Novi Zakon o penzijskom i invalidskom osiguranju RS

Novi Zakon o penzijskom i invalidskom osiguranju RS – karakteristike, sličnosti i razlike sa zemljama u okruženju, problemi u primjeni Edukator: Smiljana Mrša, sudija Vrhovnog suda Republike Srpske 10. 06. 2013, Banja Luka

Zajednički trendovi u reformi sistema penzijskog i invalidskog osiguranja u zemljama u okruženju: - Podignuta starosna granica za odlazak u penziju, bilo kroz postepeno podizanje starosne granice za penzionisanje, bilo putem ograničavanja prava za odlazak u prijevremenu penziju. - Povećana je starosna granica za odlazak u penziju od tri do pet godina za muškarce i od tri do šest godina za žene. - Povećan broj godina radnog staža za utvrđivanje visine starosne penzije - Propisivanje niže penzije za osiguranike sa kraćim stažom

Republika Srpska je donijela Zakon o penzijskom i invalidskom osiguranju („Sl. glasnik RS“; br. 27/93, 14/94, 10/95 i 22/96). Tada je prestao da važi Zakon o osnovnim pravima iz PIO SFRJ i Zakon o PIO Bi. H (38/90 i 22/91). Nakon toga donesen je Zakon o penzijskom i invalidskom osiguranju ( u daljem tekstu Zakon o PIO) 12. novembra 2000. godine te izmjene i dopune 11. avgusta 2001. , 20. 6. 2002. , 13. 8. 2002. , 28. 12. 2003. i 29. 07. 2005. godine. Prečišćen tekst ovog Zakona je objavljen u „Službenom glasniku RS“, broj 106/05. Uslijedile su izmjene i dopune u „Službenom glasniku“ broj 20/07, 33/08, 1/09, 71/09, 106/09 i 118/09).

Restriktivne promjene utvrđene Zakonom o PIO iz 2000 -te godine: • starosna granica za ostvarivanje prava na starosnu penziju je pomjerena na 65 godina, • smanjen je procenat penzije od penzijskog osnova najviše do 75% za staž osiguranja od 40 godina, • izjednačen je procenat visine penzije za muškarce i žene, • penzija se određuje na bazi doprinosa uplaćenih Fondu, • za određivanje penzijskog osnova preračunavaju se zarade od 1970. godine • ukinuto je pravo na novčanu naknadu za tjelesno oštećenje, tuđu njegu i pomoć • mjesečna isplata penzija se vezuje sa stanjem raspoloživih sredstava za tu namjenu, tako da rast penzija ne prati rast zarada ili troškova života, • ukinuta su prava koja su osiguranici ostvarivali pod povoljnijim uslovima a radi se o Zakonu o unutrašnjim poslovima, Zakonu o vojsci, te Zakonu o državnoj upravi (administrativna penzija).

Karakteristike novog Zakona o penzijskom i invalidskom osiguranju “Sl. Glasnik” br. 134/11 • • • Načela Uzajamnost i solidarnost Prava u slučaju starosti i invalidnosti Prava koja prelaze na članove porodice u slučaju smrti osiguranika odnosno korisnika prava Obim prava zavisi od dužine penzijskog staža osiguranika i visine plata i osnovica na koje je plaćen doprinos za PIO Prava iz PIO su lična prava i ne mogu se prenositi na druga lica niti se mogu nasljeđivati ali dospjela a neisplaćena novčana primanja do smrti korisnika prava se mogu nasljeđivati a u slučaju da nema nasljednika ta primanja pripadaju Fondu PIO Prava iz PIO ne zastarijevaju Korišćenje prava iz PIO može se ograničiti samo u slučajevima i pod uslovima utvrđenim ovim zakonom Stečena prava iz PIO mogu prestati samo u slučajevima i pod uslovima utvrđenim ovim zakonom Dospjela a neisplaćena novčana primanja na osnovu prava iz PIO mogu zastarjeti u slučajevima i pod uslovima utvrđenim ovim zakonom.

