Obserwacja zaj prowadzonych w szkole Nadzr pedagogiczny Dyrektora

Obserwacja zajęć prowadzonych w szkole Nadzór pedagogiczny Dyrektora Szkoły Maria Twardowska ZCDN 2017

Art. 55 ustawy Prawo oświatowe Zakres nadzoru pedagogicznego: 1. Nadzór pedagogiczny polega na: 1) obserwowaniu, analizowaniu i ocenianiu przebiegu procesów kształcenia i wychowania oraz efektów działalności dydaktycznej, wychowawczej i opiekuńczej oraz innej działalności statutowej szkół i placówek;

Art. 55 ustawy Prawo oświatowe 2) ocenianiu stanu i warunków działalności dydaktycznej, wychowawczej i opiekuńczej oraz innej działalności statutowej szkół i placówek; 3) udzielaniu pomocy szkołom i placówkom, a także nauczycielom w wykonywaniu ich zadań dydaktycznych, wychowawczych i opiekuńczych;

Art. 55 ustawy Prawo oświatowe 4) inspirowaniu nauczycieli do poprawy istniejących lub wdrożenia nowych rozwiązań w procesie kształcenia, przy zastosowaniu innowacyjnych działań programowych, organizacyjnych lub metodycznych, których celem jest rozwijanie kompetencji uczniów

Rozporządzenie MEN-u z dnia 25 sierpnia 2017 r. Formami nadzoru pedagogicznego są: ∙ ewaluacja ∙ kontrola ∙ wspomaganie ∙ monitorowanie

Plan nadzoru pedagogicznego § 23. Zawiera w szczególności (…) 4) plan obserwacji § 22. 3. 2) obserwuje prowadzone przez nauczycieli zajęcia dydaktyczne, wychowawcze i opiekuńcze oraz inne zajęcia i czynności wynikające z działalności statutowej szkoły lub placówki.

Metoda badań pedagogicznych

Cechy prawidłowej obserwacji: 1. Celowość 2. Obiektywność 3. Planowość 4. Selektywność 5. Dokładność

Mieczysław Łobocki OBSERWACJA /różne rodzaje/ a) obserwacja zaprogramowana – technika obserwacji skategoryzowanej – technika próbek czasowych b) obserwacja swobodna – technika dzienników obserwacyjnych – technika obserwacji fotograficznej

Metoda badań pedagogicznych Obserwacja polegająca na planowanym i systematycznym postrzeganiu faktów, zdarzeń, procesów, zjawisk pedagogicznych, gromadzeniu informacji oraz ich interpretowaniu, a także sformułowaniu wniosków i ustaleniu działań doskonalących.

Interpretacja • Interpretacja polega na szukaniu związków miedzy obserwowalnymi zachowaniami uczniów, a oddziaływaniem nauczyciela; ma wyjaśnić przyczyny zachowania uczniów i nauczyciela. • Interpretacja na bieżąco – po zakończeniu zajęć.

Swobodna czy kwestionariuszowa?

Cele i zadania obserwacji: 1. Podniesienie jakości pracy szkoły. 2. Mobilizacja sił twórczych nauczycieli i wychowawców. 3. Badanie realizacji programów nauczania i innych programów przyjętych do realizacji. 4. Badanie stopnia realizacji podstawy programowej. 5. Udzielanie pomocy nauczycielom. 6. Przestrzeganie praw ucznia. 7. Kontrola przestrzegania zapisów w Statucie szkoły. 8. Realizacja wniosków i zaleceń Poradni Psychologiczno-Pedagogicznych.

Rodzaje obserwacji • kontrolno-oceniająca • doradczo-doskonaląca • diagnozująca

Rodzaje obserwacji • kontrolno-oceniająca: obserwacja połączona z dokonaniem oceny pracy nauczyciela.

Rodzaje obserwacji • doradczo-doskonaląca obserwacja warsztatu pracy nauczyciela, sposobu planowania pracy, konstrukcji lekcji, wykorzystania środków dydaktycznych, indywidualizacji nauczania, motywowania uczniów do nauki, właściwego oceniania itp.

Rodzaje obserwacji • diagnozująca: obserwacja uczniów, ich wiedzy, umiejętności i postaw. Jest to obserwacja, która służy ocenie aktywności (zachowań) uczniów na lekcji, spowodowanych określonymi działaniami nauczyciela.

Sposób prowadzenia obserwacji Obserwacja może być prowadzona: • Planowo – zgodnie z harmonogramem opracowanym w ramach nadzoru pedagogicznego, • Doraźnie bez wcześniejszego ustalania terminu.

