Nieletni w postpowaniu karnym dr hab Dobrosawa Szumio

Nieletni w postępowaniu karnym dr hab. Dobrosława Szumiło- Kulczycka 1

Definicja nieletniego Art. 1. § 1. Przepisy ustawy stosuje się w zakresie: 1) zapobiegania i zwalczania demoralizacji - w stosunku do osób, które nie ukończyły lat 18; 2) postępowania w sprawach o czyny karalne - w stosunku do osób, które dopuściły się takiego czynu po ukończeniu lat 13, ale nie ukończyły lat 17; 3) wykonywania środków wychowawczych lub poprawczych - w stosunku do osób, względem których środki te zostały orzeczone, nie dłużej jednak niż do ukończenia przez te osoby lat 21. § 2. Ilekroć w ustawie jest mowa o: 1) "nieletnich" - rozumie się przez to osoby, o których mowa w § 1; 2) "czynie karalnym" - rozumie się przez to czyn zabroniony przez ustawę jako: a) przestępstwo lub przestępstwo skarbowe albo b) wykroczenie określone w art. 51, art. 69, art. 74, art. 76, art. 85, art. 87, art. 119, art. 122, art. 124, art. 133 lub art. 143 Kodeksu wykroczeń. 2

Demoralizacja Art. 4. § 1. Każdy, kto stwierdzi istnienie okoliczności świadczących o demoralizacji nieletniego, w szczególności naruszanie zasad współżycia społecznego, popełnienie czynu zabronionego, systematyczne uchylanie się od obowiązku szkolnego lub kształcenia zawodowego, używanie alkoholu lub innych środków w celu wprowadzenia się w stan odurzenia, uprawianie nierządu, włóczęgostwo, udział w grupach przestępczych, ma społeczny obowiązek odpowiedniego przeciwdziałania temu, a przede wszystkim zawiadomienia o tym rodziców lub opiekuna nieletniego, szkoły, sądu rodzinnego, Policji lub innego właściwego organu. 3

Odpowiedzialność karna Art. 10. § 1. Na zasadach określonych w tym kodeksie odpowiada ten, kto popełnia czyn zabroniony po ukończeniu 17 lat. § 2. (3) Nieletni, który po ukończeniu 15 lat dopuszcza się czynu zabronionego określonego w art. 134, art. 148 § 1, 2 lub 3, art. 156 § 1 lub 3, art. 163 § 1 lub 3, art. 166, art. 173 § 1 lub 3, art. 197 § 3 lub 4, art. 223 § 2, art. 252 § 1 lub 2 oraz w art. 280, może odpowiadać na zasadach określonych w tym kodeksie, jeżeli okoliczności sprawy oraz stopień rozwoju sprawcy, jego właściwości i warunki osobiste za tym przemawiają, a w szczególności, jeżeli poprzednio stosowane środki wychowawcze lub poprawcze okazały się bezskuteczne. § 3. W wypadku określonym w § 2 orzeczona kara nie może przekroczyć dwóch trzecich górnej granicy ustawowego zagrożenia przewidzianego za przypisane sprawcy przestępstwo; sąd może zastosować także nadzwyczajne złagodzenie kary. § 4. W stosunku do sprawcy, który popełnił występek po ukończeniu lat 17, lecz przed ukończeniem lat 18, sąd zamiast kary stosuje środki wychowawcze, lecznicze albo poprawcze przewidziane dla nieletnich, jeżeli okoliczności sprawy oraz stopień rozwoju sprawcy, jego właściwości i warunki osobiste za tym przemawiają. 4

Wyrok SN z 29 września 2009 r. , III KK 105/09, OSNKW 2009/12/106 (zob. też: II K 24/14) 1/ Podstawą odpowiedzialności za czyn ciągły są wszystkie objęte znamieniem ciągłości zachowania, a granice wyznacza początek pierwszego i zakończenie ostatniego z zachowań. W konsekwencji przyjmuje się, że sprawca może odpowiadać tylko za te zachowania, których dopuścił się po ukończeniu 17 lat. Chociaż koncepcja jednoczynowa przestępstwa ciągłego nakazuje, by dokonywać oceny całości czynu, a nie jego poszczególnych fragmentów, to nie może to prowadzić do rozstrzygnięć sprzecznych z treścią art. 10 § 1 k. k. , który stanowi, że odpowiedzialności karnej podlega jedynie ten, kto w czasie popełnienia czynu zabronionego ukończył 17 lat. 2/ Czasem popełnienia czynu ciągłego jest okres od pierwszego zachowania składającego się na ten czyn do zakończenia ostatniego z nich. Jeżeli jednak sprawca czynu zabronionego niewymienionego w art. 10 § 2 k. k. część zachowań składających się na czyn ciągły zrealizował jako nieletni, a pozostałe zachowania po ukończeniu 17 lat, to ponosi odpowiedzialność karną za te tylko zachowania, których dopuścił się po osiągnięciu tego wieku. 5

