Numismatiek van de Oudheid II Dr Liesbeth Claes

Numismatiek van de Oudheid II Dr. Liesbeth Claes 1

Overzicht vorig college • • 1. Geld <-> Munt 2. De productie van munten 3. Muntpublicaties en -databanken 4. Verspreiding muntgebruik in M. Zeegebied – – – 1: Lydische rijk 2: Perzen 3: Griekse Archaïsche tijd: Athena, Aegina, Korinthe; Z-Italië, Sicilië 4: Carthago 5: Etrurië 6: Griekse bonden (3 de-2 de eeuw v. Chr. ) 2

De “Griekse” bondmunten • Elke bond ‘koinon’ = muntslag • De amphiktyoneia van Delphi • De Achaeïsche bond standaard van Aegina • De Chalkidische bond • De Aitolische bond standaard van Euboia & Attica 3

Hellenistische vorsten 1) Macedonia ‘staatsmunten’ 1) 5 de-4 de eeuw: zilveren munten volgens verschillende standaarden 2) Philippos II -> Thrakische Pangaion gebergte 1) Philippeioi stateres : goud 2) Zilver (12 = 1 goud) 3) Alexander de Grote 1) goud 2) tetradrachmen (10 = 1 goud) 3) Ook postuum verder uitgegeven Stadsmunten blijven ! 4

Hellenistische vorsten • Makedonische diadochoi 5

Hellenistische vorsten 1. Lysimachos (305 -281) 6

Hellenistische vorsten 2. Demetrios Poliorketes (306 -283) 7

Hellenistische vorsten 3. Seleucus I Nicator (358 – 281) 8

Hellenistische vorsten • Staatsmunten & stadsmunten & postume Alexandermunten door elkaar in deze rijken = economisch liberalisme -> geen winst voor centraal bestuur Extra voorbeeld: iemand te Seleucia moet voor een koe 4 tetradrachmes betalen, dan mag hij dit te Seleucia doen met de som van 1 tetradrachme van Seleukos, 2 tetradrachmes van de stad Seleucia, en 1 postume Alexandertetradrachme uit Athene, want alle hebben dezelfde waarde (~ want zelfde Attische muntstandaard, dus elke tetradrachme is 19, 42 g zilver). 9

Hellenistische vorsten 4. Ptolemaios I Soter (305 -283) standaard van Fenicië en Cyrene 10

Hellenistische vorsten 4. Ptolemaios I Soter (305 -283) Goud: trichryson en mnaieion Gesloten economisch systeem Extra voorbeeld: Een Atheense toerist te Alexandria die een koe van 4 tetradrachmes wil kopen, zal eerst zijn 4 Atheense tetradrachmes van elk 19, 42 g zilver moeten omwisselen tegen 4 tetradrachmes van de Ptolemaische voet van 14 g, en kan dan hij de koe betalen met deze 4 Ptolemaische tetradrachmes. Hierbij leidt de Atheense toerist een verlies van 4 x 4, 58 g zilver, wat naar de Ptolemaische staatskas vloeit. Later ook bronzen munten, en inflatie van zilvergeld 11

Hellenistische vorsten 12

5. Romeinse munten • Traditie Numa Pompilius • Ramo Secco • Aes Rude • Griekse en Etruskische munten 13

320 v. C: Italiaanse traditie Aes Signatum & Aes Grave 14

Aes Signatum 15

Aes Grave = “As” = 324 gram = 1 libra = 1 Romeinse pond = I 16

Aes Grave: waardetekens • • • III II I S °°°° °° ° ς Tressis Dupondius As = 1 Rom. pond (324 g) Semis Triens Quadrans Sextans Uncia Simuncia 17

Aes Grave: van as tot simuncia 18

Aes Grave: goden • • • I S °°°° °° ° As Semis Triens Quadrans Sextans Uncia -> Janus -> Saturnus -> Minerva -> Hercules -> Mercurius -> Roma 19

