 16 96 12 7 81 9 7 15 105 14 8 95 7 8 14 112 16 9 111 5 9 13 117 18 10 129 Utarg krańcowy 3 10 12 120

Zadanie 1. Uzupełnij tabelę i przedstaw graficznie krzywe kosztów Q FC VC 0 35 0 1 35 24 2 35 40 3 35 60 4 35 85 5 35 115 6 35 155 7 35 210 8 35 295 TC MC AFC AVC ATC

ZADANIE 27

STRUKTURY (FORMY) RYNKU • • • Struktury rynku to formy (modele) rynków pojedynczych produktów lub pokrewnych ich grup, które kształtują się w wyniku walki konkurencyjnej lub umowy producentów. Można wyróżnić następujące kategorie struktur rynkowych (czystą, wolną) konkurencję monopolistyczną oligopol • monopol

Różnicowanie cen 30 PLN = (20 + 10) 500 X 10 PLN = 5 000 50 PLN = (20 +30) 300 X 30 PLN = 9 000 RÓŻNICOWANIE CEN: 100 X 50 = 5 000 300 X 15 = 4 500 100 X 5 = 500 RAZEM : 5 000+4 500+ 500 = 10 000

DODATKOWE ZADANIA

ZADANIE 28 • a) b) c) d) Makroekonomia jest nauką o: Przedsiębiorstwie funkcjonowaniu gospodarki jako całości zachowaniu się ludzi w ramach pojedynczych podmiotów gospodarczych działalności państwa, zmierzającej do osiągnięcia określonych celów ZADANIE 29 • a) b) c) d) Wskaż, które z zagadnień nie jest przedmiotem rozważań makroekonomii: handel zagraniczny ceny mleka w sklepach w Warszawie poziom bezrobocia w kraju poziom inwestycji i oszczędności w gospodarce

MAKROEKONOMIA

Neoklasycy • Czołowymi postaciami szkoły neoklasycznej są: A. Marshall (18421929), W. S. Jevons (1835 -1881), J. B. Clark (1847 -1938) oraz Neoklasycy, nawiązując do klasycznego dorobku ekonomii, uważają, że między poszczególnymi czynnikami działalności gospodarczej istnieje ścisła współzależność; w procesie gospodarczym następuje harmonijne dopasowanie się poszczególnych wielkości zapewniające równowagę przy pełnym wykorzystaniu potencjału produkcyjnego w gospodarce. Uważają oni, że wszelkie twierdzenia o zbiorowych zjawiskach społecznych należy redukować do twierdzeń o zachowaniu jednostek, o dyspozycjach, przekonaniach, postawach i wzajemnych powiązaniach pojedynczych osobników ludzkich. Oznacza to, że zależności sformułowane na szczeblu mikroekonomicznym przenosi się na szczebel globalny, makroekonomiczny.

Skala MAKRO • Przyczyny zainteresowania makroekonomią: - wielki kryzys 20/30 lata XX w i towarzyszące mu zjawiska spadku produkcji i wzrostu bezrobocia - badania J. Keynesa, wyjaśnienie pojęcia dochód narodowy

Pojęcie PKB • Jeśli zsumujemy wszystkie dobra i usługi jakie wyprodukował dany kraj, to uzyskamy wynik, który w bardzo prosty sposób podsumowuje jego gospodarkę. Wynik ten nosi nazwę Produkt Krajowy Brutto. Gdy PKB wzrasta – społeczeństwo się bogaci, gdy maleje – biednieje.

Sposoby mierzenia PKB 1) METODA WYDATKOWA – czyli PKB jako suma wydatków na dobra finalne: - Konsumpcyjne dobra finalne (C) np. dżem, książka, usługa fryzjerska. - Kapitałowe dobra finalne (I), np. . maszyny, urządzenia. - Dobra finalne „produkowane” przez państwo (G), np. żołnierz, policjant. PKB = C + I + G

Sposoby mierzenia PKB 3) METODA PRODUKCYJNA – czyli PKB jako suma wartości dodanej. Wartość dodana jest to różnica wartości produktu i wartości zużytych do jego produkcji dóbr pośrednich, które przedsiębiorstwo kupiło od innych producentów.