• Nie ulega wątpliwości, że sformułowanie art. 12 k. k. wskazuje, iż ustawodawca przyjął tzw. jednoczynową koncepcję przestępstwa ciągłego, której istota sprowadza się do stwierdzenia, że jest ono jednym czynem zabronionym, niezależnie od ilości zachowań, które się nań składają. W praktyce konstrukcja ta nasuwa trudności, polegające również na ustaleniu czasu popełnienia przestępstwa i związanego z tym zagadnienia nieletniości, względnie dorosłości sprawcy. Początkowo, po wejściu w życie obowiązującego Kodeksu karnego, wyrażano pogląd, że za czas popełnienia czynu zabronionego należy uznać czas ostatniego zachowania objętego znamieniem ciągłości, wobec czego czyn zabroniony charakteryzujący się ciągłością należy uznać za popełniony przez osobę dojrzałą, jeżeli chociaż jedno zachowanie objęte znamieniem ciągłości było popełnione po ukończeniu przez sprawcę 17 lat [M. Dąbrowska-Kardas, P. Kardas: Czyn ciągły i ciąg przestępstw w kodeksie karnym z 1997 r. (w: ) Nowa kodyfikacja karna. Kodeks karny. Krótkie komentarze. Zeszyt 20, Warszawa 1998, s. 64 -65, 67; A. Zoll (w: ) K. Buchała, A. Zoll: Kodeks karny. Część ogólna. Komentarz do art. 1 -116 Kodeksu karnego, Kraków 2000, s. 131 -132]. Pogląd ten nie zyskał uznania. Większość autorów opowiada się za tezą, że czasem popełnienia czynu ciągłego jest okres od pierwszego zachowania składającego się na ten czyn do zakończenia ostatniego z nich. Znalazło to aprobatę w orzecznictwie Sądu Najwyższego, który wskazywał, że podstawą odpowiedzialności za czyn ciągły są "wszystkie objęte znamieniem ciągłości zachowania, a granice wyznacza początek pierwszego i zakończenie ostatniego z zachowań" (uchwała z dnia 21 listopada 2001 r. , I KZP 29/01, OSNKW 2002, z. 1 -2, poz. 2), względnie mówił o "czasokresie" czynu ciągłego (uchwała z dnia 15 czerwca 2007 r. , I KZP 15/07, OSNKW 2007, z. 7 -8, poz. 55). Jednakże przyjmuje się, że sprawca może odpowiadać tylko za te zachowania, których dopuścił się po ukończeniu 17 lat [zob. np. L. Gardocki: Prawo karne, Warszawa 2006, s. 149; M. Kulik (w: ) M. Budyn-Kulik, P. Kozłowska-Kalisz, M. Kulik, M. Mozgawa: Kodeks karny. Praktyczny komentarz, Kraków 2006, s. 43 -44; A. Marek: Kodeks Karny. Komentarz, Warszawa, 2007, s. 50; A. Wąsek (w: ) O. Górniok, S. Hoc, M. Kalitowski, S. Przyjemski, Z. Sienkiewicz, J. Szumski, L. Tyszkiewicz, A. Wąsek: Kodeks karny. Komentarz, Gdańsk 2002/2003, s. 176 -177; obecnie zgadza się z tym P. Kardas - zob. tego autora: Okoliczności wyłączające przestępność lub karalność zachowania a konsekwencje czynu ciągłego, Prok. i Pr. 2008, nr 1, s. 26 i n. ]. Zwraca się uwagę, że chociaż koncepcja jednoczynowa przestępstwa ciągłego nakazuje, by dokonywać oceny całości czynu, a nie jego poszczególnych fragmentów, to nie może to prowadzić do rozstrzygnięć sprzecznych z treścią art. 10 § 1 k. k. , który stanowi, że odpowiedzialności karnej podlega jedynie ten, kto w czasie popełnienia czynu zabronionego ukończył 17 lat. Trudno też akceptować, że warunki, w jakich sprawca dopuścił się ostatniego z zachowań, determinują możliwość pociągnięcia go do odpowiedzialności za cały czyn ciągły (A. Marek, J. Lachowski: Niektóre problemy wynikające z "jednoczynowości" przestępstwa ciągłego, Prok. i Pr. 2004, nr 11 -12, s. 9). Wskazuje się ponadto, że jeżeli w ramach czynu ciągłego kompleks dwóch lub więcej zachowań oceniany jest jako jedna całość, to jako całość musi spełniać przesłanki uzasadniające przypisanie sprawcy przestępstwa (P. Kardas: Okoliczności wyłączające. . . , s. 26 -27) a także i to, że każde z zachowań składających się na czyn ciągły musi być oceniane odrębnie z punktu widzenia zdolności sprawcy do ponoszenia odpowiedzialności karnej, a więc pod kątem takich przesłanek, jak np. wiek, poczytalność, wyłączenie karalności, albowiem w skład przestępstwa ciągłego mogą być zaliczone tylko te zachowania, co do których nie zachodzi negatywna przesłanka procesowa [Z. Ćwiąkalski: Ujawnienie przestępstwa na podstawie art. 229 § 6 k. k. , a przyjęcie konstrukcji tzw. czynu ciągłego (w: ) Nauki penalne wobec problemów współczesnej przestępczości. Księga jubileuszowa z okazji 70. rocznicy urodzin Profesora A. Gaberle, Kraków 2007, s. 32]. • Przytoczone wyżej argumenty i poglądy orzekający w niniejszej sprawie Sąd Najwyższy uznaje za przekonujące. Przyjmuje zatem, że czasem popełnienia czynu ciągłego jest okres od pierwszego zachowania składającego się na ten czyn do zakończenia ostatniego z nich. Jeżeli jednak sprawca czynu zabronionego niewymienionego w art. 10 § 2 k. k. część zachowań składających się na czyn ciągły zrealizował jako nieletni, a pozostałe zachowania po ukończeniu 17 lat, to ponosi odpowiedzialność karną za te tylko zachowania, których dopuścił się po osiągnięciu tego wieku. 6