320 v. C: Griekse traditie • Brons – ‘Litra’ – Napels -> Rome – ROOMAIOON (Gr) of ROMANO(RVM) (lat) 20

300 v. C: Griekse traditie • Zilver – Napels – ROOMAIOON (Gr) of ROMANO(RVM) (lat) – ~ didrachme 21

300 v. C: Griekse traditie • Zilver – Napels -> Rome door Pyrrusoorlog (280 -276 v. C) en ook Apulië en Sicilië – ROMA – didrachmes en quadrigati = basismunt 2 de Punische Oorlog -> devalueert snel 22

225 v. C: Griekse traditie • Goudstater 23

Introductie DENARIUS (211 v. C) • Crisis! – As en quadrigatus devalueren – 2 de Punische oorlog => geldtekort – Opgravingen te Morgatina (Sicilië) : 211 v. C – <-> Plinius, Naturalis historia, 33, 13, 42 -47 • Denarius geïntroduceerd na Pyrrusoorlog: 269 v. C 24

Denarius = 10 assen = I x 10 = X = 92% zilver - Geslagen - Vast type 25

Denarius onderverdelingen • Quinarius = ½ denarius = / of V • Sestertius = ¼ denarius = IIS 26

Victoriati & Goudmunten • 211 -170 BC • 72% zilver • Jupiter – Victoria - speciaal - LX, XXXX, XX 27

Muntslagers: tresviri monetales • IIIviri AAAFF • = vigintisexviri (Cursus honorum) • Tempel Juno Moneta • Uitz. Aediles curules of EX SC 28

Muntmetalencrisis • Denarius – 157 BC: massale aanmunting van brons – 141 BC: ontwaarding denarius » Denarius = 16 asses (ipv 10 asses) = 4 sestertii • Brons inflatie -> sestertius standaard • “Serrati” 29

Introductie Aureus Sulla (dictator in 82 v. C): 1 aureus = 25 denarii 30

Typologische evolutie denarius • 211 v. C: • 179 v. C: 31

Typologische evolutie denarius Na 120 v. C: • Metullius Scipio • Cassius Longinus - Lentulus • Florus • Titurius Sabinus 32

Typologische evolutie denarius • Meer en meer door generaals ‘imperatores’ -> Vooral buiten Rome bij slagveld • Bv: Sulla • Caesar 33

Typologische evolutie denarius • Late-Republiek – Caesar’s portret -> Imperatores en generaals * Brutus * Sextus Pompeius 34

Typologische evolutie denarius Imperatores en generaals – Legermunt M. Antonius – Triumviri 35

Romeinse keizertijd • Keizer als autoriteit van de munt -> in zijn naam en titels = muntlegende -> voorzijde: zijn portret (of van familieleden) -> achterzijde: de keizers zijn deugden, daden, ect 36

Romeinse keizertijd: Aureus & Denarius • Lyon = hoofdmuntplaats tot Claudius/Nero • Rome = hoofdmuntplaats vanaf Claudius/Nero tot 4 de eeuw • In Rome: muntverantwoordelijke -> A rationibus, -> vanaf Trajanus: Procurator Monetae 37

Romeinse keizertijd: brons Sesterius, dupondius, as, en quandrans - In autoriteit van keizer, in Rome geslagen - Maar op achterzijde SC (of EX SC) => senaat als autoriteit? • SC = eerder loyaliteitsteken bij invoering van nieuwe bronslegeringen * Sestertius & Dupondius (en semis) = messing (geel) * As & Quadrans = koper (rood)

Keizerlijke munten (1 ste-2 de eeuw) Denominaties: - Aureus = 25 denarii = 100 sestertii - Denarius = 4 sestertii = 8 dupondii - Sestertius = 2 dupondii = 4 asses = 8 semisses

