Pathologie van het endometrium goed of kwaadaardig Veerle

Pathologie van het endometrium: goed- of kwaadaardig Veerle Van Marck, Pathologische Anatomie, UZA

Endometrium: goed- of kwaadaardig • Histologie van het normale endometrium • Morfologische kenmerken van neoplasie • Benigne laesies • Maligne tumoren – primair endometriumcarcinoom – (stromale tumoren)

Histologie van het normale endometrium • hormonale cyclische opbouw en afbraak proliferatieve, folliculaire fase secretoire, luteale fase http: //users. telenet. be/detoekomst/frames/tips/Menstruatiecyclus. htm

Histologie van het normale endometrium • proliferatieve fase • secretoire fase n Fu lis na o cti Endo lis sa Ba www. pathologypics. com/Uploads http: //www. spreekuurthuis. nl/ Myo

Histologie van het normale endometrium • proliferatieve fase • vroeg-secretoire fase (d 18) library. med. utah. edu/Web. Path/ • mitosen • langgerekte kernen • pseudostratificatie • secretievacuolen Secr E kernen • ronde • oedeem http: //www. spreekuurthuis. nl/

Histologie van het normale endometrium • proliferatieve fase • laat-secretoire fase (d 26) * library. med. utah. edu/Web. Path/ • mitosen • langgerekte kernen • pseudostratificatie • secretiefranjes Secr E • spiraalarteriolen* • predecidualisatie http: //www. spreekuurthuis. nl/

Morfologische kenmerken van neoplasie • dedifferentiatie BM • ongereguleerde groei • locale invasie Benigne ‘dysplasie’ ‘atypie’ Maligne • ectopische groei metastasering

Morfologische kenmerken van neoplasie • dedifferentiatie – ‘architectuur’ verstoord: onregelmatige klierbuizen – cellen: verlies van folliculaire / secretoire phenotype – verstoorde kernpolariteit AEH DD: functionele ∆ Ø cystisch-atrofisch endometrium Ø ‘arrested secretion’, ‘pilendometrium’; …

Morfologische kenmerken van neoplasie • ongereguleerde groei – ↑ aantal klierbuizen – cellen: (atypische) mitosen – kernatypie: pleiomorfisme, onregelmatig chromatine, nucleoli EEC DD ! Ø talrijke mitosen in proliferatieve en vroeg-secretoire fase Ø ‘reactieve’ celkernen: bv. endometritis Nl

Morfologische kenmerken van neoplasie DD ! • locale invasie Ø stromareactie ontbreekt – klierbuizen ‘rug-aan-rug’ vaak in endometriumca – desmoplastische stromareactie Ø onregelmatige endo– invasie in myometrium overgang*, adenomyosis * * EEC

Benigne endometriumlaesies • niet-neoplastische: (functionele endometriumlaesies), endometriumpoliep • neoplastische: – hyperplasie, atypische hyperplasie – EIN – (endometriale stromale nodule)

Endometriumpoliep • pre- en postmenopausaal • bloedverlies of toevallige vondst • prolaps in endocx • DD carcinoom, stromale tumoren Bv. cystisch endometrium + poliep in het kader van Tamoxifen R/

Endometriumpoliep • ↑ klierbuizen • dikwandige vaten • fibrose van stroma N http: //www. endometrium. org

Endometriumpoliep • + tubaire metaplasie van het epitheel

Endometriumhyperplasie • WHO/ISGP classificatie: – simple hyperplasia +/- atypia – complex hyperplasia +/- atypia ‘atypia’= cellulaire atypie • ↑ oestrogeenspiegels: chronische anovulatie, oestrogeen- of tamoxifeenbehandeling, obesitas • focaal- diffuus; hyperplasie in poliep • synchroon endometriumcarcinoom progressie naar carcinoom: <3 % (niet-atypische) 25% ( atypische) hyperplasie

