ONDOKUZ MAYIS NVERSTES FENEDEBYAT FAKLTES CORAFYA BLM BLGELER

ONDOKUZ MAYIS ÜNİVERSİTESİ FEN-EDEBİYAT FAKÜLTESİ COĞRAFYA BÖLÜMÜ BÖLGELER COĞRAFYASI I Dr. Öğr. Üyesi Fatih ALTUĞ

BÖLGELER COĞRAFYASI 1 Regional Geography 1 Bu derste kullanılan her türlü belge, bilgi, fotoğraf, harita vb. , dokümanlar sadece eğitim amaçlı olarak kullanılmaktadır.

BÖLGELER COĞRAFYASI 1 6. Hafta Dr. Öğr. Üyesi Fatih ALTUĞ

MARMARA COĞRAFİ BÖLGESİ EKONOMİK COĞRAFYA ÖZELLİKLERİ

3. 1. TARIM • Marmara Bölgesi’nde her ne kadar hizmet ve sanayi sektörü ileri durumda ise de kırsal alanlarda geçim hala tarıma dayanmaktadır. • Ayrıca tarım, tarıma dayalı sanayi kollarının gelişmesi ve girdi sağlaması açısından da son derece önemlidir. • Bölgede tarımın önemli bir yer tutmasının başka bir nedeni de nüfusu çok kalabalık olan İstanbul megapolünde yaşayan halkın beslenmesine yardımcı olmasıdır. • Tarım ürünlerinin pazarlanmasını, önemli bir tüketim merkezi olan İstanbul kolaylaştırmaktadır.

3. 1. 1. Tarım Topraklarının Faydalanma Bakımından Bölünüşü ve Özellikleri • Bölge topraklarının 1/3 kadarı ekili-dikili olan tarım, 1/3’ü orman ve 1/10’dan azı da çayır ve otlak şeklindedir. • Ekili-dikili toprakların diğer bölgelerimize göre fazla olması, bölgenin topografyasının fazla engebeli olmamasından ileri gelmektedir. • Trakya’da Ergene Havzası neredeyse tamamen tarıma ayrılmıştır. • Güney Marmara Bölümü’nde de ovalar geniş alan kaplar. • Tarım oldukça modern metotlara göre yapılmaktadır. • Nadas, sınırlı ölçüde Trakya’da uygulanmaktadır.

• Marmara Bölgesi’ndeki ekili-dikili topraklar Trakya’da Ergene Havzası, Adapazarı, Karacabey-Mustafa Kemalpaşa, Bursa, Balıkesir ve Yenişehir ovalarında yaygındır. • Bu ovalarda daha çok tahıl ve sebze ekilir. • Güney Marmara Bölümü’nde ise Gemlik ve Erdek kıyıları boyunca geniş zeytinlikler ve meyve bahçeleri yer alır.

• Bölge, bitkisel yağ ve peynir başta olmak üzere, süt ürünleri ve meyve suları üretimi yönünden ülkemizde ilk sıradadır. • Türkiye’de üretilen ayçiçeğinin % 75’i, zeytin ve mısırın % 33’ü, Pirinç ve yulafın % 20’si bu bölgeden sağlanır. • Tahıllardan buğday Tekirdağ, Edirne ve Kırklareli illerinin Ergene Havzası’na giren bölümünde üretilir. • Çeltik ise Meriç Irmağı kıyısında ve Güney Marmara’da Gönen Çayı boyunca yetiştirilmektedir.

• Ayçiçeği çoğunlukla Ergene Havzası’nda yetiştirilir. • Şekerpancarı üretimi bölgede ilk açılan Alpullu şeker fabrikasına (Babaeski-Kırklareli) hammadde vermek için Trakya’da, özellikle Meriç boyunda başlatılmıştır. • Adapazarı, Bursa, Bilecik ve Balıkesir illerinin sulanan alanlarında da şekerpancarı üretimi yapılır. • Alpullu dışında, bölgede Adapazarı ve Susurluk şeker fabrikaları da bulunmaktadır.

• Tütün, eskiden çoğunlukla Adapazarı kesiminde (Hendek), Biga Yarımadası’nda ve Balıkesir’de yetiştirilirdi. • Kota uygulamalarından sonra tütün üretimi, ülke genelinde olduğu gibi oldukça azalmıştır.