Dyrektor może przyjąć, że obserwacja • może być realizowana bez jakichkolwiek wcześniejszych ustaleń, bez aranżacji czegokolwiek, • może obejmować fragment zajęć (np. 5 min), całe zajęcia lub grupę zajęć, albo cały dzień w jednym oddziale itp. , • może być realizowana na zajęciach prowadzonych przez tego samego nauczyciela, nauczycieli wybranych zajęć (np. godziny wychowawczej), na pierwszej godzinie lekcyjnej, itp.

Co można obserwować? ∙ style pracy ∙ organizację zajęć ∙ stosowane środki dydaktyczne ∙ umiejętność uczenia się ∙ zapisy podstawy programowej ∙ samodzielność uczniów w procesie uczenia się ∙ współpracę w grupach ∙ cel lekcji

Style pracy - sformułowanie problemów - motywowanie do pracy - działanie jako droga uczenia się - wspólne podsumowanie zajęć (B. Niemierko) - zaznajomienie uczniów z materiałem – uogólnienie – utrwalenie - kształtowanie umiejętności i nawyków - wiązanie teorii z praktyką – kontrola (W. Okoń) W opisie zajęć – charakterystyka obserwowanych zajęć, a w analizie – ocena przeważających „stylów” pracy

Style pracy nauczyciela • Autokratyczny • Demokratyczny • Liberalny Fotografia: flickr. com – michael davis-burchat PO

Style pracy nauczyciela, spośród których wyróżnia się: Autokratyczny – nauczyciel stopniowo informuje uczniów o każdym kroku, jaki mają uczynić.

Style pracy nauczyciela Demokratyczny – polega na podmiotowym traktowaniu uczniów, wspólnym budowaniu norm i ustalaniu przepisów oraz zasad.

Style pracy nauczyciela Liberalny – jest to wolność dzieci i pozwalanie dzieciom na wszystko. Nauczyciel powstrzymuje się od działania, daje dziecku dużo swobody, pozwala na samodzielne poszukiwania, ingeruje w sprawy dziecka od czasu do czasu, stwarza odpowiednie warunki do działania.

Organizacja zajęć: • czas planowany, • czas wykorzystany już wyłącznie na działania związane z celem zajęć, • czas zajęty przez uczniów, • czas wykorzystany przez poszczególnych uczniów. Ocena możliwości realizacji celów zajęć w obserwowanym czasie. • „Najlepsza lekcja to ta, o której ani uczniowie, ani nauczyciele nie myślą, że była to lekcja”.

Stosowane środki dydaktyczne • podział środków dydaktycznych: - pasywne (służą jedynie do odbioru informacji); - interaktywne (służące do odbioru, przekazu, kształtowania informacji). • liczba i jakość oraz celowość stosowanych środków • wykorzystanie technologii informatycznych w indywidualizacji nauczania i uczenia się.

Aranżacja sali lekcyjnej

Umiejętność uczenia się • konsekwencja i wytrwałość w uczeniu się, • przetwarzanie i przyswajanie nowej wiedzy i umiejętności, • organizowanie własnego procesu uczenia się, (np. : efektywne zarządzanie czasem i informacjami, zarówno indywidualnie, jak i w grupach), • poszukiwanie i korzystanie ze wskazówek, • korzystania z wcześniejszych doświadczeń, • wykorzystywanie i stosowanie wiedzy i umiejętności w różnorodnych kontekstach.

Zapisy podstawy programowej • uwzględnianie warunków i sposobów realizacji podstawy programowej • kształtowanie najważniejszych umiejętności opisanych w podstawie programowej.

Samodzielność uczniów w procesie uczenia się „Zadaniem dobrego nauczyciela jest uczyć tak, aby uczeń sam się zaczął uczyć!” (OK!)

Która półkula dominuje w Twoim mózgu?

Która półkula dominuje w Twoim mózgu?

opis Lewa półkula, zwana „werbalną”, odpowiada za logiczne, analityczne myślenie, tworzenie wypowiadanych zdań, pracuje cyfrowo, przetwarza informacje linearnie. „Widzi” fragmenty, detale, zjawiska Prawa półkula – „twórcza” – pracuje graficznie, analogowo, odpowiada za wyobraźnię i intuicję. Odpowiada za poczucie rytmu, przestrzeni, odbiór kolorów i „widzi” całość zjawiska.