P. Górecki ; V. Konarska – Wrzosek, Komentarz do art. 10 k. k. Jeżeli sprawca dopuścił się części zachowań nagannych wchodzących w skład czynu ciągłego (art. 12 k. k. ) zanim ukończył 17 lat, a części po przekroczeniu tego wieku, to może odpowiadać za jedno przestępstwo ciągłe tylko wtedy, gdy dotyczy to jednego z czynów określonych w art. 10 § 2 k. k. i zachodzą warunki pociągnięcia jego do odpowiedzialności karnej także za ten fragment czynu ciągłego, którego dopuścił się w nieletniości (A. Gaberle, M. Korcyl-Wolska, Komentarz do ustawy o postępowaniu. . . , s. 49). Jeżeli są to inne typy zachowań nagannych niż wymienione w art. 10 § 2 k. k. , to łańcuch ciągłości musi być przerwany i podzielony na część popełnioną w nieletniości, za którą nie można sprawcy pociągnąć do odpowiedzialności karnej i na część popełnioną po ukończeniu lat 17, za którą sprawca powinien ponieść odpowiedzialność karną w myśl zasad przewidzianych w kodeksie karnym (inaczej zdaje się uważać A. Zachuta, Przestępstwo ciągłe - czyn ciągły i ciąg przestępstw, Prz. Sąd. 2003, nr 3, s. 67). 7

