Ozbekiston Respublikasi Xalq talimi vazirligi Ajiniyoz nomidagi Nukus

O`zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi A`jiniyoz nomidagi Nukus davlat pedagogika instituti Pedagogika fakulteti Pedagogika va psixologiya kafedrasi T. Saparbaeva Тema: Pedagogikaliq ta`sir ko`rsetiwdin` usillari ha`m basqishlari.

Joba: 1. Pedagogikaliq ta`sir ko`rsetiwwdin` basli tu`rleri ha`m onin` a`hmiyeti. 2. Talap – pedagogikaliq ta`sir ko`rsetiwdin` ken` tarqalg`an tu`ri. 3. Keleshek ta`sir ko`rsetiwinin` xizmeti. 4. Pedagog penen ta`rbiyalaniwshinin` arasindag`i mu`na`sibetlerinin` ma`nisi. 5. Pedagogikaliq ta`sir ko`rsetiwde ta`rbiyanin` printsiplerine su`yenip is ju`ritiw.

Tayanish tu`sinikleri. Pedagogikaliq ta`sir ko`rsetiwdin` usillari, jazalaw metodi, ta`rbiyalaniwshi, jas a`wlad, jeke o`zgeshelikler.

A`debiyatlar. 1. I. A. Karimov. «O`zbekiston XXI asr bo`sag`asia: havfsizlikka tahdid, barqarorlik shartlari va taraqqiyot kafolatlari» . T. , «O`zbekiston» , 1997 y. 2. I. A. Karimov. G`Barkamol avlod - O`zbekiston taraqqiyotining poydevori. G`. O`zbekiston Oliy Majlis sessiyasida so`zlagan nutqi. 1997 y. 3. G`Kadrlar tayorlash milliy dasturi. G`. T. , 1997 y. 4. O`zbekiston Respublikasining G`Ta lim to`g`risidagi qonuni. G`. T. , 1997 y. 5. G`Uchinchi ming yillikning bolasi. G` tayanch dasturi. T. 2001 y. 6. Qaraqalpaq xalqinin` mektep ha`m pedagogikaliq aylari tariyxi. (Ilimiy maqalalar toplami). N. , 1999 j. 7. O`zbek pedagogikasi antologiyasi. Toshkent, G`O`qituvchi. G`, 1995 y.

Bu`gingi ku`nde pedagogika pa`ni ha`m a`meliyati rawajlanip barmaqta. Sonday-aq, ta`rbiya protsessii de zaman talabaina say rawajlanip barmaqta. G`a`rezsiz ja`miyetimizdin` qisqa tariyxi da`wiri sabaqlarinin`, ideyalarinin` talaplar an`ina sin`diriw, olardi aqilg`a say ba`rkamal ha`m ruwxiy jaqtan teren` ta`rbiyalaw biz ata-analardin` waziypasi. Prezidentimiz I. A. Karimovtin` «O`z keleshegimizdi o`z qolimiz benen qurmaqtamiz» temasindag`i «Tu`rkistan» gazetasi xizmetkerlerinin` sorawlariina juwabi (1999 jil 3 -fevral`) biz ushin ju`da` a`hmiyetli.

A`dalat – shin ma`nisindegi ma`seleler a`deplilik ha`m huqiqiy normalarina say sheshiw. Ata-ana ha`m perzentler arasinda a`dalattin` payda boliwi huqiqiy buziliwlari jaman aqibetlerge alip keledi. Shan`araqlarimizda balalardin` jas gezinen baslap jaqsi sipatlarin rawajlandirip bariwg`a itibar beriwimiz kerek, mashqalalardi sheshiwde ata-analardin` bilimi, ruwxiy jaqtan jetikligi, ju`ris-turisi u`lken a`hmiyetke iye. Perzentler, balalar, qala berse adamlar arasinda a`dalatpa`rwarliq, tu`sindiriw, qollap-quwatlaw, eskertiw, uyaldiriw, sa`wbetlesiw usag`an usillardan paydalaniw mu`mkin.

Ta`lim-ta`rbiya protsessii qiyin protsess bolg`anliqtan, onin` usillari qiyiyinlasip bara beredi. Ha`zirgi waqitta ba`rkamal a`wladti talap da`rejesinde kamalg`a keltiriw ushin jan`a pedagogikaliq texnologiyalar ken` qollanilmaqta. Solay eken ta`rbiya protsessinde pedagog ta`rbiyashilardan u`lken juwapkershilikti talap etedi. A`sirese, oqitiwshinin` jaslarg`a ta`sir ko`rsetiwi oqiwta`rbiya protsessinde ayriqsha orin iyeleydi. Onin` ushin da`slep oqitiwshinin` ruwxiy du`n`yasi onin` ma`deniyati, pedagogikaliq takti, etikasi, mu`na`sibet stili ha`zirgi zaman talaplarina toliq juwap beriwi kerek.