Nauczanie obupółkulowe • Ludzie z dominującą półkulą lewą preferują analizę, szczegóły, konkretne treści i zadania. Podejście intelektualne, chłodne, ocena bez angażowania emocji. Cechuje ich logiczne, naukowe myślenie (logika sekwencyjna), punktualność, staranność. Myślą o przyszłości. Przywiązani są do norm, wzorów. Robią to, co powinni, co muszą. Są ambitni i nastawieni na wyniki. • Ludzie z dominującą półkulą prawą preferują ruch, muzykę, obrazy, emocje, zabawę. Cechuje ich logika mozaikowa, poczucie humoru, wyobraźnia i kreatywność. Łamią normy i wzory. Kierują się intuicją. Nie przejmują się czasem i obowiązkami. Funkcjonują w perspektywie „tu i teraz”. Robią to, co lubią. Są nastawieni na relacje. Tworzą.

Lewa i prawa półkula w czasie stresu

Czytanie • Czytanie - nauka czytania a umiejętność rozumienia czytanego tekstu - to zadanie dla lewej półkuli mózgowej, która posiada umiejętność sekwencyjnego rozpoznawania liter, sylab i słów, a następnie składania ich w zdania i rozumienia ich znaczeń. • Czytanie prawą półkulą powoduje, że fragmenty tekstu mogą być źle zrozumiane.

Pisanie • Pisanie – to nie tylko umiejętność sekwencyjnego zapisu kolejnych liter, ale również określony sposób zapisu tekstu, przestrzeganie określonych zasad edycji – są to również zadania sekwencyjne, czyli prawa półkula nie poradzi sobie z nimi tak dobrze jak lewa;

Zadanie matematyczne • Zadania matematyczne – część z nich jest przeznaczona dla lewej półkuli, a część dla prawej półkuli. Jeśli trzeba na zadanie spojrzeć całościowo, dostrzec schemat i wzajemne zależności, wówczas należy skorzystać z funkcji prawej półkuli. Z kolei lewa półkula mózgowa potrafi wyjaśnić słownie i poprzez kolejne operacje matematyczne sens rozumowania.

Wyniki badań • Badania neuropsychologa Jima Donnelly polegały na przydzielaniu uczestnikom frustrujących zadań arytmetycznych do wykonania, przy czym błędy były karane nieprzyjemnym dźwiękiem. Badanym zbadano wcześniej mózg za pomocą EEG w celu określenia, która strona jest bardziej dominująca. Co się okazało? Osoby z dominacją lewej odczuwały o wiele niższy stres i frustrację niż te z dominacją prawej.

Przewaga prawej półkuli mózgu

Dlaczego warto znać dominację? • pozwala dostosować program do indywidualnych potrzeb każdego ucznia, • pozwala określić czynniki stresujące, blokujące uczenie się, • pozwala określić możliwości każdego dziecka (także w zakresie uczenia się), • pozwala określić drogi (sposoby) łatwiejszego alternatywnego uczenia się (strategie sukcesu) a więc wnieść nutkę optymizmu w życie ucznia, do którego przylgnęła już etykietka.

Strategie uczenia się • lateralizacja • Skuteczne strategie uczenia się

Wzrokowcy z dominującą lewą półkulą • informacje wzrokowe w formie języka: liter, słów i liczb, przedstawione jasno i systematycznie, • materiał drukowany: książki, gazety, podręczniki, instrukcje, przeźrocza z napisami, tablice, wykresy, plakaty, • mogą pracować zarówno przy muzyce, jak i w ciszy, ponieważ nie skupiają uwagi na bodźcach słuchowych, • muszą mieć wokół siebie porządek, • mają plan i pracują według niego, • żeby wiedzieć, jak coś zrobić, muszą o tym najpierw przeczytać, • muszą mieć kontakt wzrokowy z nauczycielem.

Wzrokowcy z dominującą prawą półkulą • pomoce w formie graficznej, ilustracje i schematy, diagramy i wykresy umożliwiające spojrzenie na całość zagadnienia od razu, • środowisko kolorowe, atrakcyjne wizualnie, inspirujące, • wygodne miejsce do siedzenia, • kontakt wzrokowy z nauczycielem, • przy czytaniu dobrze jest wyobrażać sobie treść w formie barwnego filmu w głowie, • ważne informacje zaznaczają kolorem, • może słuchać muzyki przy uczeniu się (choć lepiej, aby była to muzyka instrumentalna).