Środki wychowawcze i śr. poprawczy Art. 6. Wobec nieletnich sąd rodzinny może: 1) udzielić upomnienia; 2) zobowiązać do określonego postępowania, a zwłaszcza do naprawienia wyrządzonej szkody, do wykonania określonych prac lub świadczeń na rzecz pokrzywdzonego lub społeczności lokalnej, do przeproszenia pokrzywdzonego, do podjęcia nauki lub pracy, do uczestniczenia w odpowiednich zajęciach o charakterze wychowawczym, terapeutycznym lub szkoleniowym, do powstrzymania się od przebywania w określonych środowiskach lub miejscach albo do zaniechania używania alkoholu lub innego środka w celu wprowadzania się w stan odurzenia; 3) ustanowić nadzór odpowiedzialny rodziców lub opiekuna; 4) ustanowić nadzór organizacji młodzieżowej lub innej organizacji społecznej, zakładu pracy albo osoby godnej zaufania - udzielających poręczenia za nieletniego; 5) zastosować nadzór kuratora; 6) skierować do ośrodka kuratorskiego, a także do organizacji społecznej lub instytucji zajmujących się pracą z nieletnimi o charakterze wychowawczym, terapeutycznym lub szkoleniowym, po uprzednim porozumieniu się z tą organizacją lub instytucją; 7) orzec zakaz prowadzenia pojazdów; 8) orzec przepadek rzeczy uzyskanych w związku z popełnieniem czynu karalnego; 9) orzec umieszczenie w młodzieżowym ośrodku wychowawczym albo w rodzinie zastępczej zawodowej, która ukończyła szkolenie przygotowujące do sprawowania opieki nad nieletnim; 10) orzec umieszczenie w zakładzie poprawczym; 11) zastosować inne środki zastrzeżone w niniejszej ustawie do właściwości sądu rodzinnego, jak również zastosować środki przewidziane w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym, z wyłączeniem umieszczenia w rodzinie zastępczej spokrewnionej, rodzinie zastępczej niezawodowej, rodzinnym domu dziecka, placówce wsparcia dziennego, placówce opiekuńczo-wychowawczej i regionalnej placówce opiekuńczo-terapeutycznej. 8

Środki lecznicze Art. 12. W razie stwierdzenia u nieletniego upośledzenia umysłowego, choroby psychicznej lub innego zakłócenia czynności psychicznych bądź nałogowego używania alkoholu albo innych środków w celu wprowadzenia się w stan odurzenia, sąd rodzinny może orzec umieszczenie nieletniego w szpitalu psychiatrycznym lub innym odpowiednim zakładzie leczniczym. Jeżeli zachodzi potrzeba zapewnienia nieletniemu jedynie opieki wychowawczej, sąd może orzec umieszczenie go w młodzieżowym ośrodku wychowawczym, a w przypadku gdy nieletni jest upośledzony umysłowo w stopniu głębokim i wymaga jedynie opieki - w domu pomocy społecznej. 9

Środki wobec rodziców lub opiekunów Art. 7. § 1. Sąd rodzinny może: 1) zobowiązać rodziców lub opiekuna do poprawy warunków wychowawczych, bytowych lub zdrowotnych nieletniego, a także do ścisłej współpracy ze szkołą, do której nieletni uczęszcza, poradnią psychologicznopedagogiczną lub inną poradnią specjalistyczną, zakładem pracy, w którym jest zatrudniony, oraz lekarzem lub zakładem leczniczym; 2) zobowiązać rodziców lub opiekuna do naprawienia w całości lub w części szkody wyrządzonej przez nieletniego; (…) Art. 8. § 1. W wypadku gdy rodzice lub opiekun nieletniego uchylają się od wykonania obowiązków nałożonych na nich przez sąd rodzinny, sąd ten może wymierzyć im karę pieniężną w wysokości od 50 do 1. 500 złotych. § 2. Sąd uchyla karę pieniężną w całości lub w części, jeżeli osoba ukarana w ciągu 14 dni usprawiedliwi swoje zachowanie lub przystąpi do wykonywania nałożonych obowiązków. 10

Maksymalny czas wykonywania środków Art. 73. § 1. Wykonywanie środków, o których mowa w art. 6 pkt 2, 3 i 6 oraz w art. 7 i 8, jak również umieszczenie w młodzieżowym ośrodku wychowawczym, rodzinie zastępczej zawodowej, która ukończyła szkolenie przygotowujące do sprawowania opieki nad nieletnim, podmiocie leczniczym niebędącym przedsiębiorcą albo domu pomocy społecznej ustaje z mocy prawa z chwilą ukończenia przez nieletniego lat 18, a wykonywanie pozostałych środków - z chwilą ukończenia lat 21; jeżeli środki wychowawcze zastosowano na podstawie art. 10 § 4 Kodeksu karnego lub art. 5 § 2 Kodeksu karnego skarbowego - wykonywanie ich ustaje z mocy prawa z chwilą ukończenia przez sprawcę lat 21. § 2. Jeżeli nieletni ukończy lat 18 przed zakończeniem roku szkolnego, sąd rodzinny może przedłużyć na okres do zakończenia roku szkolnego przebywanie w zakładzie wychowawczym(2). § 3. W razie powołania nieletniego do zasadniczej służby wojskowej, zasadniczej służby w obronie cywilnej albo służby zastępczej, wykonywanie środków wychowawczych ustaje z mocy prawa. 11

