Ozbekstan Respublikasi Xaliq bilimlendiriw ministrligi Ajiniyaz atindagi Nokis

O`zbekstan Respublikasi Xaliq bilimlendiriw ministrligi A`jiniyaz atindag`i No`kis ma`mleketlik pedagogikaliq instituti «Mektepke shekemgi ta`lim» kafedrasi Til o`siriw metodikasi pa`ni Pedagogika ilimleri kandidati, dots. Jumasheva G. X.

Dialog til o’siriwdin’ tiykarg’i metodi • • • Joba: Dialog mektepke shekemgi ta`rbiya jasındag`ı balalardi rawajlandırıw o`zgesheligi Balalar menen so`ylesiw – dialog so`ylew tilin qa`liplestiriwdin` tiykarg`ı usılı Sa`wbette u`yretiw ha`m ta`rbiyalaw usılları

Tayanish tu`sinikler. • O`z pikirin anıq, ko`rkem, izbe-izlik penen baylanıstırıp bayan ete alıw, balanın` estetikalıq rawajlanıwı, dialoglı so`ylew tilinin` rawajlanıwı, so`zlik xorı, so`ylew tilin grammatikalıq jaqtan durıs qa`liplestiriw, so`ylew tilinin` intonatsiyasın ta`rbiyalaw, monolog so`ylew, til qarım-qatnas quralı.

Balalarda dialoglı so`ylew tilinin` rawajlanıwı ana tiline o`zgertiwdin` to`mendegi wazıypaların da atqaradı: so`zlik xorın (ken` so`zler toplamı, pikirdi anıq ha`m tolıq jetkerip beriw) so`ylew tilin grammatik alıq jaqtan durıs qa`liplestiri wdi so`ylew tilinin` intonatsiyasın ta`rbiyalawdı

Ha`r bir bala baqshada o`z pikirin mazmunlı logikalıq pikirlewi durıs Grammatikalıq jaqtan durıs Logikalıq baylanısqan aqılıy pikirlewi durıs anıq bayan qılıng`an bolıwı kerek

Dialog so`ylew tilinin` tiykarg`ı belgileri Tolıq bolmag`an u`ndew anık so`zlerden intonatsiyalıq ibarat ım-ishara ma`nililik

So`ylewdin` eki tu`ri: dialog monolog

Monolog gu`rrin` tu`sindiriw o`z pikirin janlı obrazlı bay sezimler so`ylewdi talap etedi

Dialog so`ylew degende, belgili bir mazmundag`ı pikirdi logikalıq jaqtan bir-birine baylanıstırıp, izbe-izlikte, grammatikalıq jaktan durıs ha`m obrazlı qılıp bayan qılıw tu`siniledi.

Kishi jastag`ı balalarda so`zdi tu`siniw jetilisip baradı til qarım-qatnas quralı bolıp qalmastan, bilimlerdi iyelew bulag`ına aylana baslaydı.

Orta gruppa jasındag`ı balalarda so`ylew tilinin` rawajlanıwında olar so`zligine 2, 5 mın`g`a shekemgi so`zlerdin` bolıwı ha`m olardı jetilistiriw u`lken a`hmiyetke iye.

U`lken topar balalarda üU`lken topar balalarda baylanıslı so`ylew bir qansha rawajlang`an boladı. Olar ulıwmalastırıw, juwmaq shıg`arıw, dodalaw sıyaqlı ko`nlikpelerge iye boladı. Dialog so`ylew tilinde sorawlarg`a anıq, qısqa yaki ken` ta`rizde juwap bere aladı. Sorawlardı durıs du`ze alıw ko`nlikpesi payda boladı, kerek waqtında juwap qaytarıw, joldasının` juwabın toltırıw ha`m du`zetiw sıyaqlı o`zgeshelikleri rawajlanadı.