Endometriumhyperplasie zonder atypie • verdikt endometrium • klierbuizen onregelmatig/cystisch M • klierbuis/stroma > 2 • celkernen ‘normaal’ http: //library. med. utah. edu/Web. Path/FEMHTML/FEM 021. html • eenvoudige hyperplasie (‘simple’): geringe-matige architect. verstoring • complexe hyperplasie: sterke architect. verstoring

Endometriumhyperplasie zonder atypie niet-atypisch ‘proliferatief’-type epitheel

Endometriumhyperplasie met atypie • vaak ‘complexe’ verstoring architectuur • kernatypie • cytoplasma: eosinofiel Nl ACH

Endometriumhyperplasie DD: • artefactuele veranderingen, hormonale veranderingen (zwangerschap) • onregelmatig proliferatief endometrium: hyperoestrogenemie, +/- 20% hyperplasie • cystische atrofie: post-menopausaal, dun endometrium, fibrose • poliep • carcinoom

Maligne endometriumtumoren: primair endometriumcarcinoom Meest frequente gynecologische maligniteit Classifatie volgens WHO/ ISGP: ~ cel-type: • Endometrioid • Heldercellig: ‘Clear Cell’ • Sereus • Mucineus • Squameus • • Weinig gedifferentieerd carcinoom: lympho-epithelioma-like, hepatoide, giant cell, met trofoblast differentiatie • Ongedifferentieerd carcinoom: grootcellig, kleincellig • Mixed Transitioneel

Primair endometriumcarcinoom – type I carcinoom (80 -85%) – oestrogeen-dependent – vaak geassocieerd met hyperplasie – vooral endometrioid carcinoom – type II carcinoom (15 -20%) – niet oestrogeen-dependent – atroof endometrium – vaak sereus of heldercellig carcinoom

Endometriumcarcinoom: ‘type I’ vs ‘type II’ } 38%-55% (Hamilton CA et al. British Journal of Cancer (2006)) Mendivil A et al. Cancer Control. 2009; Dunton et al. Obstet Gynecol Surv. 1991 UPSC: uterine papillary serous carcinoma; CC: clear cell carcinoma betere prognose slechtere prognose

Endometriumcarcinoom: ‘type I’ vs ‘type II’ endometrioid sereus rare >90% TP 53 -mutaties p 53 overexpressie (IHC) 76% (diffuse) P 53 -signatuur PTEN-mutaties ER/PR HER 2/neu overexpressie n aar: Mendivil A et al. Cancer Control. 2009; Fadare O et al. Int J Clin Exp Pathol (2009) 80% rare + - 10 -30% 45%

Endometriumcarcinoom: ‘type I’ vs ‘type II’ endometrioid sereus + +/- microsatelliet-instabiliteit LOH chromosoom 1 p 63% Bcl-2 overexpressie + K-ras mutaties + +/- pos / neg / pos E-cadherine / P-cadherine n aar: Mendivil A et al. Cancer Control. 2009; Fadare O et al. Int J Clin Exp Pathol (2009)

M M CX Primair endometriumcarcinoom

Endometrioid adenocarcinoom • 85 -90% van de endometriumcarcinomen • post-menopausaal ( gemiddeld 60 j), maar kan ook in pre-menopausale vrouwen • klierbuizen- soliede nesten gradering (FIGO/ISGP 1988): – graad 1: < 5% niet-squameus soliede – graad 2: 5 -50% – graad 3: > 50% +1 graad bij sterk atypische kernen

Endometrioid adenocarcinoom • onregelmatige klierbuizen • rug-aan-rug geschikt • scherpe apicale celboorden

Endometrioid adenocarcinoom • squameuze metaplasie • kernatypie

Endometrioid adenocarcinoom • soliede groei

Endometrioid carcinoom – precursorlaesies • Endometriale intra-epitheliale neoplasia (EIN): subentiteit van atypische hyperplasie (Mazur 2000; www. endometrium. org) • focale, monoclonale proliferatie van klierbuizen; verlies expressie v. tumorsuppressor PTEN • betere predictor voor kans op maligne transformatie dan atypische hyperplasie? (Hecht, Mod Pathol 2005)