V. V. Suxomlinskiydin` aytqaninday qiriq bes jil oqitiwshi bolsan` da, qiriq bes minutliq sabaqqa tayarliq penen bariw kerek degen ga`pi ha`zirgi waqitta o`zinin` qa`dirin joytpag`an. Sonday-aq, xalqimizda ustazlar haqqinda a`jayip maqal so`zler aytilg`an. Bir ha`rip u`yretkenge qiriq jil sa`lem Ber, ustaz atan`nan ulli h. t. b. Pedagogikaliq ta`sir ko`rsetiwde oqitiwshi o`zi birinshi o`rnek bolatug`in islerdi islep ko`rsetiwi kerek. Oqiwshilar menen mu`na`sibette a`dalatli, a`depli, pedagogikaliq takt normalarinan qig`ip ketpegen halda mu`na`sibette boliwi kerek.

Kadrlar tayarlawdin` milliy da`stu`rinde shaxsqa ayriqsha itibar berilgen. Onin` joqari da`rejede bilim aliwina ma`mleket ha`m ja`miyet, u`zliksiz bilim, islep shig`ariw, pa`n xizmet qiladi. Demek, ha`zirgi waqitta basla maqset oqiwshilardi insaniyliq, o`z Watanin su`yetug`in, ata-anani, ustazlardi qa`dirleytug`in, o`zinin` ka`sibin toliq men`gergen insan qilip ta`rbiyalaw bolip tabiladi.

Pedagogikaliq ta`sir ko`rsetiw waqtinda oqiwshinin` shaxsina jaman jag`imsiz ta`sir etetug`in ga`plerdi aytiw mu`mkin emes. Ha`r qashanda oqitiwshi pedagogikaliq taktti uslap turiwi lazim. Ol oqitiwshinin` qa`biletine baylanisli boladi. Pedagog sabaq waqtinda, sen temani teren` aship berdin`. Tema u`stinde ja`ne de aziraq islesen` qanday bolar eken. Keyingi konferentsiyag`a qiziqli bayanat shig`iwi mu`mkin. Sabaqlar tamam bolg`annan keyin kabinetke kelsen`, sag`an qosimsha tu`rde bazi bir na`rselerdi oqip shig`iwdi ma`sla`ha`t etemen. Bul jerde ta`rbiyanin` maqullaw usilinan paydalaniladi. Bul jerde oqiwshinin` jumisin maqullaw, isenim tu`rindegi jasiriw talap, kleshekti ko`rsetiw ha`m ma`sla`ha`t beriwi bolip tabiladi.

Bunnan basqa oqiwshilar jarislarda jen`ip shig`ip, olar usi bo`limdi ekskursiyag`a jiberiwge qarar etedi. Bunda komandanin` qarari ta`sir etedi. Pedagogikaliq ta`sir ko`rsetiwde oqitiwshi pedagogikaliq etika ma`selelerin umitpawi kerek. Sebebi, o`z-ara mu`na`sibet waqtinda ju`da` bosliq etiwi ustazdin` qa`dir-qimbatin joytadi. Pedagogika o`z usillarin joq na`rseden oylap tabadi.

Pedagogikaliq ta`sir ko`rsetiw metodikasi. Бalalardin` sotsialliq-paydali xizmetin pedagogikaliq ta`repten maqsetke muwapiq tu`rde payda etiw ushin paydalanatug`in zatlar sistemasinan ibarat bolip esaplanadi. Pedagogikaliq ta`sir ko`rsetiwdin` basli usillari, talap, perspektiva, qollap-quwatlaw, rawajlandiriw, jazalaw, ja`ma`a`tshilik pikiri.

Talap etiw – bul ju`da` ken` tarqalg`an usil bolip tabiladi. Ta`lim-ta`rbiya protsessinde pedagogtin` ta`rbiyalaniwshig`a jeke mu`na`sibetinin` payda boliw joli menen ha`reketlerinin` qollap-quwatlaniwi yamasa toqtaliwin ta`miynleydi.

Keleshek – ta`sir etiwdin` ju`da` ta`sirshen` usili bolip esaplanadi. Ol balalardin` ha`reketlerinin` bir maqsetke qoyiliwin ta`miynleydi. Olardin` alg`a intiliwi, qizig`iwshilig`in arttiradi.

Qollap-quwatlaw ha`m jazalaw bul ta`limta`rbiya protsessinde oqiwshinin` erisken tabislari yaki sabaq dawaminda a`melge asirg`an jag`imsiz ha`reketleri ushin pedagog ta`repinen qollaniladi.

Ja`ma`a`tshilik pikir – ta`sir ko`rsetiwdin` ku`shli usili bolip tabiladi. Balalardin` sotsialliq paydali xizmetin ha`r ta`repleme qollap-quwatlawdi ta`miynleydi. Ta`rbiya protsessinde ja`ma`a`tshilik pikiri basli orinlarinin` birin iyeleydi. Bul usillardi na`tiyjeli qollawda pedagogtin` insaniylig`i basli orindi iyeleydi.

Qosimsha sorawlar. 1. Pedagogikaliq ta`sir ko`rsetiw usillari qanday 2. Pedagogikaliq ta`sir ko`rsetiw pa`ninin` maqseti ne 3. Pedagogikaliq ta`sir ko`rsetiwdin` usillarin xarakterlep berin`.

U`yge tapsirma. Pedagogikaliq ta`sir ko`rsetiwdin` usillari haqqinda o`z betinshe jumis jaziw ha`m mazmunin aytip beriw.

DIQQATLARIN`IZ USh. IN RAXMET!