PARLAYICI VE PATLAYICI GAZLAR r Gr Mehmet Ali

PARLAYICI VE PATLAYICI GAZLAR Öğr. Gör. Mehmet Ali ZENGİN

KONU BAŞLIKLARI 1. GİRİŞ 2. PARLAYICI PATLAYICI GAZLAR 2. 1. Patlayıcı Gazları İçeren Hava 2. 2. Metan (CH 4) Gazı 2. 3. Hidrojen (H 2) Gazı 2. 4. Asetilen (C 2 H 2) Gazı 2. 5. Sıvılaştırılmış Petrol Gazı (LPG) 2. 6. Oksijen (O 2) Gazı 2. 7. Piroforik Gazlar 3. KAYNAKÇA

1. Giriş Birçok endüstri kolunda ve iş yerlerinde ham madde, ara veya mamül madde olarak gaz, buhar, sis, duman hâlinde değişik maddeler bulunur. Bu maddeler özellikle kimyasal reaksiyonlar ve fiziksel değişimler sonucunda ortaya çıkarlar. Bunlar iş yeri havasını kirletebilirler. Alevli ortamlarda parlayabilir ve patlayabilirler. Çok geniş alana yayılabildikleri için oluşabilecek yangınların çevreye yayılması kolaydır. Bulundukları kaplar içerisinde basınç oluşturabildikleri gibi, yüksek basınç ortamlarında kazan patlamalarına sebebiyet vermektedirler. Ortam havasına kolay karışabildikleri için insan sağlığı için zararlı karışımlar meydana getirebilirler. Havadaki konsantrasyonları yüksek olduğu durumlarda rahatsız edici atmosfer oluştururlar. Bazen de çok zararlı olabilirler. Gaz/buhar konsantrasyonu yüksek olan hava patlama etkisi gösterebileceği gibi, canlılar için ölümcül derecede zehir etkisi yapabilirler. Gazların ortam havasına yayılımını engellemek oldukça zordur. Gaz maddelerin salınımını

1. Giriş Ortam havasını kirleten ve havanın tehlikeli olmasına neden olan gaz ve buharların önlenmesi için özel havalandırma sistemleri geliştirilmiştir. Bunlar; yüksek emişli havalandırma, yerel havalandırma, genel havalandırma, absorbsiyonlu havalandırma ve yalıtım şeklindeki yöntemlerdir. Gazlar kimyasal özelliklerine göre sınıflandırılırsa: q Parlayabilen gazlar: Gaz/buhar içerikleri fazladır. Hava ile olan karışımları, kritik miktardaki oksijen seviyesini aşarsa çok tehlikeli olabileceklerdir. Oksijen miktarı yeterli seviyede olduğu takdirde alev kaynağı vasıtasıyla parlama meydana getirebilirler. q Parlamayan gazlar: Hava etkisiyle ve saf oksijen atmosferinde yanmayan gazlardır. Örnek olarak hava (hacimce yaklaşık olarak %21 O 2 + %79 N 2 içerir), saf azot gazı (N 2), asal gazlar (He, Ne, Xe, Kr, Ar, Rn), karbon dioksit (CO 2) ve kükürt dioksit (SO 2) gibi gazlar (Birchall 1961). q Reaktif gazlar: Aktifliği yüksek olan gazlardır. Belirli şartlarda kimyasal reaksiyonlara kolayca girebilirler. Örneğin; Flor gazı (F 2), klor gazı (Cl 2), hidrojen gazı (H 2), asetilen gazı (C 2 H 2), metil asetilen (CH 3 C 2 H),

1. Giriş q Toksik (zehirli) gazlar: Bulundukları hava içerisinde oksijen yüzdesinin düşmesine neden olurlar ve solunum için yeterli oksijen olmayan alanlarda yaşam zorlaşabilir. Canlılar yeterli oksijen alamadıkları için yaşamlarını devam ettiremezler. Örneğin; klor gazı (Cl 2), hidrojen sülfür (H 2 S), amonyak (NH 3), karbon monoksit (CO) gibi. Gazlar; kullanım alanlarına göre sınıflandırılabilirler: Ø Sıvılaştırılmış gazlar Ø Yakıt olarak kullanılan gazlar Ø Endüstriyel gazlar Ø Tıbbi gazlar (oksijen, azot monoksit gibi) Ø Parlayıcı ve patlayıcı gazlar Ø Soğutucu gazlar vs.