Słuchowcy z dominującą lewą półkulą • mogą słuchać innych i dyskutować o swoich własnych koncepcjach, • tylko jeden bodziec słuchowy w jednym czasie, • żadnej muzyki w tle podczas nauki i czytania – absolutna cisza (chociaż bardzo lubią muzykę), • uporządkowane otoczenie z segregatorami i harmonogramami, • pomaga im odczytywanie na głos tekstu do nauczenia się albo jego głośne powtarzanie lub odsłuchiwanie nagrania wykładu z kasety, • mogą uczyć się z drugą osobą, omawiając zagadnienia.

Słuchowcy z dominującą prawą półkulą • mogą słuchać muzyki przy wykonywaniu zadań, które nie wymagają abstrakcyjnego myślenia w formie słów, • żadnej muzyki w tle podczas czytania i nauki, • muszą dobrze słyszeć nauczyciela, • potrzebują podsumowania wykładu w formie krótkich zdań z najważniejszymi treściami, • powinni wyobrażać sobie to, co słyszą, jako film z efektami dźwiękowymi, • potrzebują opowiedzieć komuś to, czego się nauczyli.

Dotykowcy z dominującą lewą półkulą • samo pisanie pomaga im zapamiętać i uporządkować materiał, • lepiej myślą i słuchają, gdy bazgrzą, rysują lub trzymają coś w dłoni, • dobrze, gdy za oknem mają widok na drzewa, góry, jezioro, • lubią uczyć się, siedząc w wygodnym fotelu czy leżąc na kanapie, • muzyka, którą lubią, pomaga im w koncentracji.

Dotykowcy z dominującą prawą półkulą • uczą się, wykonując szkice, rysunki, • potrzebują przyjaznej atmosfery w miejscu, gdzie mają się uczyć, negatywne emocje obniżają ich zdolność uczenia się, • mogą uczyć się przy muzyce, • podczas czytania powinni robić notatki kolorowymi pisakami lub ważne pojęcia zapisywać artystyczną, ozdobną czcionką, • mapy umysłowe z wieloma ilustracjami ułatwiają zapamiętanie materiału.

Kinestetycy z dominującą lewą półkulą • najlepiej uczą się w ruchu – chodząc po pokoju czy pedałując na rowerze treningowym, • lubią pisać na dużych tablicach lub planszach w pozycji stojącej, • potrafią uczyć się w ciszy i przy muzyce, • gestykulacja i odgrywanie czytanych treści pomaga je lepiej zapamiętać.

Kinestetycy z dominującą prawą półkulą • lepiej uczą się, grając w gry edukacyjne i ruchowe • mogą pracować przy muzyce lub w ciszy, • gdy się uczą, otoczenie musi pozostać nieruchome, bo ruchy innych osób mocno rozpraszają, • przed rozpoczęciem nauki powinni przejrzeć cały rozdział, oglądając ilustracje i wykresy.

Nauczajmy zmysłowo i obupółkulowo Tradycyjna szkoła jest „lewopółkulowa”: wykład, czytanka, dyskusja, pytania, analiza - to metody idealne dla lewopółkulowców. .

Dla kinestetyków i nie tylko

Współpraca w grupach • interakcje zachodzące pomiędzy uczniami związane z celem zajęć - uczniowie uczą się od siebie

Cel lekcji • Cel lekcji określa kierunek pracy i powoduje, że po ich zakończeniu uczniowie mają poczucie dobrze spędzonego czasu.

www. ceo. org. pl/ok • Bardzo ważne jest sprawdzenie wraz z uczniami pod koniec lekcji, czy cele zostały osiągnięte. Uczeń musi mieć poczucie sensownego spędzenia czasu w szkole.

www. ceo. org. pl/ok Dziś na lekcji dowiedziałem się, że …, Po dzisiejszej lekcji potrafię… Ważne jest, aby uczeń zastanowił się, czy dobrze spożytkował czas lekcji.

Jaka liczba celów? • nauczyciele są przyzwyczajeni do podawania zbyt dużej liczby celów, nie potrafią ograniczyć się do najistotniejszych. • w rezultacie nauczyciel i uczniowie nie mają satysfakcji z lekcji, bo nie udaje im się osiągnąć wszystkich celów. (www. ceo. org. pl/ok)

Zapraszam do eksperymentu Proszę narysować schemat świerku, tzw. choinkę.