Sposoby mierzenia PKB 2)METODA DOCHODOWA – czyli PKB jako suma dochodów czynników wytwórczych. Sumujemy dochody wszystkich właścicieli czynników produkcji, ponieważ utarg przedsiębiorstwa pokrywa koszty, dając zysk właścicieli. KOSZY + ZYSK = DOCHODY WŁAŚCICIELI CZYNNIKÓW PRODUKCJI

ZADANIE 30 • W gospodarce zamkniętej działają 4 przedsiębiorstwa wytwarzające: stal, maszyny, opony i samochody. Producent samochodów sprzedaje je końcowym nabywcom za 5. 000 zł. W procesie wytwarzania samochodów wykorzystuje opony, które kupuje za 500 zł, stal (3. 000 zł) i maszyny(2. 000 zł). Producent maszyn nabywa stal za 1. 000 zł, a producent opon i producent stali są właścicielami czynników produkcji. Przy założeniu, że maszyny nie zużywają się wcale w rocznym procesie produkcji, oblicz całkowitą wielkość transakcji oraz wkład przemysłu samochodowego w tworzenie PKB, liczonego od strony wielkości dodanej, wydatków na dobra finalne oraz dochodów czynników wytwórczych.

ROZWIĄZANIE DOBRO SPRZEDAWCA NABYWCA WARTOŚĆ TRANSAKCJI Stal P. stali P. maszyn Stal P. stali P. Samochodów Maszyna P. maszyn P. samochodów Opony P. opon P. samochodów Samochód P. samochodów Klient SUMA WARTOŚĆ DODANA WYDATKI NA DOBRA FINALNE DOCHODY CZYNNIKÓW WYTWÓRCZYCH

ROZWIĄZANIE DOBRO SPRZEDAWCA NABYWCA WARTOŚĆ TRANSAKCJI WARTOŚĆ DODANA WYDATKI NA DOBRA FINALNE DOCHODY CZYNNIKÓW WYTWÓRCZYCH Stal P. stali P. maszyn 1. 000 - 1. 000 Stal P. stali P. Samochodów 3. 000 - 3. 000 Maszyna P. maszyn P. samochodów 2. 000 1. 000 Opony P. opon P. samochodów 500 - 500 Samochód P. samochodów Klient 5. 000 1. 500 11. 500 7. 000 SUMA

ZADANIE 31 • W gospodarce zamkniętej działa 5 przedsiębiorstw wytwarzających: stal, gumę, obrabiarki, opony i rowery. Producent rowerów sprzedaje je końcowym nabywcom za 8000 zł. W procesie wytwarzania rowerów wykorzystuje opony, które kupuje za 1000 zł, stal (2500 zł) i obrabiarki(1800 zł). Producent opon nabywa gumę za 600 zł, a producent obrabiarek stal za 1000 zł. Przy założeniu, że maszyny nie zużywają się wcale w rocznym procesie produkcji oblicz całkowitą wielkość transakcji oraz wkład przemysłu rowego w tworzenie PKB, liczonego od strony wielkości dodanej oraz wydatków na dobra finalne.

POCHODNE MIERNIKI PKB • PKB = C+I+G + XN (X-Z) • PKN = PKB – amortyzacja • PNB = PKB + Dw (wartość dochodów narodowych czynników wytwórczych funkcjonujących poza granicami kraju minus wartość dochodów zagranicznych czynników wytwórczych funkcjonujących w danym kraju) • PNN = PNB – amortyzacja • DN = PNN – Te Licząc agregaty w cenach czynników

Zadanie 32 • 1. 2. 3. 4. 5. W roku 2002 w gospodarce kraju X zanotowano: Wydatki państwa na zakup dóbr i usług 180 Wydatki inwestycyjne brutto 120 Amortyzacja 30 Wydatki konsumpcyjne 500 Podatki pośrednie 110 Podatki bezpośrednie 40 Wydatki transferowe państwa 60 Eksport 70 Import 50 Ile wyniósł w 2002 roku PKB w cenach rynkowych? Ile wyniósł w 2002 roku PKB w cenach czynników produkcji? Ile wyniósł w 2002 roku PKN w cenach rynkowych? Jakim wynikiem w 2002 roku zamknął się budżet państwa? Jakie saldo bilansu handlowego zanotowano w 2002 roku?