Šta donosi novi Zakon o PIO? • Korisnicima prava iz penzijskog i invalidskog osiguranja koji su ta prava ostvarili po propisima koji su primjenjivani do početka primjene ovog zakona ta prava se obezbjeđuju i dalje (Član 172. ) • Lice u obaveznom osiguranju smatra se i osiguranik poljoprivrednik, odnosno lice koje obavlja poljoprivrednu djelatnost (član 14. ) • Osiguranikom se smatra i lice koje u skladu sa zakonom obavlja privremene i povremene poslove preko omladinskih zadruga, ugovora o djelu ili drugog autorskog ugovora ako nije osiguran po drugom osnovu • Pooštreni uslovi za starosnu penziju (član 41. do 48. ). Izuzeci su predviđeni u članu 177. za prelazni period do 2004. godine.

• Pravo na invalidsku penziju (član 60. ) • Članovima porodice umrlog osiguranika, odnosno korisnika penzije smatraju se lica navedena u članu 70. Nejasno je zakonsko određenje u alineji b) tog člana • Pooštreni uslovi za ostvarivanje prava na porodičnu penziju: udovica ima pravo na porodičnu penziju ako je na dan smrti supruga navršila 50 godina života, a udovac ako je na dan smrti supruge navršio 60 godina života • Ukoliko korisnik starosne ili invalidske penzije zaključi brak sa navršenih 65 godina života, pravo na porodičnu penziju obezbjeđuje se bračnom supružniku pod uslovom da je brak trajao najmanje dvije godine ili da imaju da zajedničko dijete (član 95. )

• Penzija se obustavlja u slučaju kad korisnik penzije u skladu sa ovim Zakonom stekne status osiguranika u obaveznom ili dobrovoljnom osiguranju, izuzev osiguranika iz člana 12. tačke g i d ovog zakona, isplata penzije se obustavlja za period tog osiguranja. Ako se nekom od korisnika porodične penzije obustavi isplata u skladu sa ovim stavom, preostalim korisnicima se određuje novi iznos penzije (član 141. ) • Lice iz člana 37. ovog zakona ne može se odreći posebnog staža koji je utvrđen rješenjem fonda

Statistički podaci • Isplatom je obuhvaćeno ukupno 240. 151 korisnik prava, od čega u Republici Srpskoj za 198. 437 korisnika i 41. 714 korisnika sa prebivalištem van Republike. • Za isplatu penzije za april 2013. godine potrebno je 73, 14 milion KM, u neto iznosu, odnosno 74, 3 miliona KM u bruto iznosu. • Prosječna penzija za april 2013. godine iznosi 314, 54 KM i predstavlja 39, 3 % prosječne plate u Republici Srpskoj. • Iznos najniže penzije, za minimalan staž od 15 godina, je 160, 41 KM a najviše penzije 1. 598, 11 KM.

• Prihod po osnovu doprinosa za penzijsko i invalidsko osiguranje u aprilu 2013. godine iznosio je 63, 9 miliona KM. • Po osnovu čl. 157. i 158. Zakona o penzijskom i invalidskom osiguranju Budžet Republike Srpske Fondu je doznačio 13 miliona KM. • Zbog nedostavljanja potvrde o životu (1. 263 korisnika), nedostavljanja jedinstvenog matičnog broja (21 korisnik), dvojnog statusa zaposleni/korisnik (0 korisnika), nedostavljanja školske potvrde za djecu srednjoškolske uzrasne dobi od 15 -19 godina (65) i za djecu studentske dobi (260) iz isplate penziju za april isključeno je, privremeno, ukupno 1. 609 korisnika, a istovremeno uključeno 238 korisnika, što je u skladu sa novim Zakonom o PIO.

• Broj korisnika od početka 2013. do kraja aprila 2013. godine povećan je za 1. 575 korisnika. • U ukupnoj strukturi, po vrstama prava, starosne penzije učestvuju sa 50, 79%, porodične sa 31, 84%, invalidske sa 17, 22 % i ostala prava sa 0, 15 %. • Pored aktivnih korisnika penzije u isplatu je uključeno i 358 korisnika ostalih prava- pravo na novčanu naknadu za tjelesno oštećenje i naknada za tuđu pomoć i njegu.

