OZBKISTON RSPUBLIKASI OLIY VA ORTA MAXSUS TALIM VAZIRLIGI

O‘ZBЕKISTON RЕSPUBLIKASI OLIY VA O‘RTA MAXSUS TA‘LIM VAZIRLIGI NAMANGAN MUHANDISLIK – TEXNOLOGIYA INSTITUTI “kimyo-texnologiya ” kafеdrasi “Soha materialshunosligi ” fanidan REFERAT Bajardi: 9 u-12 guruh talabasi Tojibaev M Qabul qildi: Akbarov U Namangan – 2015 yil

Sanoat tarmoqlarini rivojlantirishda yuqori molekulyar birikmalar va ularni asosidagi polimer materiallarni ahamiyati. Tabiiy, sun’iy va sintetik yuqori molekulyar birikmalar olish uchun hom ashyo manbalari.

Oxirgi yillarda sintetik polimerlarni ishlab chiqarishni tezkorlik bilan rivojlanishi quyidagi sabablar bilan bog`liq: 1. Sintetik polimer materiallar ishlab chiqarishda va ulardan buyum olishda tabiiy materiallarni qayta ishlashga nisbatan mehnat sarfini kamayishi va mahsulot tannarhini kamayishi. Masalan, 100 ming t. tabiiy kauchuk olish uchun 27 mln. kauchuk beruvchi daraxtiga ishlov berish kerak. Daraxt 120 ming ga maydonni egallaydi. 100 ming tonna tabiiy kauchuk olish uchun 100 ming kishi 5, 5 yil vaqt kerak. Shuncha miqdordagi sintetik kauchuk olish uchun 1500 kishi 1 yil davomida ishlashi kerak.

Sintetik polimerlarni qurilish materiallari ishlab chiqarishda qo`llash katta iqtisodiy samaradorlik beradi. Masalan, yo`goch - qipiq plitalar yuqori sifatli materiallar sifatida maishiy va sanoat qurilishida, mebel ishlab chiqarishda keng qo`llaniladi. Bu plitalar yog`och chiqindilarini fenol-formaldegid yoki mochevino-formaldegid qatronlari bilan yelimlab olinadi. 1 t. qatrondan 16, 7 M 3 plita olish mumkin. Bunda 24, 5 m 3 taxta iqtisod qilinadi, ishlab chiqarish sarflari 22%, kapital mablag`lar sarfi 34% kamayadi. Ormon sanoatiga va taxta (aralangan yogoch) materiallar ishlab chiqarishga sarf bo`lgan kapital mablaglar sintetik qatron va yogoch-qirindi plitalar quvvatlarini yaratishga ketgan mablaglardan 1, 5 barobar ko`pdir.

2. Sintetik polimer materiallar bilan kamyob va qimmat tabiiy materiallarni birinchi navbatda rangli metallarni to`la qonli almashtirish imkoni va ularni o`zini uni kamyob hossali konstruktsion material sifatida ishlatish imkoniyati mavjud. Mashinasozlikda 1 t. plastmassa o`rta hisobda 3 t. rangli metallarni almashtirish imkonini beradi, bu 0, 5 mln. dollar iqtisodiy samara beradi. 3. Hossalari oldindan belgilangan va rostlangan sintetik materiallarni yaratish imkoniyati. Avtomobil transportini, aviatsiyani, elektrotexnikani, mashinasozlikni, radiotexnikani, elektrotexnikani va iqtisodiyotning boshqa tarmoqlarini rivojlanishi yangi materiallarga ehtiyoj tug`dirdi. Bu materiallarni hossalari alohida talablarga javob berishi kerak. Ehtiyoj paydo bo`lganligi sababli yangi oldindan belgilangan xossali polimer materiallar yaratildi va keng tadbiq etilmoqda.

Masalan: a). Yuqori mustahkamli yengil sintetik materiallar yaratildi (shisha, plastmassalar, uglerod elastiklar). Ularning solishtirma mustahkamligi po`latni ko`p markalarinikidan yuqori bo`lib, bu materiallar aviatsiyada, kemasozlikda, avtomobilsozlikda, qurilish institutlarida, elektrotehnikada qo`llanilmoqda. b). Engil va o`rta engil polimer materiallar v). Plastmassalar, kimyoviy tolalar agressiv muhit tasiriga yuqori chidamlilik namoyon qiladi, ular antikorrozion materiallardir. g). Yuqori dielektrik ko`rsatkichlarga ega, issiqlikka bardoshli bo`lgan elektr va radiomateriallar. d). Engil va mustahkam organik shishalar (polistirol, polimetilmetakrilat). e). Maxsus maqsadli sintetik kauchuklar: yog, benzin, harorat, sovuq tasiriga, yedirilishga chidamli kauchuklar.