Dialog so`ylew ØDialog so`ylew tu`ri (eki yaki bir neshe adamnın` sa`wbeti, sorawlar ha`m onın` juwapları) bul tolıq bolmag`an (qısqa) juwap.

dialog so`ylewde Soraw du`ze alıw qarsılıqtı bildiriw Soraw beriw Juwabın du`zetiw, toltırıw sorawg`a tiyisli juwaptı beriw o`z pikirin tiykarlap beriw

Monolog so`ylew • Monolog so`ylew bir adamnın` so`ylew tili bolıp, so`ylewshinin` ken`, anıq, tolıq, baylanısqan pikirin talap etedi.

En` da`slep balalardı so`z ja`rdemindegi birgelikte tapsırmalar ta`rbiyashını ertektegi ta`kirarlawg`a dı n ayırım u`yretiledi. orınlawg`a, sorawlarına qaharmanlar juwap dın` beriwge, qosıqların

Ta`rbiyashı balanı ga`pin grammatikalıq jaqtan durıs bayan etiwge bag`darlaydı. v balalardı u`lkenlerdin` so`zin So`ylew tilin r ı d n a l j a w ra ıw vtın`law ha`m tu`siniw, vsorawlarg`a juwap beriw, vo`z pikirin aytıw, bir-birin tın`lawdan ibarat.

so`ylew tili forması sintaksislik jaqtan da ju`da` a`piwayı: tamamlanbag`an ga`plerden, su`ren, u`ndew ol soraw ha`m juwaplardan, so`zlerden paydalanıladı; so`zge qosılısıw ha`m qısqa mag`lıwmatlardan ibarat

Balalar menen so`ylesiw – dialog so`ylew tili • So`ylesiw awızeki so`ylewdin` a`piwayı bir usılı bolıp, ol sa`wbetlesleri ta`repinen quwatlanadı. So`ylewshiler tu`rli qurallardan (ko`rkem qural, ko`z-qaraslar, ım-ishara, intonatsiya ha`m t. b. ) paydalanıp, bir-birin tu`sinedi. So`ylewshiler ushın talqılanatug`ın predmet (buyım, na`rse) belgili boladı.

Dialog – bul balalardag`ı pikirlewdin`, yad ha`m dıqqattın`, so`z baylıg`ının` rawajlang`anlıg`ı, so`ylewdin` grammatikalıq ta`repin qa`liplestiriwge baylanıslı. 4 -5 jaslı balalar a`ste-a`ste pikiri ken` ha`m tolıq bayan etiwge o`te baslaydı. 5 jaslı balalar uzaq waqıt dawamında so`ylesiw qa`biletine iye boladı. Bala bunday so`ylesiwde sorawlarg`a juwap beredi, sa`wbetlesin tın`laydı ha`m t. b.

Ta`kiraralaw ushın soraw ha`m tapsırmalar • Baylanıslı so`ylew ha`m onı mektepke shekemgi ta`rbiya jasındag`ı balalarda rawajlanıw o`zgeshelikleri haqqında nelerdi bilip aldın`ız? • Balalar menen so`ylesiw – dialog so`ylewin qa`liplestiriwdin` tiykarg`ı usılı ekenligi haqqında tu`sinik berin`. Ta`rbiyashı balalardı so`ylesiw tiline qaysı shınıg`ıwlarda u`yretedi? • Balalardı dialog so`ylesiwge u`yretiwde sa`wbet shınıg`ıwının` a`hmiyeti nede? • Qanday sa`wbet tu`rlerin bilesiz? Olardın` mazmunı haqqında nelerdi bilesiz? • Ha`r bir sa`wbet neshe bo`limnen ibarat ha`m ha`r bir bo`limnin` pedagogikalıq qımbatı nelerden ibarat? • Sa`wbet mazmunı ha`m temaları haqqında mag`lıwmat berin`? • Ta`rbiyashı sa`wbetke qanday tayarlanadı ha`m onı o`tkeriwde nelerge itibar beredi? • Sa`wbetke u`yretiw ha`m ta`rbiyalaw usılları nelerden ibarat? • Ta`lim oyınlar balalardın` so`ylew tilin o`siriwde qanday a`hmiyetke iye? • Su`wretler menen o`tkeriletug`ın shınıg`ıwlarda balalardı so`ylesiw tiline u`yretiw nelerden ibarat?

Diqqatlarin’iz ushin raxmet.