1. Giriş Basit boğucu gazlar; çalışma ortamı içerisinde müsaade edilebilir (MAK değeri: müsaade edilebilir azami konsantrasyon) miktarın üzerinde olan gazlardır. MAK değerinin üzerindeki gaz konsantrasyonuna sahip olan hava boğucu özellik taşır. Örneğin; azot gazı (N 2), karbondioksit (CO 2), metan (CH 4) hava karışımları basit boğucu gaz sınıfına girer. Bir gaz için MAK değeri 5000 ppm (mg/L)’den büyük olmamalıdır. Kimyasal boğucu gazlar; hücre oksidasyonuna etki eder ve zehirleyici karakter gösterirler. Kimyasal boğucu her bir gazın ortam havasında bulunabileceği eşik sınır değeri (TLV) vardır. Bu değerin üzerinde konsantrasyona sahip olan hava boğucu etki yapar. Örneğin; hidrojen sülfürün (H 2 S) TLV değeri 10 ppm, karbon monoksitin (CO) TLV değeri 10 ppm’dir. Gazlar genellikle sıvılaştırılarak kullanılırlar. Sıvılaştırılmış gazlar basınçlı kaplar içinde depolanırlar. Normal basınç şartlarında kolayca buharlaşarak gaz hâline geçerler. Gazların çoğu basıncı düşürüldüğü zaman kendiliğinden soğuyabilir. Özellikle hafif gazlar (hidrojen ve helyum gazları gibi) basınçları düşürüldüğünde ters etki göstererek ısınırlar.

1. Giriş Yüksek basınçlı kaplar genelde silindirik tüplerdir. Gazlar tüpler aracılığı ile güvenli bir şekilde kolayca taşınabilir ve depolanabilirler. Bazen uzak mesafelere taşıyabilmek için boru hatları kullanılır. Basınçlı tüpler içerisinde ve boru hatları ile taşınabilen gazlarda karşılabilecek tehlikeli durumlar aşağıda verilmiştir. q Yanıcı ve patlayıcı gazlar çıkış noktalarında hava, oksijen veya alevle karşılaşırsa parlayabilir ve yanabilirler. q Yanıcı olmayan gazlar çıkış noktalarında tutuşmazlar, fakat bulundukları ortama yayılabilirler. Her ne kadar tutuşmasalar da ciddi patlamalar oluşturabilecek karışımların oluşmasına neden olacaklardır. q Sıvılaştırılmış gaz tüpleri ısı aldığında içerisindeki sıvı buharlaşarak buhar hâline geçeceği için tüp içindeki basınç artacaktır. Gaz emniyet valflerinden dışarıya çıkmaya çalışacaktır. Belli bir süre sonra tüp cidarları (kenarları) yırtılacaktır. Tüp mevcut basınca dayanamayacağı için de patlama meydana gelecektir. q Buhar kazanlarında oluşan sıvı sıcaklığının artırılması sonucunda da oluşacak sıvı buharının sıcaklığı artacak, sıcaklıkla birlikte basınçta artacağından kazan iç basınca dayanamayacağı için patlamalar oluşacaktır.