Romeinse keizertijd • Constante devaluatie van de zilvermunt – Augustus: 99, 5 -97% – Nero: daalt ferm (90, 3%), ook goudgehalte aureus daalt -> Intrekking ‘oude’ munten’: Bv: Pompeii (79 na Chr) – Domitianus: even terug omhoog – Trajanus: constante verlaging -> Intrekking van ‘oude’ munten (Dio 68, 15, 3)

Romeinse keizertijd Introductie Antoninianus Caracalla (AD 215): zilverpercentage: 60 % ° Antoninianus = 2 denarii officiele waarde = 1, 5 denarii intristieke waarde (kenmerk stralenkroon of maansikkel)

Romeinse keizertijd Muntateliers buiten Rome • Wellicht om soldij voor limessoldaten • procurator provinciae

Romeinse keizertijd: Inflatie van de derde eeuw • Denarius verdwijnt (wet van Gresham) • Verdere devaluatie van Antoninianus -> 3 de eeuwse keizers: 40% -> <5% -> Gouden munten verdwijnen -> Bronzen munten zeldzaam, klein, licht gewicht, meestal koper

Romeinse keizertijd • ° Follis (nummus) = nieuwe bronsmunt – Vanaf 295 – Groter dan vorige bronzen munten én qua stijl anders • Verdere devaluatie van zilvermunt -> Prijzenedict Diocletianus (301)

Romeinse keizertijd -> Constantijn: New! Solidus & Argenteus – Solidus = 60 aurei = 1000 denarii – Solidus = ? nummi – Follis (330 -335) - zonder portret keizer - Personificaties van Roma en Constaninopolis

Romeinse munten opzoeken Standaardcatalogus Republikeinse munten (aes grave, signatum, asses) = Roman Republican coinage van Crawford [RRC] University Library Study Area : CJ 909. C 7 1975 Online book via Leidse catalogus

Romeinse munten opzoeken Standaardcatalogi keizerrijk a) Roman Imperial Coinage [RIC] • University Library Study Area : CJ 969. R 6 1923 b) Coins of the Roman Empire in the British Museum [BMCRE] • University Library Study Area: CJ 969. A 4 1923

Munten beschrijven & determineren • • • Autoriteit (authority) Atelierplaats (Mint) Datum van de emissie (Issue date) Denominatie (denomination or metal) Massa (gram) – Grootte (size in mm) Stempelstand (dies axis in hours) Voorzijde (Obverse): legend and image Keerzijde (Reverse): legend and image Catalogus (catalogue)

Muntpublicaties zoeken Leidse bibliotheekcatalogus - Gespecialiseerde boeken en artikelen - Boeken over keizers, steden, ect Library ‘donum’ American Numismatic Society, NY • http: //donum. numismatics. org/ 49

Numismatische tijdschriften American journal of numismatics (AJN) Bollettino di numismatica (BNum) Jahrbuch für Numismatik und Geldgeschichte (JNG) Numismatica e antichità classiche (NAC) Numismatic chronicle (NC) Numismatic circular (NCirc) Numismatische Zeitschrift (NZ) Revue belge de numismatique et de sigillographie (RBN) Rivista italiana di numismatica e scienze affini (RIN) Revue numismatique (RN) http: //www. persee. fr/web/revues/home/prescript/revue/numi • Schweizerische numismatische Rundschau = Revue suisse de numismatique (SNR) http: //www. numisuisse. ch/1597/77812. html • • • www. academia. edu 50

Databanken museumcollecties Fritzwilliam Museum, University of Cambridge http: //www. fitzmuseum. cam. ac. uk/opac/searchcm. html British Museum, London http: //www. britishmuseum. org/research/search_the_collection_data base. aspx Münzkabinett, Berlin http: //www. smb. museum/ikmk/filter_timeline. php? lang=en American Numismatic Society, New York http: //www. numismatics. org/Collections/Collection. Database 51

Databanken veilinghuizen • Wildwinds: www. wildwinds. com • Coin Archives: www. coinarchives. com • Ancient Coin Search: http: //www. acsearch. info 52