• Türkiye sebze üretiminin yaklaşık % 26’sı bu bölgeden sağlanır. • Adapazarı, M. Kemalpaşa, Balıkesir, Karacabey ovaları, Bursa Ovası, Çanakkale çevresindeki ovalar, İnegöl, Ezine -Bayramiç çevrelerinde domates, biber, salatalık, soğan, patates ve lahana yetiştirilmektedir. • Bu ürünlerin bir kısmı, büyük ölçekli fabrikalarda salça ve konserve üretiminde kullanılmaktadır. • Özellikle Güney Marmara ovalarında üretilen sebzelerden yapılan konservelerin (bamya, fasulye…) bir bölümü ihraç edilmektedir.

• Bölgede zeytincilik de gelişmiştir. • Güney Marmara kıyılarında özellikle Samanlı Dağları’nın siperi altında Gemlik Körfezi’nde Armutlu-Gemlik çevrelerinde ve daha batıda Erdek yöresinde ülkemizin en kaliteli sofralık zeytinleri yetiştirilir. • Bu bölgemizde üretilen zeytin, ülkemiz üretiminin yaklaşık 1/3’üne ulaşır.

• Bölgede bağcılık da oldukça gelişmiş durumda olup, şaraplık ve sofralık üzümler yetiştirilir. • Tekirdağ çevresinde yetiştirilen şaraplık üzüm (yapıncak), Tekirdağ’daki Tekel içki fabrikalarında işlenir. • Sofralık üzüm (çavuş) ise çok tanınmış olup, bölgede tüketilir.

• Şeftali (Bursa), fındık ve kiraz (İzmit Körfezi kıyıları) bölgede üretimi önemli olan meyvelerdir. • • İzmit Körfezi’nin güney kıyılarında, özellikle Yalova çevresinde seracılık gelişmiş olup, buralarda bazı sebzelerin üretimi yanında gül de yetiştirilir. • Zamanla seracılık bölgenin diğer kesimlerinde de yaygınlaşmıştır.

3. 2. HAYVANCILIK • 3. 2. 1. Büyükbaş Hayvancılık • Bölgede otlak alanları geniş olmamasına rağmen, hayvancılık entansif yapıldığından ülkemizin diğer bölgelerine göre ileri durumdadır. • Ahır hayvancılığının yaygın olduğu bölgede, süt ve süte dayalı ürünler ve üretimi oldukça artmıştır. • Edirne ve Kırklareli’nin kaşar ve beyaz peynirleri, ülkemiz genelinde tanınmıştır.

3. 2. 2. Küçükbaş Hayvancılık • Bölgede küçükbaş hayvancılık geçmişten günümüze oldukça gerilemiştir. • Dağlıç cinsi koyun bölge genelinde, kıvırcık koyunları ise Trakya ve Güney Marmara’da yaygın olarak beslenmektedir. • Bursa çevresinde ise yünü kaliteli merinos koyunları yaygındır. • Bölgede keçi sayısı da gittikçe azalmaktadır. • Keçi daha çok Güney Marmara’da, özellikle Biga Yarımadası’nda beslenir. • Bölgede “maltız” adı verilen, süt verimi yüksek keçiler de beslenmektedir.

3. 2. 3. Kümes Hayvancılığı • Beyaz ete duyulan ihtiyacın artması nedeniyle, bölgede kümes hayvancılığında belirgin ilerlemeler sağlanmıştır. • Başta Bursa, Çanakkale ve Balıkesir olmak üzere bölge genelinde modern tavuk çiftlikleri kurulmuş olup, yumurta ve et üretimi önemli ölçüde artmıştır. • Böylece, bölge kendi ihtiyacını fazlasıyla karşılayacak duruma gelmiştir.

3. 2. 4. İpekböcekçiliği • Marmara Bölgesi, ülkemizde ipekböcekçiliğinin merkezi durumunda olmuştur. • Osmanlı Devleti döneminde başlamak üzere ipekböcekleri, dut ağaçlarının yetiştiği Bursa ve Bilecik’te beslenmiş, burada son derece kaliteli ipek kumaşlar üretilmiştir. • Nitekim 19. Yüzyılda Lyon’dan dahi tüccarlar ipek almak için Bursa’ya geliyorlardı. • Fakat 1. Dünya Savaşı’nın çıkması yurtdışına ihracatını durdurduğu için, ipekçilik önemli ölçüde zarar görmüş, iç piyasadaki önemi de kaybolmuştur.

3. 2. 4. İpekböcekçiliği • Daha sonraki yıllarda sunî ipek üretiminin başlaması ile ipekçilik eski günlerine dönmemiştir. • Buna rağmen yeterli ölçüde olmasa bile Bursa ve Bilecik ipekböcekçiliği yönünden, ülkemizde en önde olup, mevcut üretimin yaklaşık ¾’ünü sağlamaktadırlar. • Son yıllarda ise Bursa’da Çin ipeği (Japon ipeği) olarak bilinen suni ipek üretimine geçilmiştir.