Ucieczka z ośrodka wychowawczego Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 22 października 2013 r. V KK 299/13 (LEX nr 1381079) 1. Zważywszy na to, że umieszczenie nieletniego w ośrodku wychowawczym jest orzeczeniem środka wychowawczego, a nie pozbawieniem wolności, to ucieczka z takiego ośrodka nie tylko nie wyczerpuje znamion czynu z art. 244 k. k. , ale także nie stanowi przestępstwa z art. 242 § 1 k. k. 2. Skoro warunkiem odpowiedzialności karnej za przestępstwo z art. 244 k. k. jest, aby sprawca złamał orzeczony wobec niego przez sąd określony zakaz, nakaz lub obowiązek, to postanowienie o umieszczeniu nieletniego w młodzieżowym ośrodku wychowawczym na podstawie art. 6 pkt 9 ustawy z 1982 r. o postępowaniu w sprawach nieletnich nie ma takiego charakteru, podobnie jak umieszczenie w zakładzie poprawczym. 12

Nieletni w postępowaniu karnym 1. Art. 10 par. 2 k. k. 2. Art. 16 upn 3. Art. 18 upn 13

Popełnienie czynu wespół z osobą dorosłą • Art. 16. § 1. Jeżeli w sprawie o czyn karalny, o którym mowa w art. 1 § 2 pkt 2 lit. a, wszczęto postępowanie przeciwko nieletniemu wespół z dorosłym, prokurator wyłącza sprawę nieletniego i przekazuje ją sądowi rodzinnemu. • § 2. W szczególnie uzasadnionych wypadkach, jeżeli czyn karalny nieletniego pozostaje w ścisłym związku z czynem osoby dorosłej, a dobro nieletniego nie stoi na przeszkodzie łącznemu prowadzeniu sprawy, prokurator wszczyna lub prowadzi śledztwo. Po ukończeniu śledztwa prokurator bądź je umarza, bądź przekazuje sprawę nieletniego sądowi rodzinnemu. Jeżeli łączne rozpoznanie sprawy jest konieczne - przekazuje sprawę z aktem oskarżenia sądowi właściwemu według przepisów Kodeksu postępowania karnego, który orzeka w sprawie nieletniego z zachowaniem przepisów niniejszej ustawy. • § 3. Sąd rodzinny, w którego okręgu prowadzone jest śledztwo, może stosować na wniosek prokuratora środki, o których mowa w art. 26 i 27, zawiadamiając o dokonanych czynnościach sąd rodzinny właściwości ogólnej 14

Przesłanki łącznego rozpoznania sprawy 1. Wyrok SA w Krakowie z dnia 27 stycznia 2005 r. II AKa 252/04 (KZS 2005/3/37) Choć prawo polskie przyjmuje rozdzielność postępowania przeciwko nieletnim i dorosłym sprawcom czynów karalnych, to w uzasadnionych wypadkach właściwość sądu nieletnich jest wyłączona na mocy art. 16 § 2 u. p. n. Przepis ten przyznaje prokuratorowi określone kompetencje aż do skierowania aktu oskarżenia do sądu właściwego według przepisów procedury karnej. Gdy związek między współsprawcami jest bliski, gdy różnica wieku między nimi jest niewielka, a zwłaszcza gdy nieletni odegrał rolę wiodącą w przestępstwie, wtedy rozpoznawanie jego sprawy przez sąd karny jest uzasadnione. Nie ma istotnego znaczenia, na ile ocena ta została wyrażona w uzasadnieniu aktu oskarżenia. Brak ten jest konwalidowany czynnościami sądu (który może sprawę nieletniego wyłączyć do odrębnego rozpoznania przez sąd rodzinny), a zwłaszcza treścią końcowego rozstrzygnięcia: zob. wyrok SN z dnia 9 lipca 1997 roku - V KKN 217/97, OSNPK 1/98 poz. 19 i postanowienie SN z dnia 17 lutego 1984 roku - IV KZ 18/84 OSNKW 9 -10/84 poz. 105, a także wyrok Sądu Apelacyjnego z dnia 11 października 1995 roku - II AKr 244/95, OSNPK 5/96 poz. 15. 2. Wyrok SA w Krakowie z dnia 17 czerwca 2004 r. II AKa 121/04 (KZS 2004/7 -8/55) Słuszne jest zauważyć niecelowość sądzenia nieletniego współsprawcy rozboju w postępowaniu odrębnym od rozpoznawania oskarżenia przeciwko współsprawcy dorosłemu. Skutkuje to kilkukrotnym wezwaniem tych samych świadków, ponownym wydatkowaniem środków budżetowych, zajmuje czas kilku zespołów sędziowskich, a wpływa i na treść dowodów, bo sprzyja matactwu. Zważywszy zaś stan demoralizacji nieletniego, nie można znaleźć rozsądnych powodów uzasadniających taki wybór toku postępowania. 15