1. Giriş q Ortam havasına yayılan gazlar/buharlar havanın oksijeni ile birleşerek gaz/buhar-hava karışımlarını oluşturacaklardır. Hava içerisinde oksijen yüzdesi yeterli olduğunda ise gaz patlamaları meydana gelebilecektir. q Kapalı ortamlarda bulunan buharın alevlenmesi sonucu patlama meydana gelir. Kapalı bir kap içesinde oluşan buharlar, bir bina içerisine yayılan buharlar veya bir cihazın boşluklarına yerleşmiş olan buharlar ateşlendiği zaman kapalı ortamda gaz/buhar bulutu patlaması oluşur. Genelde her an patlama tehlikesi olan kapalı alanlar; kazanlar, depolama tankları, kanalizasyonlar ve atık tanklarıdır. q Çok yoğun ve çok geniş alana yayılmış hâlde bulunan buhar bulutunun ya da hava/gaz karışımının alev alması sonucunda açık ortam buhar bulutu patlaması meydana gelir. q Parlayıcı gaz veya buharlar kapalı bir alanda çok hızlı oksitlenirse oluşacak reaksiyonlar sonucunda büyük miktarda enerji boşalımı olacaktır. Bu enerjinin etkisiyle patlama meydana gelecektir. Bu tip patlamalara çok hızlı oksitlenme veya çok hızlı yanma patlamaları denir. Örneğin; aseton buharı-hava, benzin buharı-hava, LPG (propan ve bütan)-hava, doğal gaz (metan)-hava karışımlarının meydana getireceği patlamalar gibi.

1. Giriş Hava/buhar ya da gaz karışımlarının patlamalarına engel olmak için en uygun yöntem bu patlayıcı karışımların oluşmalarını engellemektir. Gaz/buhar ortamlarına yerleştirilecek gaz tayin cihazları vasıtasıyla gaz-buhar/hava karışımlarının içerikleri ayarlanabilir. Gerektiğinde gaz/buhar oluşturabilecek reaksiyonlar durdurulur ortam iyice havalandırılır ve çalışmalara daha sonra devam edilir. Patlamanın önüne geçebilmek için gaz/buhar seviyesinin patlama veya yanma sınırlarının dışında tutulması gereklidir, ortamın oksijen yüzdesini artırıcı etkilerden kaçınılmalıdır. Gaz patlamalarında oluşabilecek yangınların söndürülmesi için uygulanacak genel yöntem gaz akışını kesmektir. Gaz akışı kesilmezse yangın oluşacak gazlarla veya buharlarla devamlı olarak beslenecektir. Bu durum bazen yangının daha da büyümesine sebep olacaktır. Gaz ya da buhar akışının kesilmesi ortamdaki gaz miktarını azaltacağından giderek yangının sönmesine zemin hazırlayacaktır. Gaz kesildikten sonra yangının söndürülmesi en ideal yoldur. Gaz/buhar alevleri karbondioksit veya diğer tiplerdeki yangın söndürücülerle söndürüldüğü zaman, yanmamış gazlar veya buharlar havayla tehlikeli karışımlar meydana getirebilirler. Ortamda herhangi bir tutuşma kaynağı varsa patlama meydana gelecektir. Bu patlama, meydana gelen yangından daha fazla etkili olacaktır.

1. Giriş Gaz tankları içerdikleri gazın tehlike boyutuna göre çeşitli renklere boyanabilir. Avrupa Birliği veya Uluslararası Çalışma Örgütü’nün kabul ettiği etiketler ve semboller kullanılarak tüplerin üzerine çeşitli bilgilendirici etiket ve semboller yapıştırılmalıdır. İşçilere, yaptıkları işlerde özellikle maruz kalınacak tehlikeler, yangın hâlinde alınması gereken önlemler, atıkların etkisiz hâle getirilmesi, yüklemede, boşaltmada ve iş yerinin temizlenmesinde gerekli özel işlemler hakkında eğitim, alıştırma, tecrübe ve uygulama suretiyle yeterli bilgi verilmelidir. Üretici veya tedarikçiden sağlanacak her bir zararlı ve tehlikeli kimyasal maddenin/gazların “malzeme güvenlik bilgi formları” çalışanların anlayacağı dile çevrilerek, rahatça ulaşacakları yerlere konulmalı ve çalışanlar bunlardan nasıl yararlanacakları konusunda eğitilmelidir. Parlayıcı ve patlayıcı gaz tehlikesinin olduğu çalışma alanları genel olarak; gaz dolum tesisleri, benzin tankları ve petrol tankerleri, petrol endüstrisi, yüksek basınçlı reaktörler, boya fabrikaları ve buhar kazanları şeklinde verilebilir.