Tak jest w rzeczywistości

Cele operacyjne; umiejętności uczniów • Szkoła tradycyjna: Cele – ogólne i operacyjne, jednakowe i ujednolicone • Treści – zgodne z programem i wskazane przez podręcznik. Często odległe od doświadczeń, podane jako gotowe strategie myślenia i działania algorytmy, gotowe formuły i procedury

Szkoła inspirowana konstruktywizmem • Cele wskazujące na rodzaj aktywności, jaki zostanie wykreowany przez nauczyciela i uczniów (uczeń bada, sprawdza, ocenia, porządkuje, dyskutuje, buduje strategie). • Treści – zgodne z zainteresowaniami, wynikające i ich doświadczeń, ale budowane na tym, czego nie wiedzą, wynikające z pytań stawianych przez uczniów, z ich obserwacji świata, poznawczo aktywizujące, inspirujące konflikty poznawcze

Dlaczego nie warto planować zbyt dużo celów? • „statystyczny” uczeń ma około 6 lekcji – do każdej 5– 6 celów w ciągu dnia. W ten sposób może powstać lista 30 -40 celów, co w jednym roku daje skromną liczbę ponad 6000 celów! • pytanie: dlaczego właśnie to?

KIERUNKI ZMIAN PODSTAWY PROGRAMOWEJ • Spiralny układu treści nauczania – w rozumieniu powtarzania i utrwalania materiału na kolejnych, wyższych etapach nauczania. • Wzmocnienie wychowawczej i profilaktycznej funkcji szkoły poprzez szersze uwzględnienie w podstawie programowej zadań wychowawczo-profilaktycznych. • Zastąpienie idei integracji przedmiotowej korelacją przedmiotową - od klasy V szkoły podstawowej (w ramach przedmiotów humanistycznych oraz przedmiotów przyrodniczych i ścisłych)

Taksonomia celów nauczania według B Niemierki I poziom wiadomości A. Zapamiętanie wiadomości (Najłatwiejszy poziom) B. Zrozumienie wiadomości II poziom umiejętności C. Stosowanie wiadomości w typowych sytuacjach D. Stosowanie wiadomości w sytuacjach problemowych

Taksonomia celów (B. Niemierko) • Unikamy określeń wieloznacznych: wiedzieć, znać (A), rozumieć (B), umie (C) • Czasowniki operacyjne to czynności, które można zaobserwować lub zmierzyć: nazwać, zdefiniować, wymienić, wyliczyć (A) streścić, wyjaśnić, zilustrować, rozróżniać (B) rozwiązywać, zastosować, skonstruować, porównywać, sklasyfikować, scharakteryzować, zmierzyć, dowieść, przewidzieć, ocenić…(C )

Dziennik lekcyjny • Temat lekcji wyraża główny, ogólny jej cel w powiązaniu z treścią procesu uczenia się i nauczania. • Poprawne formułowanie tematu określa równocześnie istotny pomysł nauczyciela dotyczący przebiegu i efektów pracy. • Musi to być staranny zapis - zdanie informujące o treści poznania i czynnościach w związku z nowym materiałem podejmowanym na lekcji.

Temat lekcji • Określa szczegółowy tok postępowania dydaktyczno-wychowawczego. • Ma charakter trójczłonowy i obejmuje: - typ ćwiczeń (umiejętności), - podstawę tematyczną tych ćwiczeń, - środki dydaktyczne.

Sposoby gromadzenia informacji

OK! obserwacja (OKO)

Efekty • poprawa nauczania-uczenia się uczniów • przełamanie lęku przed otwarciem drzwi i wymianą doświadczeń pomiędzy nauczycielami • systematyczne spotkania nauczycieli poświęcone dyskusjom nad nauczaniem i uczeniem się • zmiana kultury pracy szkoły

Analiza zeszytów uczniowskich • Jakie umiejętności były kształtowane na lekcji i w ramach pracy domowej?

Praca domowa – zadawać czy nie zadawać? • Istnieją kraje, w których pracy do domu właściwie nie zadaje się. Należy do nich Finlandia, gdzieci nie są również oceniane, a jedynie informowane, jaki stopień zaawansowania osiągnęły z konkretnego przedmiotu. Pierwszy test przechodzą w wieku 16 lat, po podjęciu decyzji, który typ szkoły wybrać (odpowiednik liceum lub szkoły zawodowej). • Efekt? Finowie każdego roku zajmują czołowe miejsce w rankingu PISA (Program Międzynarodowej Oceny Umiejętności Uczniów). Dwie trzecie uczniów kontynuuje naukę na studiach i kończy je ok. 90% studentów.