Međunarodni ugovori ( sporazumi) o socijalnom osiguranju • Za sistem penzijskog i invalidskog osiguranja su od velikog značaja međudržavni ugovori koje je zaključila Bosna i Hercegovina sa drugim državama radi regulisanja međusobnih prava i obaveza u ovoj oblasti. Bosna i Hercegovina je zaključila i ratifikovala bilateralne sporazume sa Austrijom, Hrvatskom, SR Jugoslavijom, Turskom i Makedonijom, Kraljevinom Belgijom i Slovenijom. • Prema Bečkoj konvenciji o sukcesiji država, za države nasljednice na prostoru bivše SFRJ, nastala je, između ostalog, i obaveza pruzimanja i izvršavanja zadataka bivše federalne države iz ugovora o socijalnom osiguranju zatečenih na snazi i u primjeni prilikom prestanka njenog postojanja. Riječ je o sljedećim državama: Belgija, Bugarska, Češka, Danska, Francuska, Italija, Luksemburg, Mađarska, Holandija, Norveška, Poljska, Rumunija (samo zdravstvo), NJemačka, Švedska, Švajcarska, Velika Britanija i Egipat (recipročna isplata penzija).

Srbija Pravo na starosnu penziju mogu ostvariti osiguranici u 2013. god. : Muškarac: • sa 65 godine života i najmanje 15 godina staža osiguranja • sa 40 godina staža osiguranja i najmanje 54 godine života Žena: • sa 60 godina života i najmanje 15 godina staža osiguranja • sa 35 godina i četiri meseca staža osiguranja i najmanje 53 godine i četiri meseca života Pripadnici oba pola sa 45 godina staža osiguranja, bez obzira na starost. Prema izmenama Zakona o penzijskom i invalidskom osiguranju, od 1. 1. 2011. godine predviđeno je da se granica za ostvarivanje prava na starosnu penziju svake godine podiže za četiri meseca, sve do 2023. godine.

• Zakon o PIO predviđa da se korisniku penzije koji radi u inostranstvu obustavlja isplata penzije za vreme tog rada, ukoliko međunarodnim ugovorom nije drugačije određeno. • To u suštini znači da svaki ugovor o socijalnom osiguranju koji je Srbija zaključila mora imati odredbu, odnosno član koji bi ovakvu mogućnost dopustio, odnosno omogućio rad u nekoj stranoj zemlji i nastavak primanja penzije u Srbiji. • Jedina situacija u kojoj bi korisnik starosne penzije ostvarene u Srbiji mogao da radi predviđena je članom 10. Konvencije o socijalnom osiguranju između nekadašnje Vlade FNRJ i Vlade Poljske, koji je još na snazi.

Statistički podaci • ukupan broj korisnika penzije je 1. 687. 921 • starosne penzije prima 57, 2% korisnika (966. 000), invalidske 20, 8% (350. 000) i porodične 22% (371. 000). • na 100 penzionera dolazi 102, 5 zaposlenih. • prosječna penzija svih kategorija iznosi 22. 335 dinara. • najviša penzija iznosi 115. 787 dinara, a najniža 13. 000 dinara • Ima 46. 890 korisnika vojnih penzija, što starosnih (24. 107), invalidskih (6. 191) i porodičnih (16. 592). Prosječna vojna penzija iznosi 42. 206 dinara, što je za 78% više nego prosječna penzija ostalih zaposlenih *Podaci su iz 2012 godine, izvor RZS i Fond PIO

Crna Gora • Donošenjem Zakona o izmjenama i dopunama Zakona o penzijskom i invalidskom osiguranju (“Službeni list CG”, br. 78/10), koji je stupio na snagu 6. januara 2011. godine, nastavljena je reforma sistema penzijskog i invalidskog osiguranja u Crnoj Gori započeta 2004. godine. • Značajne su novine koje se uvode u penzijski sistem Crne Gore od kojih su najvažnije: postepeno izjednačavanje žena i muškaraca u pogledu uslova za sticanje prava na starosnu penziju; postupno podizanje starosne granice za sticanje prava na starosnu penziju na 67 godina do 2025. godine (za muškarce), odnosno do 2041. godine (za žene); omogućavanje penzionisanja sa 40 godina staža osiguranja bez obzira na navršene godine života; uvođenje instituta prijevremene starosne penzije; postepeno podizanje starosne granice za sticanje prava na porodičnu penziju na 52 godine za udovca i udovicu; promjena načina usklađivanja penzija; računanje posebnog staža ženama po osnovu rođenja djece – šest mjeseci po djetetu; veće vrijednovanje staža osiguranja iznad 40 godina i druga rješenja. • Pojedina zakonska rješenja primjenjuju se odmah nakon stupanja na snagu zakona, dok rješenja koja se tiču podizanja starosne granice za sticanje prava na starosnu i porodičnu penziju počinju da se postupno primjenjuju od 2014. godine.