1. Giriş Kapalı sistemlerde gazlar ve madde buharları sürekli olarak mevcut olacağı için her an patlama tehlikesi vardır. Bazı kapalı sistemler aşağıda verilmiştir. ü Depolama tankları , Tankerler , Kazanlar ü Yüksek basınç/yüksek sıcaklık reaktörleri ü Madde Siloları ü Derin çukur ve oyuk gibi üzeri açık boşluklar ü Gaz Boru Hatları ü Kanalizasyonlar , Kuyular, Kanallar ü Çöp yığınlarının depolandığı sistemler ü Kargo tankları ü Petrol tankları ve tankerleri ü Atık Tankları ü Kullanılmayan terkedilmiş boşluklar vs.

2. PARLAYICI PATLAYICI GAZLAR Tehlikeli maddeler ve patlayıcı atmosferlerin düzenlemeleri (DSEAR) 2002 yılında hazırlanmıştır. Hazırlanan DSEAR kurallarının amacı; çalışma ortamlarında kullanılan tehlikeli gazların varlığı nedeniyle oluşacak olaylardan, yangınlardan ve patlama risklerinden insanları korumaktır. DSEAR prensip olarak; termal radyasyon etkileri (yanmalar) ve aşırı basınç etkileri (patlamalar) yapan maddelerin güvenli kullanımını ele alır. DSEAR kuralları ile, yüksek derecede yanabilir sıvılar ve sıvılaştırılmış petrol gazları gibi yanabilir maddeler üzerine 1972 yılında hazırlanmış eski sağlık ve güvenlik kanunun büyük bir kısmı değiştirilmiştir Endüstride birçok işlemde kullanılan, sürekli olarak üretimi ve işlenmesi devam eden tehlikeli maddeler aşağıda sınıflandırılmıştır. Organik çözücüler (solventler) Benzil peroksit , Amonyak gazı Oksijen gazı, Petrol Vernikler Sıvılaştırılmış petrol gazı (LPG) Metil keton

2. PARLAYICI PATLAYICI GAZLAR DSEAR uygulamalarına ait örnekler aşağıda sıralanmıştır: q Arabalar, botlar ve bahçe işlerinde kullanılan makinelerde yakıt olarak kullanılan petrol ve LPG’nin depolanması q Kaynak işlerinde kullanılan asetilen gibi alevlenebilir gazların kullanımı q Ahşap işleme dükkânlarında (mobilya atölyesinde) oluşan tozların depolanması ve işlenmesi q Fueloil içeren tutuşabilir atıkların depolanması ve işlenmesi q Alevlenebilir maddelerin depolandığı variller ve tanklar üzerine ısıl işler q Doğal olarak oluşan metanın serbest olarak çalışma ortamına yayıldığı aktiviteler q Laboratuvarlarda tutuşabilir çözücülerin kullanımı q Boyalar, çözücüler, reaktifler gibi tutuşabilir madde içeren malzemelerin depolanması q LPG içeren alevlenebilir gazların işlenmesi, kullanımı ve depolanması q Çalışma alanlarında bulunan depolar içindeki tutuşabilir sıvıların taşınması q Araştırma ve geliştirme sonucu üretilen kimyasallar ve gazlar (HSE, 2013) DSEAR kuralları; çalışma ortamındaki tehlikeli maddelerin Oluşumları, depolanması, işlenmesi ve taşınması konularında karşılabilecek her türlü güvenlik tedbirlerini içermektedir.