4. Polimer materiallarni ishlab chiqarishga bitmas tuganmas hom ashyoni yangi, arzon va taqchil emas turlarini qo`llash imkoni, birinchi navbatda neft va tabiiy gazlarni, koksokimyoviy ishlab chiqarish mahsulotlari, o`rmon va o`rmonga ishlov berish sanoati va qishloq ho`jalik ishlab chiqarish chiqindilarini qo`llash imkoni.

yo`ldosh neft gazlari tabiiy gaz boshqa turdagi hom ashyolar Ko’mir Neft Hom ashyo turlari qishloq ho`jalik chiqindilari o`rmon sanoatining mahsulotlari

QORA OLTIN

Yo`ldosh gazlar tarkibidagi metan, propan, n-butan, izobutan va pentanlar vodorod va suv gazi, atsetilen, metanning xlorli hosilalarini etilen va propilen, divinil, izobutilen, izopren va asosiy organik sintezning boshqa muhim mahsulotlari uchun hom ashyo bo`lib hizmat qiladi. Neft-kimyoviy sintez sintetik polimer materiallar ishlab chiqarish uchun, yani neft gazlarini va suyuq uglevodorodlarni qayta ishlash sanoati qudratli bazadir. Masalan, ишкпштф neftdan polimer materiallarining asosiy turlarini hususan polietilen, polipropilen olish mumkin

Neft va yo’ldosh gazlarni qazib olish Yo’ldosh gaz Neft Gazni qayta ishlovchi zavod Turgùnlash qurilmalari Gaz benzini Uglevodorodlarning Turgùnlashtirilgan neft keng fraksiyasi Markaziy gazni fraksiyalash qurilmalari N-propan Maishiy yoqilgì Neftni qayta ishlash Pizoliz benzini C 6 va С>6 fraksiya n-butan, izobutan izopentan Benzin N-pentan IES uchun mazut Kerozin, gasoil, dizel yoqilgìsi Izomerlash metanol C 5 fraksiya SK uchun monomerlar ishlab chiqarish : butadien, izopren, izobutilen va h. k. . monomerlar C 4 fraksiya propilen etilen monomer SK, SKI, BK, SKEPT va boshqalar ishlab chiqarish PE, PP, SKEPT uchun sopolimerlar ishlab chiqarish Boshqa neft kimyosi mahsulotlari

Dunyodagi eng yirik neftkimyosi mahsulotlari ishlab chiqaruvchi davlat AQSh da 300 dan ortiq nomli organik neft-kimyosi maxsulotlari ishlab chiqariladi. Bu mamlakat kimyoviy ishlab chiqarishdagi neft maxsulotlarini solishtirma ogirligi (ulushi) 28 % dan yuqoriroqdir. Shu bilan birga neft-kimyo zavodlarida qayta ishlangan neftning suvli barcha birlamchi qayta ishlangan 5% dan ortmayapti.

Istemol qilingan tabiiy gazning miqdori butun olingan gazning 4 -8% tashkil qiladi !

Tabiiy gaz asosidagi kimyoviy kombinat yiliga tahminan 500 mln. m 3 dan gaz istemol qilib, yiliga 580 ming m 3 gacha plastmassa, sintetik qatroqlar, azot o`gitlari va kimyoviy mahsulotlarni keng majmuini ishlab chiqarishi mumkin, yani tabiiy gazning har bir million kubo metri 1000 tonnadan ortiq polimer va boshqa kimyoviy materiallar uchun hom ashyo bo`lib hizmat qiladi.