3. 2. 5. Balıkçılık • Marmara Denizi’nin bölge içinde kalması, bölgenin Ege ve Karadeniz’e kıyısının bulunması nedeniyle Marmara Bölgesi balıkçılık bakımından elverişli konuma sahiptir. • Bu nedenle bölgede çeşitli balık türleri avlanmaktadır. • Karadeniz’den Marmara’ya geçen balıklar, genellikle İstanbul Boğazı’nda avlanmaktadır. • Özellikle Karadeniz’den gelen palamutlar, avlanan balıkların başında gelmektedir. • Ancak ülke genelinde olduğu gibi bölgede de balıkçılık son yıllarda sürekli olarak gerileme göstermiştir. • Deniz kirliliği ve aşırı avlanma balık üretimindeki azalmanın başlıca nedenleridir. • Bölge, ülke balık üretiminin yaklaşık % 10’unu vermektedir.

3. 3. ORMANCILIK • Bölgede verimli ormanlar, Yıldız Dağları’nın kuzeye bakan yamaçlarında, Samanlı Dağları üzerinde, Kazdağı ve Uludağ-Domaniç dağlarında yer almaktadır. • Karadeniz kıyıları boyunca Bulgaristan sınırına kadar devam eden meşe ormanları kuşağında çoğunlukla yakacak odun üretilir.

• Kazdağı’nda karaçam, Uludağ-Domaniç, Samanlı Dağları ve Yıldız Dağları’nın yüksek kısımlarından kayın odunu ve kereste üretimi yapılır. • Güney Marmara Bölümü’nün alt kuşağındaki kızılçam ormanları da en fazla üretime elverişli ormanlar arasındadır. • Bölge ormanlarından elde edilen ürünler Adapazarı, İnegöl ve Bursa’da işlenir. • İnegöl ve Adapazarı’nın kereste ve mobilya üretiminde önemli bir yeri vardır.

3. 4. YERALTI KAYNAKLARI • Marmara Bölgesi’nde demir, kurşun, bakır, krom gibi bazı madenler eskiden beri işletilmiştir. • Bölge bor mineralleri bakımından zengindir. • Güney Marmara Bölümü’nün çeşitli kesimlerinde, özellikle Bigadiç kuzeyi ve Kemalpaşa batısı başta olmak üzere zengin bor rezervleri bulunmaktadır.

• Volfram (tungsten) Kazdağı’nın batısında ve Uludağ’da bulunur. • Çelik, bakır alaşımı ile elektrik ampullerindeki tel imalinde ve uzay araçlarında kullanılan tungsten cevherinin uzun yıllar çıkarıldığı Uludağ’daki işletme sonradan kapatılmıştır. • Petrol Trakya’da uzun süre aranmış, ekonomik ölçülerde ifade edilebilecek bir rezerve henüz rastlanmamıştır. • Trakya Hamitabat’ta (Kırklareli) doğal gaz çıkarılmakta ve buradaki termik santralin çalıştırılmasında kullanılmaktadır.

• Bölgenin önemli yeraltı kaynaklarından biri olan linyit bakımından zengin yataklar Saray (Tekirdağ), Çan (Çanakkale) ve Bilecik’te yer alır. • Bunlar dışında Yenice (Çanakkale) kuzeyi, Bayramiç güneyi, Gönen güneyi, Balıkesir kuzeybatısı, Mustafa Kemalpaşa güneyi, Keşan ve Malkara çevresi, İstanbul bölgedeki diğer linyit sahalarının yayılış alanlarını oluşturur. • En kaliteli linyitler Çan’daki yataklardan üretilir. • Çelik sanayinde kullanılan manganez yataklarına Karadeniz kıyıları, Vize ile Bozburun (Armutlu) ve Mudanya dolaylarında rastlanır.

• Nükleer tesislerde radyasyonun çevreye yayılmasını önlemek amacıyla çimentoyla karıştırılarak kullanılan barit yatakları Biga yöresinde yer alır. • Lalapaşa’da (Edirne) ise florit (Ca. F 2) (süs eşyası, diş temizlik maddeleri…) yatakları vardır. • Susurluk vadisinde bulunan boraks yatakları (boyacılık, eczacılık, füze yakıtı…) eskiden beri işletilmektedir.