Poszczególne etapy w obiegu dochodów w gospodarce zamkniętej. 1) Przedsiębiorstwa dokonują wypłat za usługi czynników produkcji na rzecz gospodarstw domowych. 2) Dochody, które trafiają do gospodarstw uzupełniane są o płatności transferowe, zaś pomniejszane o podatki bezpośrednie pobierane przez państwo tworząc rozporządzalne dochody osobiste. 3) Gospodarstwo domowe przeznacza rozporządzalne dochody osobiste na oszczędności i konsumpcję. 4) Wydatki na konsumpcje zostają powiększone o wydatki państwa na dobra i usługi oraz o wydatki na inwestycje. 5) Wydatki na konsumpcje są przedstawiane jako PKB w cenach rynkowych, zaś po odliczeniu podatków pośrednich trafiają do przedsiębiorstw jako PKB w cenach czynników produkcji, które rozpoczynając kolejny obieg przekazywane są ponownie gospodarstwu domowemu. 6) Zdrowie sektora przedsiębiorstw wyraźnie zależy od wydatków sektora konsumpcyjnego. Bez przepływu płatności pieniężnych od konsumentów, producenci nie byli by wstanie zapłacić za zasoby, które kupują u konsumentów. Podobnie warunki życia konsumentów zależą od powodzenia firm w sektorze przedsiębiorstw. Jeśli sektor przedsiębiorstw nie jest w stanie sprzedać swoich dóbr i usług, producenci nie będą w stanie wypłacić pracownikom pensji. Jeżeli okrężny obieg dochodów zostanie przerwany, produkcja może ulec spowolnieniu, konsumpcja może się załamać a pracownicy mogą zostać pozbawieni pracy. Takie przerwy w okrężnym obiegu określane są mianem RECESJI. 7) Wycofywane z obiegu są pieniądze w postaci oszczędności gospodarstw domowych oraz podatków płaconych państwu. 8) Dopływami do obiegu są wydatki państwa na dobra i usługi, wydatki inwestycyjne i przedsiębiorstw oraz wypłaty transferowe. 9) Oszczędności gospodarstw domowych przetwarzane zostają przez takie instytucje jak banki , które umożliwiają udzielanie przedsiębiorstwom kredytów oraz wprowadzają je do obiegu w postaci funduszy na inwestycje. 10) Poziom zrównoważenia dochodu jest osiągany wtedy gdy całkowite planowane wypływy (planowane oszczędności i podatki) będą równe całkowitym planowanym dopływom (planowane inwestycje plus wydatki rządu). 11) Funkcjonowanie obiegu określa ścisłą zależność gdzie całkowite dopływy muszą równać się całkowitym odpływom. Jeśli taka równości nie zachodzi wtedy w oznaczonych sektorem prywatnym: gospodarstwie domowym i przedsiębiorstwie musi istnieć nadwyżka , podczas gdy w budżecie państwa występuje deficyt, i odwrotnie.

POPYT I PODAŻ GLOBALNA - Krzywa popytu globalnego AD wyraża: Poziom realnych wydatków konsumentów (C) Poziom realnych wydatków przedsiębiorstw (I) Poziom realnych wydatków państwa (G) Saldo bilansu handlowego (X-Z) Krzywa podaży globalnej ukazuje ile przedsiębiorstwa będą produkować i sprzedawać przy różnych poziomach cen

Inwestycje • Inwestycje to wydatki przedsiębiorstw przeznaczone na utrzymanie lub powiększenie kapitału trwałego lub obrotowego Motywy podjęcia inwestycji: 1) Przewidywana stopa zysku 2) Koszty związane z inwestycją tzn. stopa procentowa płacona bankowi za wypożyczenie kapitału