2. PARLAYICI PATLAYICI GAZLAR 2. 1. Patlayıcı Gazları İçeren Hava Parlayıcı, patlayıcı ve yanıcı gazları bileşiminde bulunduran havadır. Bu gazlar, metan, propan, bütan gibi hidrokarbonlar ve hidrojen, karbonmonoksit ve hidrojensülfür gibi gazlardır. Hava içerisinde bulunma ihtimali olan bazı gazların hava ile oluşturdukları karışımlarının patlama limitleri (sınırları) aşağıda Tablo 1. ’de verilmiştir. Aşağıdaki Tablo 1. ’de hava-gaz karışımlarının patlama sınırları kütlece yüzde cinsinden verilmiştir. Örneğin; hava içerisinde metan gazı %4’ün üzerinde ve %15’in aşağısında bir değere sahip olduğu zaman metan gazı patlaması meydana gelebilecektir. Parlama ve patlama özelliği olan bütün gazların hava ile karışımları için benzer durum söz konusudur. Çalışılan gazlar ve buharlarla ilgili patlama sınır değerleri dikkate alarak bu sınırlar dışında çalışılmalıdır.

2. PARLAYICI PATLAYICI GAZLAR 2. 2. Metan (CH 4) Gazı Metan gazı renksiz, kokusuz ve doymuş bir hidrokarbon bileşiğidir. Özgül ağırlığı 0. 716 kg/m 3’dür. Havayla karıştığında havadan daha hafif olduğu için hava üzerinde toplanacaktır. Bu yüzden; metan gazı sürekli olarak bulunduğu kapalı sistemlerin tavan kısımlarında birikecektir. Metanın esas tehlikesi, yanıcı ve patlayıcı bir gaz olmasıdır. Metan gazı patlamalarına Grizu patlaması denilmektedir. Kömür ocaklarında metan gazı oluştuğu için, kömür madenlerinde sık Grizu patlamaları yaşanmaktadır. % 9 metan ve % 91 hava karışımında tam yanma olur. Ancak, patlamayı doğuran ısı kaynağının şiddeti ve süresi, basınç ve kapalı ortamın türü ve şekli de patlamayı etkilediğinden, metanın % 4 -15 arasında tehlikeli olduğu kabul edilir. Doğal gazın büyük bir bölümü metan gazından oluşur. Metan gazı sıvılaştırılarak LNG denilen sıvılaştırılmış doğal gaz veya sıkıştırılarak CNG denilen sıkıştırılmış doğal gaz elde edilir.

2. PARLAYICI PATLAYICI GAZLAR 2. 3. Hidrojen (H 2) Gazı Hidrojen gazı potansiyel olarak ciddi tehlikeleri olan önemli bir gazdır. Onun yanmasını daha da kolaylaştıran çoğu alevlenebilir gazlara göre oldukça geniş patlama aralığına (LEL 4%, UEL 74, 5%) sahip olmasıdır. Diğer gazların aksine, hidrojenin sıcaklığı genleşme esnasında artar. Birçok hidrojen yangınları basınçlı vanalardan ve kırılan diskler içerisinden aniden serbest hale geçebilen hidrojenin kendine tutuşması sonucunda meydana gelmektedir. Laboratuvarlarda yangın sahasında, hidrojen yaklaşık olarak 400 ft 3 ya da iki K tipi silindirleri içerisinde saklanmalı ve bu silindirlerin sayısı sınırlı olmalıdır. Silindir vanaları yavaş bir şekilde açılmalıdır. Şayet bir silindir vanası oldukça hızlı açılırsa, kaçan gazın tutuşmasına sebep olabilecek derecede statik yük üretilecektir. Hidrojen tüpleri Sınıf I, II ve IIIA tutuşabilir sıvılardan, oksitleyici gazlardan ve kolay yanabilir malzemelerden ayrı olarak 20 ft(6, 096 m) uzakta tutulmalıdır. Hidrojen gaz silindirleri açık alevlerin olduğu bölgelerden ve diğer ateşleme kaynaklarından 25 ft (7, 62 m)uzaklığa yerleştirilmelidir. Hidrojen gözle görünmez