Ponovno zaposlenje ili obavljanje samostalne djelatnosti korisnika penzije • Korisnik starosne penzije, kao i korisnik prijevremene starosne penzije koji se zaposli, odnosno obavlja samostalnu djelatnost ima pravo, po prestanku tog zaposlenja, odnosno obavljanja te djelatnosti, na ponovno određivanje penzije, ako je bio u osiguranju po Zakonu o penzijskom i invalidskom osiguranju najmanje godinu dana. Ponovno određivanje penzije se vrši, uz primjenu odredbi Zakona o penzijskom i invalidskom osiguranju, kao kada se osiguranik prvi put penzioniše. Osiguranik ima pravo da bira, zavisno od činjenice koja je penzija povoljnija, da li želi da zadrži ranije ostvarenu penziju ili ponovno određenu penziju.

• Korisniku starosne, odnosno prijevremene starosne penzije, u slučaju ponovnog zaposlenja ili obavljanja samostalne djelatnosti, ne vrši se obustava isplate penzije, već ima pravo da, za vrijeme novog zaposlenja, odnosno obavljanja samostalne djelatnosti prima ostvarenu penziju. • ovo pravo nema korisnik porodične penzije. Korisniku porodične penzije koji se zaposli ili obavlja samostalnu djelatnost na teritoriji Crne Gore ili u inostranstvu obustavlja se isplata penzije. Obustava porodične penzije ne vrši se djeci – korisnicima porodične penzije koji se zaposle ili obavljaju samostalnu djelatnost dok imaju pravo na porodičnu penziju. Isto tako, ne vrši se obustava porodične penzije korisnicima koji obavljaju poslove po osnovu ugovora o djelu, odnosno poslove po osnovu autorskog ugovora, kao i poslove po osnovu drugih ugovora, kod kojih za izvršen posao ostvaruju naknadu (ugovorenu naknadu).

Statistički podaci • Prema posljednjim podacima, Fond PIO Crne Gore isplaćuje prava za ukupno 120. 654 korisnika koji su to pravo stekli primjenom Zakona o PIO ili primjenom nekog od 26 međunarodnih sporazuma o socijalnom osiguranju. Fond finansira 112. 178 penzionera i 8. 476 korisnika ostalih prava (tjelesno oštećenje, tuđa pomoć i njega, naknada invalidima rada i dodatak na spomenicu). • U Crnoj Gori živi 114. 187 korisnika prava, od kojih je 105. 854 penzionera i 8. 333 korisnika ostalih prava. Od ukupnog broja penzionera, 53. 528 su starosni, 23. 653 invalidska i 28. 673 porodična. • Najveća penzija 1. 126 eura

Hrvatska • Pravo na starosnu penziju stiče osiguranik kada su ispunjeni zakonski uslovi za penziju odnosno kada navrši 65 god. (uslovi za muškarce) ili 60 god. (uslovi za žene) života i najmanje 15 god. penzijskog staža (uslovi iz člana 30. Zakona o obveznom mirovinskom osiguranju). Starosna penzija je naravno državna penzija, isplaćuje je država i to je jedna od tri vrste državne penzije u Hrvatskoj. • Pravo na prijevremenu starosnu penziju se stiče kada se ispune uslovi starosti i uslovi staža: 60 god. života i 35 god. penzijskog staža (uslovi za muškarce), odnosno 55 godina života i 30 godina penzijskog staža (uslovi za žene) prema članu 31. Zakona o obveznom mirovinskom osiguranju. To pravo svakako ima i osiguranik zaposlen s nepunim radnim vremenom kada navrši 60 godina života i 35 godina penzijskog staža (uslovi za muškarca).