IBE • raporty Instytutu Badań Edukacyjnych pokazują, że i nauczyciele mają z zadaniami domowymi problemy. Często prac domowych nie sprawdzają. Nawet nie pytają dzieci, czy miały z nimi kłopoty. Zadają, bo wiedzą, że dziecko trzeba przyzwyczajać do pracy w domu, ale nie zastanawiają się, co to wnosi do procesu dydaktycznego.

Sprawdzanie prac domowych • O tym, czy i w jakim wymiarze (ilościowym i jakościowym) zadawać prace domowe, decyduje nauczyciel organizujący proces dydaktyczno-wychowawczy (MEN: Problemy z pracami domowymi powinny być rozwiązywane na poziomie szkoły) • Rzecznik Praw Dziecka zawnioskował o: - ustalenie minimalnych standardów w zakresie zadawania uczniom prac domowych, w tym dopuszczalnego obciążenia uczniów takim obowiązkiem, - objęcie nadzorem pedagogicznym realizacji ww. zadania przez szkoły, - powołanie zespołu z udziałem ekspertów z zakresu pedagogiki i psychologii dziecięcej, którego celem będzie opracowanie ww. standardów i rekomendacji. (Wystąpienie Rzecznika Praw Dziecka do Minister Edukacji Narodowej z 4 października 2017 r. )

Praca domowa • Jak dużo prac domowych może zadać nauczyciel? • „powinniśmy dążyć do tego, żeby szkoła zadawała mądre zadania domowe zamiast odtwórczych” (Jan Wróbel)

Różnicowanie prac domowych • ze względu na różny stopień możliwości intelektualnych uczniów • brak zróżnicowania – uczniowie powyżej i poniżej możliwości nie osiągają rezultatów odpowiadających ich możliwościom, uczniowie mniej zdolni napotykają trudności w samodzielnym rozwiązaniu pracy domowej • zbyt niski stopień trudności w stosunku do ucznia zdolnego wpływa na obniżenie motywacji, zainteresowań, a w efekcie nauki (F. Bereźnicki)

Sprawdzanie prac domowych • każda zadana praca powinna być dokładnie sprawdzona, poprawiona i oceniona, • zaniedbywanie kontroli przyzwyczaja uczniów do lekceważenia obowiązków, • wnikliwe sprawdzanie prac domowych pozwala stwierdzić, czy zadawane prace sprawdzają stan wiadomości i umiejętności uczniów, • za brak pracy domowej lub złe wykonanie należy stawiać negatywnej oceny (F. Bereźnicki, Podstawy kształcenia ogólnego)

80

Metoda czerwonego i zielonego długopisu • Metoda zielonego długopisu to prosta i skuteczna technika pozytywnie wpływająca na samoocenę ucznia i pozwalająca skupić się na rzeczach, które dobrze wykonuje.

Dlaczego warto ograniczyć czerwony długopis na rzecz zielonego? • dzięki pokazywaniu, co dziecko robi dobrze, będzie ono skupiało się na pozytywach i mocnych stronach oraz na tym, co dobre i poprawne • zmienia się myślenie dziecka i pojawia się motywacja wewnętrzna: chęć powtórzenia sukcesu • zieleń to kolor równowagi, działa uspokajająco na otoczenie i zachęca do nauki, natomiast kolor czerwony działa pobudzająco i powoduje uwydatnianie niedoskonałości

Krytyka jest potrzebna Krytykę również należy stosować wśród uczniów, aby nie osiedli na laurach, pracowali nad sobą, myśleli racjonalnie i starali się zmienić to, co dotychczas robili źle. Dlatego zawsze warto posiadać dwa długopisy: czerwony oraz zielony i używać ich rozsądnie.

Bibliografia: 1. Łobocki Michał, Wprowadzenie do metodologii badań pedagogicznych, Oficyna wydawnicza Impuls, Kraków 2009. 2. Niemierko Bolesław, Kształcenie szkolne. Podręcznik skutecznej dydaktyki, Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne, Warszawa 2007. 3. Niemierko Bolesław, Diagnostyka edukacyjna. Podręcznik akademicki, PWN, Warszawa 2009 4. Rubacha Krzysztof, Metodologia badań nad edukacją, Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne, Warszawa 2008. 5. Bereźnicki Franciszek, Dydaktyka kształcenia ogólnego, Impuls, Kraków 2008. 6. Materiały publikowane na stronie www. npseo. pl; www. ceo. org. pl

Dziękuję za współpracę! Maria Twardowska