Gaz Tabiiy gaz CH 4 - 75 -98 % C 2 H 6 - 4 % C 3 H 8 - 2 % C 4 H 10 - 1 % C 5 H 12 - 1 % N 2 CO 2 H 2 S Neft yo`ldosh gazlari CH 4 -40 % C 2 H 6 -20 % C 3 H 8 -20 % C 4 H 10 -20 % C 5 H 12 C 6 H 14

va boshqa gazlar

Tabiiy gaz eksport energiya gaz og’itlar ammiak gaz energiya suyuq gaz YTG truba orqali Elektrok imyoviy modda -suv Benzin, kerosin azotli ammiak Moch evina -AN -HNO 3 -neylon -anilin -AKN gaz kimyosi fosfatli Murak kab mineral o’g’it metanol Olefin propilen UMBE AF SF -C 2 H 4 -C 3 H 6 UMBE metanol -C 3 H 6 -yoqilgi -suv Polimerlar: PBPE, YBPE, CHPBPE, PP -EG, EDX, Stirol, AKN -qo’shimcha mahsulotlar -Sirka kislota -Formaldegid -qo’shimcha maxsulotlar YTG- Yonuvchi Tabiiy Gaz ; PBPE –Past Bosimli Poli. Etilen EG- Etilen. Glikol AF- Ammoniy Fosfat YBPE- Yuqori Bosimli Poli. Etilen AKN-AKrilo. Nitril SF- Super. Fosfat PP- Poli. Propilen UMBE- Uchlamchi Metil Butil Efir EDX- Etilen. Di. Xlorid CHPBPE- Chiziqsimon Past Bosimli Poli. Etilen AN- Ammoniy Nitrat

Turli birikmalar yoqilg`i sintez gazi metanol o`g`itlar Metan kislota Bo`yoqlar kreking PVX Turli maxsulotlar metallarga ishlov berish

Organik sintez uchun uglevodorod, ayniqsa aromatik uglevodorodlar hom ashyoning asosiy manbai bo’lib ko’mir-kimyo sanoati muhim rol o’ynaydi. Bu sanoat toshko’mirlarni yuqori haroratdagi kokslash jarayonini koks-gaz kimyosi ishlab chiqarishni, yarim kokslashni, sintez gaz olish uchun qattiq yoqilgini gidrogenizatsiyalash, ko’mirni yo’naltirilgan gidrogenlashlarni o’z ichiga qamrab oladi. Kokslash sanoatida bir tonna ko’mir shaxtasini kokslashda ajratib olingan kimyoviy maxsulotlarni chuqur qayta ishlashda 200 kg yarim maxsulotlar olish mumkin. Bu yarim mahsulotlardan polimerlar, plastmassalar, sintetik tolalar olish mumkin.

Yog`ochga mehanik ishlov berilganda, uni masalan uchdan bir qismi foydalaniladi. Kimyolashtirish esa yogoch tayyorlash va o’rmon qirqishning barcha chiqindilarini sellyuloza, sintetik tola, plastmassalar, sirka kislotasi, skipidar, atseton ishlab chiqarish to’la foydalanish imkonini beradi. Yog`ochni kimyoviy qayta ishlashning asosiy maxsuloti sellyuloza, qogoz, karton, suniy tola va turli plastmassalar olish uchun qo’llaniladi. Polimer materiallar sanoatining yana bir muhim har yili tabiiy qayta tiklanadigan hom ashyo manbalaridan biri, o’rmon va yogochni qayta ishlash sanoati chiqindilari bilan bir qatorda, qishloq ho’jalik o’simliklari chiqindilarini qayta ishlash mahsulotlari jo’hori so’tasi, kungaboqar luzgasi, somon, pahta shluhasi, qamish va h. k. dir.

Bu chiqindilar 70% gacha uglevodorodni saqlaydi va ularni gidrolizi yuqori molekulali birikmalar olinadigan monomerlarni beradi. Masalan, spirtlar, glitserin, fenol va boshqalar. Shuni aytib o’tish kerakki, polimerlar ishlab chiqarishda sanoatning rivojlanishining ilk damlarida asosiy hom ashyo manbai toshko’mir kimyosi, koks kimyosi sanoatlari mahsulotlari bo’lsa, keyinchalik gaz, neft qazib olish ko’payib, tannarhi arzonlashgach ularni kimyoviy qayta ishlash mahsulotlari asosiy hom ashyo bo’lib qoldi. Ammo shuni aytib o’tish kerakki, neft zahiralarini kamayib borayotganligi tufayli har yili tabiiy tiklanadigan hom ashyo manbalariga qiziqish yana qaytadan ortmoqda (sellyuloza, furfurol, uning hosilalari).

Yuqori molekulyar birkmalar olish uchun ishlatiladigan monomerlarni guruhlarga turlicha asosida bo`lish mumkin.

Monomer Polikondensatsiyalanuvchi bifunktsional polifunktsional Polimerlanuvchi bitta qoshbogli yoki vinil birikmalar ikkita qo`shbogli Halqa ochilishi hisobiga polimerlanuvchi birikmalar

E`tiboringiz uchun rahmat !