PARALARST SES BRMLER Gnmzde ses birimler iki grupta

PARÇALARÜSTÜ SES BİRİMLER • Günümüzde ses birimler iki grupta toplanmaktadır. Bunlardan birincisi parçalı ses birimler adını alan ünlüler ve ünsüzlerdir. • Parçalı ses birim terimi, ses birimlerin dil sistemi içinde tek bir parçaya, bir sese bağlı olması; hece, söz veya cümle gibi birden çok sesten oluşmuş birimlerle ilgili bulunmaması özelliğidir. • Parçalarüstü ses birimler adı verilenler ise vurgu, ton, ve ezgi gibi ögelerdir. • Bu ögelerin de parçalı ses birimler gibi anlam ayırıcı özellikleri vardır.

VURGU • Konuşma zinciri içinde bir heceyi ötekilerine göre daha yüksek ses tonuyla, söyleyiş süresi uzatılarak, diğer hecelerden daha belirgin biçimde çıkarmak, böylece bazen yeni bir anlam sağlamak olarak tanımlanır.

• Tipine Göre Vurgu Türleri • 1) Güçlü vurgu: Diğer hecelerden daha güçlü söylenmesiyle ayrılır. Vurgunun bu türüne dinamik vurgu da denir. • Dinamik vurgu, havanın şiddetiyle veya hecenin gücüyle bağlantılı olup, hecelerden birinin güçlü söylenmesiyle oluşur. Vurgunun bu türü dillerin birçoğunda vardır. Dinamik vurguya sahip dillerden bazıları şunlardır: Türk dili, Slav dilleri, Germen dilleri.

• 2) Ezgili vurgu: Herhangi bir hece söyleyiş tonunun sıklığıyla şekillenerek, ses tellerinin titreşim sıklığı bakımından diğerlerinden ayrılır. Vurgunun bu türüne tonik vurgu da denir. Çin, Kore, Japon, Dungan, Sırp, Litvan vb. dilleri bu tür vurguya sahiptir.

• 3) Oylumlu vurgu: Hecelerden biri, yapısındaki ünlünün uzun söylenmesi bakımından diğerlerinden ayrılır. • Dillerde vurgunun türleri bir arada görülebilir, ancak bunlardan biri daha baskındır. Bazı dillerde dinamik vurguya oylumlu vurgunun eklenmesi mümkündür. Bu durumlarda dinamik vurgu asıl, oylumlu vurgu yardımcıdır.

• Yerine Göre Vurgu Türleri • Gezici Vurgu: Rusça gibi bazı dillerde vurgu sözün ilk, orta veya son hecesinde bulunabilir. Belli bir heceye bağlı kalmadan, duruma göre değişik hecelerde bulunabilen vurgu gezici vurgu olarak adlandırılır.

• Durağan Vurgu: Türk dili gibi bazı dillerde ise, vurgu çoğunlukla belli bir hecede bulunur, diğer hecelere geçmez. Belli bir hecede yapılan vurguya durağan vurgu adı verilir. Durağan vurguya sahip dillerden olan Türkçede, vurgu genellikle sözün son hecesindedir. Fransızcada da vurgu Türkçede olduğu gibi son hecede, Lehçede sondan bir önceki hecede, Çekçede ise ilk hecededir.

• Gezici vurguya sahip dillerde, vurgunun dil bilgisi veya anlam görevi üstlenmesi söz konusudur. • Bazen vurgu sözün anlamını değiştirirken; bazen de sözün türünü belirler. Mesela, Rusça зάмок “şato” - зαмόк “kilit”; мукά “azap” мỳкα “un” sözleri, vurgunun yapıldığı heceye göre ayrılır. пища “ad – yemek, aş” ve пищά (пищάть) “zarf fiil - cıvıldamak” sözlerinin ise hangi söz türüne dahil olduğu vurgularından anlaşılmaktadır.

• Türk dili, vurgusu genellikle son hecede bulunduğu için, durağan vurgulu diller sınıfına girer. Araştırmacıların söylediğine göre, Türk dillerinde vurgu her zaman son hecede değil, bazen ilk hecede de olabilir. Bu durum (vurgunun ilk hece üzerinde yapılması), biçim birimlere ayrılmayan kök sözlerde de, biçim birimlerle genişletilmiş gövde sözlerde de görülür.

TON • Bir hecedeki sıklık yüksekliği veya düşüklüğü, bir başka deyişle hecenin tiz veya pes söylenişi ton diye adlandırılır. • Konuşma içerisinde alçalan ve yükselen tonlar anlam ayırıcıdır.

• Türkçedeki /ha: / ünlemi değişik kullanışlarında alçalan ve yükselen tonlarla değişik işlevleri gerçekleştirir. • Bir şeyi anlamadığını belirtmek isteyen soru sormak için /ha: / /hı: / diyen bir kimse yükselen tonla, “anladım, o muydu” demek isteyen kimse ise alçalan bir tonla aynı ögeyi kullanır.

EZGİ • Konuşma sırasında konuşmaya egemen olan temel tonun değişmesine ezgi denir. • Söz için ton ne ise cümle için de ezgi odur. • Ruhsal etkenlerle cümle içinde yer alan bazı sözlerdeki ton yükseltilmesi veya alçaltılması belli anlam ayrımı sağlar. • Cümle içinde ton ve vurgu dışındaki alçalıp yükselmeler cümlenin ezgisinde farklılaşmayı, dolayısıyla belli anlamları aktarmayı sağlar.

• Örnek: • Örnek 1: Sinirlendim (↓). • Örnek 2: Sinirlendim (↑), adama gereken cevabı verdim. • “Ne oldu? ” sorusuna Örnek 1’de olduğu gibi cevap olarak “Sinirlendim” denip kesilmişse alçalan (↓) vurguyla söylenmiş olur. Bu ezgi bitiş anlatır. Başka bir şey söylenmek istenmediğini anlatır. • Örnek 2’de ise “Sinirlendim” yükselen bir tonla(↑) söylenir. Böylelikle söylenmek istenen daha bazı şeylerin olduğu bulunduğu anlatılır.

Kaynaklar • • • Ergin M. (1982) Türk Dil Bilgisi, İstanbul: Bayrak. Ahanov K. (2008) Dil Bilminin Esasları, çev. Murat Ceritoglu, Ankara: TDK. Karaağaç G. (2012) Türkçenin Dil Bilgisi, İstanbul: Akçağ. Vardar B. vd. (1998) Açıklamalı Dilbilim Yerimleri Sözlüğü, İstanbul: abc. Karaağaç G. (2013) Dil Bilimi Terimleri Sözlüğü, Ankara: TDK. Aksan D. (2015) Her Yönüyle Dil (Ana Çizgileriyle Dilbilim), Ankara: TDK. Eker S. (2010) Çağdaş Türk Dili, Ankara: Grafiker. Hasenov É. (2003) Til Bilimi, Almatı: Sanat. Safiyullina F: S. (2001)Til Gıylimine Kiriş, Kazan: Ta. RİH.