2. PARLAYICI PATLAYICI GAZLAR 2. 4. Asetilen (C 2 H 2) Gazı Asetilen; hava ile karışımlarının normal patlama aralığı %2, 3 -80 olan alevlenebilir bir gazdır. Asetilen gazı için kullanılan özel silindirler gözenekli malzemelerden yapılmalı ve gazın pratik olarak kararlı hâlde kalabileceği ve çözünebileceği aseton içermelidir. Gözenekli tıkaç asetonu absorbe eder ve ayrışmanın meydana gelebileceği geniş boşlukları elimine eder. Yıkıcı eğiliminden ve serbest enerjisinden dolayı, asetilen yüksek derecede reaktiftir ve kimyasal işlerde yaygın bir şekilde kullanılır. Oksiasetilen alevinin sıcaklığı (3000 o. C’den 3500 o. C’ye kadar) ticari gaz karışımlarının en yükseğidir. Asetilen-hava karışımlarının otomatik ateşleme sıcaklığı yaklaşık 300 o. C’dir. Asetilen silindirlerine kaba bir şekilde dokunulursa, hidrostatik teste maruz bırakılırsa ya da gaz silindirlerine uygulanabilecek herhangi bir işlemde mineral astar içerisinde büyük boşluklar meydana getirecektir. Asetilen, oksijen ya da klor silindirleri için ayrı depolama yerleri sağlanmalıdır. Bir gaz sızdırmaz dolap bu amaç için kullanılabilir. Aseton kayıplarını engellemek için silindirler dik konumda tutulmalı ve kullanılmalıdır.

2. PARLAYICI PATLAYICI GAZLAR 2. 5. Sıvılaştırılmış Petrol Gazı (LPG) Sıvılaştırılmış petrol gazları (LPG) sıvılar gibi taşınabilir ve depolanabilir olmasına rağmen, atmosferik basınçlarda ve normal sıcaklıklarda gazdırlar. Onlar diğer yanabilir gazlar gibi tehlikelidirler ve havadan ağır oldukları için de daha düşük seviyelerde bulunmaları tehlike boyutlarını artırmaktadır. Aynı zamanda doğal kokuları da yoktur. LPG ateşlendiği zaman güvenlik vanalarından boşaltılması, şiddetli yangınlara sebep olacaktır. Ayrıca, yoğun ve yayılabilir ısısından dolayı binalarda ve içerdikleri yerlerde ciddi patlamalara sebep olacaktır. LPG konteynerleri binaların dışarısında ve en azından 10 ft(3, 048 m) uzaklıkta konumlandırılmalıdır. Ayrıca, silindirlerin taşıma, depolama ya da kullanımları esnasında güvenli olmalarını sağlamak amacıyla vanaları kapalı ve dik konumda tutulmaları gereklidir. Kullanılan silindirler, dolu ya da boş olsalar bile, ilk önce vanası kapatılmalı daha sonra silindir ortamdan uzaklaştırılmalıdır.