3. 4. YERALTI KAYNAKLARI • Marmara Bölgesi inşaat sektöründe kullanılan mermer ve renkli taşlar yönünden de zengindir. • Marmara Adası ve Kapıdağı Yarımadası’nda kaliteli mermerler çıkarılmaktadır. • İstanbul batısında yaygın olan Sarmasiyen (Miyosen) kireçtaşları kolay işlendiği için İstanbul’daki cami ve büyük binalarda kullanılmıştır. • Çakılları renkli olan Hereke pudingleri, Kapıdağı Yarımadası ve Armutlu’daki granitler inşaat sektöründe sürekli olarak kullanılır. • Bozüyük ve Çanakkale’deki zengin kil yatakları işletilmektedir. • Bursa, Yalova, Armutlu (Bursa) ve Gönen’de (Balıkesir) kaplıcalar; Uludağ’ın maden suları da bölgenin zenginlikleri arasındadır.

3. 5. SANAYİ • 3. 5. 1. Sanayinin Gelişimi, Dağılışı ve Önemi • Türkiye’de büyük endüstri ilk olarak bu bölgede ortaya çıkmış ve gelişmiştir. • Söz konusu gelişmede İstanbul’un varlığının önemi fazladır. • 1. Bir zamanlar devlet merkezi olan bu şehirde, • 2. Nüfusun fazlalığı ile hem kolay işçi sağlanması, hem de geniş bir pazarın bulunması, • 3. Malî kuruluşların burada kümelenmesi, • 4. Deniz ve karayolları üzerinden hammaddelerin kolay getirtilebilmesi… sebepler sayesinde sanayi tesisleri her yerden daha önce burada kurulabilmişti.

3. 5. 1. Sanayinin Gelişimi, Dağılışı ve Önemi • Bu şekilde temelleri atılan endüstri, ilk zamanlarda hemen tamamıyla şehrin içinde (meselâ Haliç boyu) yerleşmiş, sonra şehrin kenarlarında daha fazla gelişme imkanları bulmuş, batıda Marmara kıyılarına (surlar dışı, Zeytinburnu, Bakırköy ve ötesi), doğuda ise İzmit Körfezi boyuna doğru yayılmaya başlamıştır. • Bu sonuncu gelişme, körfezin bitimi civarında yerleşmekte olan endüstri alanı ile birleşerek, bugün Türkiye’de bir başka eşi bulunmayan devamlı bir “sanayi kuşağı” oluşmuştur.

3. 5. 1. Sanayinin Gelişimi, Dağılışı ve Önemi • Türkiye’de sanayi faaliyetlerinin ilk yoğunlaştığı merkez olan İstanbul, daha sonra kurulan tesisleri de kendine çekmiş ise de, sonraları yeni tesislere saha, su ve enerji sağlamak, bu tesislerde çalışacak olan işçileri yerleştirmek ve şehrin artan nüfusunun ihtiyaçlarını karşılamak güçlükleri yüzünden, yeni tesisler şehir dışına ve gittikçe daha ötelere yayılmıştır.

3. 5. 1. Sanayinin Gelişimi, Dağılışı ve Önemi • Marmara Bölgesi, ülkemiz genelinde demir-çelik ve orman ürünleri sanayi dışında, tüm sanayi kolları açısından önder durumdadır. Bölgede: • Kimya, • İlaç, • Kâğıt (İzmit-Seka), • Petro-kimya (İzmit), • Tekstil-konfeksiyon (İstanbul, Bursa), • Otomotiv (Bursa, İstanbul), otomotiv aksamı, • Tarım alet ve makineleri (Adapazarı), • Ağaç işleri, • Taşa-toprağa dayalı sanayi (seramik, tuğla, kiremit, mermer…) kolları çok gelişmiştir. • Bu sanayi kollarında yapılan üretim, Türkiye üretiminin yarıdan fazlasını oluşturur. • Bölgenin katma değeri, Türkiye ortalamasının 2, 5 katına yakındır.

3. 5. 1. Sanayinin Gelişimi, Dağılışı ve Önemi • Marmara Bölgesi, nüfusun çalıştığı sektörler ve sanayileşme açısından gelişmiş ülkelerin göstergelerine yakındır. • Öyle ki, bölgede ülkemizdeki tüm sanayi tesislerinin yarısı (6. 000 sanayi tesisi) ve büyük sanayi kuruluşlarının ¾’ünden fazlası bulunmaktadır. • Türkiye’deki işyerlerinin yarıya yakını (% 45), sanayi sektöründe çalışan nüfusun yarıdan fazlası (% 59) da Marmara Bölgesi’ndedir. • Katma değerin de % 50’si bu bölgeden sağlanır. • Marmara Bölgesi’ne ait tüm göstergeler, Avrupa Birliği’nin gelişmiş çoğu ülkesine yakındır.