Mnożnik w gospodarce zamkniętej bez państwa AD = C + I • Inwestycje zwiększają się o 1000 (∆I). Ponieważ w gospodarce są wolne moce produkcyjne, więc przedsiębiorstwa podnoszą produkcję o tyle o ile wzrósł popyt. Odpowiednio wzrastają także dochody. Część tych dodatkowych dochodów (wzrasta przez KSK) i znowu zamienia się w popyt: KSK = 80% 1000 X 0. 8 = 800 X 0. 8 = 640 X 0. 8 = 512 itd. Związek pomiędzy wzrostem inwestycji a wzrostem dochodu obrazuje mnożnik Mi = 1/ 1 -KSK 1/ 1 – 0. 8 = 5 Mi = ∆Y/ ∆I Mi X ∆I = ∆Y

Mnożnik w gospodarce zamkniętej z państwem AD = C+I+G Wydatki państwa są finansowane z 3 źródeł: - Te (podatki pośrednie), ukryte są w cenach produktów (VAT, akcyza) - Td (podatki bezpośrednie) - D (dochody państwa z tytułu własności) Dla uproszczenia przyjmujemy, że D=Te=0 Ponieważ podatki to % dochodu jaki nam państwo „odbiera”, dlatego podatki bezpośrednie netto NT obliczamy jako NT = Td – B = (t X Y) (t - stała stopa podatkowa netto) Yd = Y - NT = Y - t X Y = (1 - t) X Y - oznacza to dochód jakim dysponują gospodarstwa domowe. Ponieważ poziom konsumpcji wyznaczony jest przez KSK, to wzór konsumpcji przybiera postać: C = Ca + KSK X Yd = Ca + KSK X (1 -t) X Y = Ca + KSK` X Y KSK` = KSK X (1 - t) Ponieważ KSK` < KSK Mi` = 1/1 -KSK` < Mi = 1/ 1 -KSK

Mnożnik w gospodarce otwartej AD = C + I + G + X - Z • W gospodarce otwartej część krajowego popytu „przepada”, gdyż ludzie kupują towary wytworzone za granicą „import” (Z) Z = KSI X Y Krańcowa skłonność do importu, KSI, informuje o ile zwiększają się planowane zakupy zagranicznych towarów wtedy, gdy wartość produkcji w kraju wzrasta o złotówkę. W gospodarce otwartej mnożnik równa się: Mi`` = 1 / (1 – KSK``) = 1 / [1 – (KSK` - KSI)] czyli Mi`` = 1 / (1 – KSK` + KSI)

Zadanie 33 Poniższa tabela przedstawia DN w dowolnym kraju. Początkowo konsumpcja wynosi 70% DN. Inwestycje są autonomiczne i wynoszą 90. • Jaki poziom DN zapewnia równowagę? • Jaki poziom DN zapewniałby równowagę gdyby inwestycje wzrosły o 15? • Oblicz wartość mnożnika Przypuśćmy, że konsumenci staja się bardziej rozrzutni i wydają obecnie 80 centów zamiast 70 z każdego dolara. Inwestycje wynoszą nadal 90. • Oblicz wartość dochodu narodowego zapewniającego równowagę • Oblicz wartość DN zapewniającego równowagę przy wzroście inwestycje o 10 • Oblicz mnożnik DN Planowana konsumpcja (C 1) 250 300 350 400 450 500 550 600 175 210 245 280 315 350 385 420 Inwestycje autonomiczne (I 1) Popyt globalny AD=I+C I +15 AD 2 C 2 200 240 280 320 360 400 440 480 AD 3 I+10 AD 4

Zadanie 34 W gospodarce zamkniętej funkcja konsumpcji ma postać C=0, 8 Y a inwestycje są autonomiczne i wynoszą I=50. Jaki jest poziom dochodu równowagi? Jeżeli funkcja konsumpcji przybierze postać C= 20 + 0, 8 Y. To produkcja wzrośnie czy obniży się? Załóżmy, że na skutek wzrostu oszczędności funkcja konsumpcji przybierze postać: C= 0, 8 Y – 10. Ile wynosi nowy poziom produkcji odpowiadający równowadze? Czy produkcja będzie wyższa czy niższa w stosunku do sytuacji wyjściowej?

Zadanie 35 Przy założeniu, że KSK = 0, 8 a stopa podatkowa netto t = 0, 2, wówczas wartość mnożnika wydatków publicznych wynosi a)6 b)4 c)3, 58 d)2, 78

Zadanie 36 Jeśli stopa podatkowa netto jest 40% a KSK w stosunku do dochodu do dyspozycji jest 0, 8. Jaka jest KSK w stosunku do PNB? Oblicz mnożniki.