2. PARLAYICI PATLAYICI GAZLAR 2. 6. Oksijen (O 2) Gazı Oksijen ne yanabilir ne de patlayabilir bir gazdır. Bununla birlikte, herhangi bir sıradan yangın ya da patlama durumunda çevreleyen hava içerisindeki oksijen miktarı arttığı zaman yangının veya patlamanın yoğunluğu artacaktır. Havayla yoğun yangınlar üreten yağlar ya da gres gibi maddeler, patlama şiddetiyle zenginleşmiş oksijen atmosferinde yanarlar. Patlamalar; genel olarak yağ dolu test cihazları üzerinde test edildikten sonra oksijen basınç göstergeleri dâhilinde meydana gelir. Kapalı bir sistemde atmosferik basınçtaki oksijen 170 o. C’nin üzerindeki sıcaklıklarda yağlama yağıyla patlayıcı bir şekilde birleşebilir. Oksijen silindirleri; alevlenebilir gazlar ve diğer yanabilir ya da odun, kâğıt, yağ ve gres gibi kolay tutuşabilir maddelerden ayrı tutulmalıdır. En azından yangına yarım saat dirençli olan gaz sızdırmaz yangın bölmeleri yangın durdurma için uygundur. Oksijen sistemlerinin yağlanan vanaları, gösterge bağlantıları ya da diğer kısımları için yağ ya da gres kullanılması uygun değildir.

2. PARLAYICI PATLAYICI GAZLAR 2. 7. Piroforik Gazlar Piroforik kimyasallar havayla ve onun nemiyle çok hızlı bir şekilde reaksiyona giren maddelerdir. Reaksiyon sonucunda alevlenmeye neden olan oksidasyona ve hidrolize uğrarlar. Ateşleme anında olabileceği gibi, gecikmeli de olsa meydana gelecektir. Bir piroforik gaza dışarıdan ısı verilmeksizin tutuşma sıcaklığına ulaşıldığında kendine tutuşabilecek ya da yanabilecektir. Silan bir piroforik gazdır. Silan kanallarda, gaz dolaplarında ve destek sistemlerinde oluşturacağı yangınlardan dolayı büyük kayıplara sebep olmaktadır. Aynı zamanda kanallarda, vakum pompalarında ve kirlenmiş silindirler içerisinde patlama yapabilir. Piroforik gaz silindirlerinin her biri tablolarda verilen sınırlar dâhilinde minimum boyutlara sahip olmalıdır ve onaylanmış gaz dolaplarında (kabinlerinde) muhafaza edilmelidirler. Piroforik gaz akışı için kullanılan uzaktan kumandalı kapama cihazları hem gaz dolabı hem de komşu gaz panelinin dışarısında olmalıdır.

3. KAYNAKLAR • Başkent İş Sağlığı ve Güvenliği Çevre Ölçüm Merkezi (ÇSGM) (2013). “Parlayıcı ve Patlayıcı Maddeler”. Ankara. • Birchall, James D. (1961). “The Classification of Fire Hazards and Extinction Methods”. London Ernest Benn Limited, • Carson, P. , Mumford, C. (2002). “Hazardous Chemical Handbook”. Amsterdam Butterworth Heinemann, Oxford, • Eğri, Nihat “Patlayıcı Ortamlarda İş Güvenliği”. İş Sağlığı ve Güvenliği Uzmanı, İş Sağlığı ve Güvenliği Merkezi Müdürlüğü (İSGÜM). • Health and Safety Executive (2013). “Dangerous Substances and Explosive Atmospheres”. ISBN 978 0 7176 6616 4, London The National Archives, KEW, • Health and Safety Executive (1999). London “Take care with oxygen”. • Shreve, R. N. , A. Brink, J. (Çeviren: A. İhsan Çataltaş). (1983). “Kimyasal Proses Endüstrileri”. İstanbul İnkılap ve Aka Kitabevi, • University of Glasgow. “Safe Use of Flammable an Explosive Substances”. İskoçya. • University of Pittsburg (2007). “Safety Manual”. Pittsburgh PA. • U. S. Chemical Safety and Hazard Inverstigation Board. (2006). “Dangers of Flammable Gas Accumulation”. Safety Bulletin. USA. • Vickers, J. (2013). “Controlling Explosive and Flammable Gases and Dusts”. Science and Technology Facilities Counsil, ss. 143.