EIN N http: //www. endometrium. org/ • criteria: – stroma/ klierbuizen < 1 – cytologic demarcation – ≥ 1 mm – mimickers uitgesloten: bv poliep, carcinoom

EIN PTEN IHC N http: //www. endometrium. org/ • criteria: – stroma/ klierbuizen < 1 – cytologic demarcation – ≥ 1 mm – mimickers uitgesloten: bv poliep, carcinoom

Serous adenocarcinoom • 5 -10% van de endometriumcarcinomen • oudere pat. dan endometrioide • na tamoxifen R/ • associatie met BRCA 1 -mutatie, p 53 -mutaties • synchroon sereus carcinoom van adnexen e/o peritoneum multifocale primaire T of gemetastaseerde unicentrische T

Sereus adenocarcinoom P 53 -positief • complexe papillaire structuren • spleetvormige (‘slit-like’) klierbuizen • soliede nesten

Sereus adenocarcinoom www. brown. edu/ • ‘hobnail’ cellen • kernatypie +++

Sereus adenocarcinoom: precusorlaesies from: Fadare and Zheng Diagn Pathol 2008 • Endometriaal Intraepitheliaal Carcinoom – epitheel is vervangen door atypisch sereustype epitheel – agressief gedrag te R/ als carcinoom, ook in afwezigheid van invasief ca • Endometriale Glandulaire Dysplasie = EIC maar ‘minder typisch’

Heldercellig (‘clear cell’) carcinoom • 1 -3% van de endometriumcarcinomen • gemiddeld 65 j • type II carcinoom: ER/PR neg. , PTEN-mutaties en msi ongewoon, maar minder geasocieerd aan ‘P 53 -signatuur’ dan sereus carcinoom • aggressieve tumoren: als Gr 3 endometrioid carcinoom

Heldercellig (‘clear cell’) carcinoom • papillair, soliede, tubulo-cystisch • bleek, glycogeen-rijk cytoplasma • ‘hobnail’-cellen • kernatypie ++/+++

Mucineus carcinoom • 1 -10% van de endometriumcarcinomen • type I carcinoom: klinisch-prognostisch als endometrioid carcinoom • meestal als tweede component bij endometrioid carcinoom • stadium I bij presentatie ‘high-stage’ mucineus ca in het endometrium: gemetastaseerd mucineus carcinoom (bv. prim. ovariumca) uit te sluiten.

Gemengd endometriumcarcinoom • Frequenst: endometrioid + – mucineus, – sereus, – clear-cell – (ongediff. carcinoom) • Tweede component >10%; als aggressief subtype prognostisch belang • Tumoren met mineure component sereus carcinoom: zelfde slechte prognose. (Lim et al Cancer 2001)

Endometriumcarcinoom: samenvattend

Endometriumcarcinoom: samenvattend >>> Endometrioid adenocarcinoom • hyperoestrogenemie, atypische hyperplasie • PTEN-mutatie–(EIN) • Graad 1, Stadium 1, ‘goede’ prognose

Endometriumcarcinoom: samenvattend > Gemengd carcinoom • 2 de component >10% • als agressief subtype bepaalt >>> Endometrioid adenocarcinoom • hyperoestrogenemie, atypische hyperplasie • PTEN-mutatie–(EIN) • Graad 1, Stadium 1, ‘goede’ prognose

Endometriumcarcinoom: samenvattend < Sereus adenocarcinoom • atroof endometrium • P 53 -mutatie (–> EGDy->EIC) • Graad 3, Stadium 2 -3, slechte prognose > Gemengd carcinoom • 2 de component >10% • als agressief subtype bepaalt >>> Endometrioid adenocarcinoom • hyperoestrogenemie, atypische hyperplasie • PTEN-mutatie–(EIN) • Graad 1, Stadium 1, ‘goede’ prognose

Einde