BEZROBOCIE

Cechy bezrobocia w Polsce 1. Zjawisko sezonowości, polegające na wzmożonych rejestracjach w pewnych okresach i spadku liczby rejestrujących się bezrobotnych w innych okresach. Miesiące wiosenne są okresami spadku liczby zarejestrowanych bezrobotnych. Ta sytuacja wynika między innymi z rozpoczynania prac sezonowych w budownictwie i rolnictwie, a także rozpoczynania się sezonu turystycznego. Tradycyjnie, zwiększone rejestracje bezrobotnych przypadają w miesiącach rozpoczynających i kończących rok. Zarówno w 2003 r. , jak i w 2004 r. liczba bezrobotnych zmniejszała się począwszy od marca. W roku bieżącym po raz pierwszy spadek bezrobocia odnotowano już w lutym, choć wyniósł on zaledwie 0, 4 tys. osób

Cechy bezrobocia w Polsce • 2. Zróżnicowanie w poszczególnych regionach kraju. Ta niejednorodność jest wynikiem zarówno nierównomiernego rozwoju społeczno – gospodarczego regionów, jak i położenia geograficznego oraz zaawansowania procesów restrukturyzacyjnych i prywatyzacyjnych w gospodarce narodowej. Obrazuje to np. wskaźnik stopy bezrobocia. Rozpiętość przedziału wielkości wskaźnika stopy bezrobocia, tj. różnica pomiędzy najniższą i najwyższą stopą bezrobocia w województwach wynosiła w końcu września 2005 r. 13, 6 punktu procentowego (małopolskie – 13, 6%, warmińsko – mazurskie – 27, 2%).

Cechy bezrobocia w Polsce • 3. Obserwowane w ostatnich latach przemiany gospodarcze dotyczą przede wszystkim mieszkańców miast, gdyż tam przede wszystkim usytuowane są przedsiębiorstwa. W końcu sierpnia 2005 r. w ewidencji bezrobotnych znajdowało się 1605, 7 tys. osób zamieszkałych w mieście i stanowiły one 58, 2% ogółu zarejestrowanych. W odniesieniu do stanu z końca analogicznego okresu 2004 r. liczba bezrobotnych zamieszkałych w mieście zmniejszyła się o 7, 6% wobec spadku poziomu bezrobocia na wsi o 8, 5%.

Cechy bezrobocia w Polsce • 4. Wśród zarejestrowanych bezrobotnych dominują kobiety – 54, 6% ogółu zarejestrowanych. W końcu omawianego miesiąca na 100 bezrobotnych mężczyzn przypadało 120 kobiet.

Cechy bezrobocia w Polsce • 5. Osoby w wieku 18 -24 lata stanowiły w końcu września 2005 r. 23, 4% ogółu zarejestrowanych bezrobotnych – 647, 0 tys. osób

Cechy bezrobocia w Polsce • 6. W statystyce urzędów pracy znajdowało się 340, 5 tys. osób bezrobotnych posiadających prawo do zasiłku, co stanowiło 12, 3% ogółu bezrobotnych

Cechy bezrobocia w Polsce • 7. W najkorzystniejszej sytuacji na rynku pracy są osoby o najwyższych kwalifikacjach zawodowych. W końcu III kwartału 2005 r. wyższe wykształcenie posiadało 148, 8 tys. osób (5, 4%). Przy czym zarejestrowane kobiety są zdecydowanie lepiej wykształcone od mężczyzn.

Cechy bezrobocia w Polsce • 8. Nadal wysoki pozostaje poziom bezrobocia długotrwałego. Ta grupa bezrobotnych – 1427, 2 tys. osób - stanowiła 51, 7% ogółu zarejestrowanych w końcu III kwartału 2005 r. Niższy wiek i wyższy poziom wykształcenia zmniejszają prawdopodobieństwo pozostawania bez pracy powyżej 12 miesięcy. Również mężczyźni krócej niż kobiety pozostają w ewidencji bezrobotnych.

INFLACJA RÓWNANIE FISHERA M X V = Y X P P = M X V / Y