• Odredbom člana 90. stav 3. Zakona o mirovinskom osiguranju propisano je da se korisniku penzije koji se zaposli ili počne obavljati djelatnost na temelju koje postoji obaveza osiguranja, isplata penzije obustavlja. Dakle, ukoliko korisnik penzije stupi u radni odnos, obustavlja mu se isplata penzije dok traje radni odnos. Isplata penzije se ponovno uspostavlja s danom prestanka radnog odnosa, odnosno zaposlenja na način da se izvrši novi izračun penzije. Korisnik prava na starosnu penziju, pravo na ponovni izračun penzije može ostvariti ako je navršio najmanje godinu dana staža osiguranja, nakon priznanja prava na penziju. • Izuzeci: obavljanja određenih po osnovu ugovora o djelu, obavljanje domaće radinosti ili dopunskog zanimanja, sezonski radnik u poljoprivredi

Statistički podaci 1 449 757 osiguranika Broj osiguranika prema osnovama osiguranja: Radnici kod pravnih lica: 1 213 606 Radnici kod fizičkih lica: 114 960 Obrtnici: 64 911 Poljoprivrednici: 26 033 Samostalne profesionalne djelatnosti: 23 220 Osiguranici zaposleni kod međunarodnih organizacija u inostranstvu i hrvatski državljani zaposleni na teritoriju RH kod poslodavca sa sjedištem u inostranstvu: 258 Produženo osiguranje: 6 769

Broj prijava na dan 29. 05. 2013. 1898 Broj odjava na dan 29. 05. 2013. 1064 1 219 608 korisnika penzija Odnos broja korisnika penzije i osiguranika 1: 1, 19 Prosječna penzija (prema ZOMO) iznosi 2. 206, 53 kn. Udio prosječne penzije (prema ZOMO) u prosječnoj neto plati za mart 2013. (5. 516 kn) iznosi 40, 00%. Procjena potrebnih sredstva za isplatu penzija i ostalih primanja iznose 3. 006. 000 kn.

Slovenija Pravo na starosnu penziju osiguranik može ostvariti: • kada navrši 58 godina života i 40 godina penzijskog staža (muškarac), odnosno 38 godina penzijskog staža (žena), • kada navrši 63 godine života (muškarac), odnosno 61 godinu života (žena) i 20 godina penzijskog staža, • kada navrši 65 godine života (muškarac), odnosno 63 godinu života (žena) i 15 godina staža osiguranja. • Navedene dobne granice snizuju se za svako dijete, rođeno ili usvojeno, koje je slovenski državljanin, a kojega je osiguranik odgajao i izdržavao najmanje 5 godina.

• Visina penzije određuje se na temelju prosječnih plata ostvarenih nakon 1970 godine za 18 najpovoljnijih godina • Puna starost kod ostvarivanja prava na penziju su 63 godine života (muškarac) odnosno 61 godina života (žena), što se umanjuje za svaki nedostajući mjesec, osim ako osiguranik ima navršenih 40 godina staža (muškarac) odnosno 38 godina staža (žena). • Razdoblja osiguranja duža od 40 godina (muškarac) odnosno 38 godina (žena) do navršenja 63 godine života (muškarac) odnosno 61 godine života (žena) posebno se dodatno vrednuju. • Osiguranicima koji nastave raditi nakon navršene 63 godine života (muškarac) odnosno 61 godine života (žena) a ne ostvare pravo na penzijuu već nastave raditi, penzija se uvećava do navršene 66 godine života (muškarcu) odnosno do navršene 64 godine života

• Pravo na državnu penziju može ostvariti osoba sa stalnim prebivalištem u Republici Sloveniji, koja ne ispunjava uslove za ostvarivanje prava na neku od drugih penzija po Zakonu o mirovinskom i invalidskom osiguranju, na penziju iz inostranog osiguranja odnosno po drugim propisima i kojoj lični prihodi ne prelaze imovinski cenzus za ostvarivanje prava na zaštitni dodatak, pod uslovom da je navršila 65 godina života i da je između u 15. i 65. godine života najamnje 30 godina prebivala u Republici Sloveniji. • Državna penzija iznosi 33, 3% najniže penzijske osnovice.

Statistički podaci • U martu 2012, prema Zavodu za penzijsko i invalidsko osiguranje Slovenije je bilo 584. 618 korisnika penzije , od čega 67, 9% za starosne penzije , 15, 3% korisnika invalidskih penzije i 16, 8% korisnika porodične penzije. • Najviša penzija je iznosila 2, 272. 54€ • Prosječna penzija je bila 568, 23 €. (Prosječna starosna penzija 621, 29 €, prosječna invalidska penzija 483, 72 € , prosječna porodična penzija 404, 27 €) • Najniža mirovina sa 15 godina staža iznosi 192, 91 €