3. 5. 1. Sanayinin Gelişimi, Dağılışı ve Önemi • Ülkemizde toplanan vergilerin % 50’den fazlası Marmara Bölgesi’ne aittir. • Ülkemizdeki 500 büyük sanayi kuruluşunun büyük çoğunluğu bu bölgede bulunmaktadır (Tablo 12).

3. 5. 1. Sanayinin Gelişimi, Dağılışı ve Önemi • Marmara Bölgesi’nde sanayinin geliştiği iki kuşak bulunmaktadır: • a) Çatalca Yarımadası’nda Çerkezköy’den (Tekirdağ) başlayarak, güneyde Marmara kıyıları boyunca Adapazarı’na kadar uzanır. • Bu kuşakta selüloz-kâğıt, metal eşya, makine, petro-kimya (İzmit-İpraş), dokuma (tekstil) ve hazır giyim (konfeksiyon) sanayi kolları çok gelişmiştir. • Özellikle Çerkezköy, tekstil (dokuma) sanayinin merkezileştiği bir sanayi bölgesi haline gelmiştir. • Pendik, Tuzla ve Gölcük tersaneleri çeşitli deniz taşıtlarının yapıldığı önemli tersaneler arasındadır. • Adapazarı-İzmit arasında lastik, plâstik ve otomotiv sanayi gelişmiştir. • Yarımca gübre tesisleri de bölgenin önemli sanayi kuruluşları arasındadır. • b) Bursa ve çevresi: Bu kuşakta tekstil (dokuma), metal ve otomotiv sanayi gelişmiştir.

3. 5. 2. Başlıca Sanayi Kolları • Gıda Sanayii • Trakya’da gelişmiştir. • Edirne, Kırklareli ve Tekirdağ’da süt ve süt ürünleri (peynir, kaşar peyniri, tereyağı, süt tozu) üretim tesisleri yer almaktadır. • Bursa ile Çanakkale’de çeşitli meyve ve sebze; Çanakkale’de deniz ürünlerine (balık) dayalı konservecilik gelişmiş durumdadır. • Alpullu (Babaeski-Kırklareli), Adapazarı ve Susurluk’ta şeker fabrikaları, Trakya’da çok sayıda bitkisel yağ üretim tesisleri kurulmuştur.

3. 5. 2. Başlıca Sanayi Kolları • İspirtolu, İspirtosuz İçki ve Tütün Sanayii • Tekirdağ, Mürefte ve Bozcaada’da şarap; Tekirdağ’da rakı; İstanbul’da likör, Cevizli’de (İstanbul) sigara ve tütün işleme tesisleri bulunmaktadır.

3. 5. 2. Başlıca Sanayi Kolları • Konfeksiyon ve Tekstil Sanayii • Ülkemizde üretilen ve ihraç edilen hazır giyim ile dokuma ürünlerinin büyük bir bölümü Çerkezköy, İstanbul, Hereke ve Bursa’daki fabrikalarda üretilmektedir. • Gemlik’te suni ipek, İstanbul’da deri fabrikaları bulunur.

3. 5. 2. Başlıca Sanayi Kolları • Kimya Sanayii • Bölgedeki diğer sanayi kollarına göre geri planda olan ilaç, boya ile çeşitli kimyasal maddeler İzmit ve İstanbul’da üretilmektedir. • Yarımca ve Bandırma’da gübre fabrikaları bulunur. • İzmit Tütünçiftlik’teki petrolden elde edilen hammaddeler İzmit, Adapazarı ile İstanbul’daki lastik ve plâstik fabrikalarında işlenmektedir.

3. 5. 2. Başlıca Sanayi Kolları • Makine ve Metal Eşya Sanayii • Elektrikli beyaz eşya ve diğer metal eşyalar, otobüs, kamyon ve kamyonet İstanbul’da; otomobil İstanbul, Bursa ve Adapazarı’nda üretilir.

3. 5. 2. Başlıca Sanayi Kolları • Taşa-Toprağa Dayalı Sanayii • Bu sanayi kolları Çanakkale ve Bilecik-Bozüyük’te gelişmiş durumdadır. • Buralarda çok kaliteli seramik ürünleri üretilir. • İstanbul’da Paşabahçe cam sanayi işletmelerinde çeşitli cam ürünleri üretilmektedir. • Bölgedeki başlıca çimento fabrikaları ise Bakırköy, Darıca (Kocaeli), Pınarhisar (Kırklareli) ve Balıkesir’dedir.