Art. 18. § 1. Sąd właściwy według przepisów Kodeksu postępowania karnego rozpoznaje sprawę, jeżeli: • 1) zachodzą podstawy do orzeczenia wobec nieletniego kary na podstawie art. 10 § 2 Kodeksu karnego; • 2) przeciwko nieletniemu, który dopuścił się czynu karalnego, o którym mowa w art. 1 § 2 pkt 2 lit. a, wszczęto postępowanie po ukończeniu przez nieletniego lat 18. • § 2. Postępowanie w sprawach, o których mowa w § 1, toczy się według przepisów Kodeksu postępowania karnego, jednakże w sprawach, o których mowa: • 1) w pkt 1, gdy postępowanie wszczęto przed ukończeniem przez nieletniego lat 18: • a) postępowanie przygotowawcze prowadzi sąd rodzinny, z tym że przepisy art. 16 oraz art. 32 k stosuje się odpowiednio, • b) nieletni musi mieć obrońcę, • c) rodzice lub opiekun nieletniego mają prawa strony, • d) przepisy art. 23 -25 a, art. 27, art. 32 f-32 h i art. 32 n § 1 stosuje się odpowiednio, • e) tymczasowe aresztowanie może być zastosowane tylko wtedy, gdy umieszczenie w schronisku dla nieletnich byłoby niewystarczające, • f) jeżeli sąd uzna, że wobec nieletniego należy zastosować środki wychowawcze lub poprawcze przewidziane w niniejszej ustawie, orzeka o zastosowaniu tych środków, • g) przepisy art. 60, 62 i 63(1) stosuje się odpowiednio; • 2) w pkt 2, jeżeli czyn zabroniony jest przez ustawę jako przestępstwo skarbowe, postępowanie toczy się na podstawie przepisów Kodeksu karnego skarbowego. • § 3. Jeżeli wobec nieletniego orzeczono karę pozbawienia wolności, okres pobytu w schronisku dla nieletnich zalicza się na poczet tej kary na zasadach stosowanych przy zaliczaniu skazanym okresu tymczasowego aresztowania na poczet kary. 16

Tryb przy czynie z art. 10 k. k. Wyrok Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z dnia 6 czerwca 2002 r. II AKa 117/02 (KZS 2002/12/50) Postępowanie przygotowawcze przeciwko nieletniemu, także wówczas gdy dopuścił się on czynu wymienionego w art. 10 § 2 kk, należy do wyłącznej kompetencji sądu rodzinnego (art. 18 § 2 ust. 1 lit. "a" upn), który i po przeprowadzeniu postępowania wyjaśniającego, w zależności od jego wyników, podejmuje jedną z wymienionych w art. 42 (obec. 32 k) upn decyzji. Jeśli decyzja ta przybiera postać postanowienia z art. 42 § 3 (obec. 32 § 2) upn dopiero wówczas prokurator "wchodzi" do prowadzonej przeciwko nieletniemu sprawy i nabywa w niej prawo skargi. 17

Art. 32 k. § 1. Jeżeli w toku postępowania ujawnione zostaną okoliczności uzasadniające pociągnięcie nieletniego do odpowiedzialności na zasadach określonych w art. 10 § 2 Kodeksu karnego, sąd rodzinny orzeka o przekazaniu sprawy prokuratorowi. Na postanowienie sądu przysługuje zażalenie. § 2. W razie ujawnienia nowych okoliczności wskazujących, iż nie zachodzi potrzeba pociągnięcia nieletniego do odpowiedzialności karnej, prokurator nie sporządza aktu oskarżenia i przekazuje sprawę sądowi rodzinnemu. 18

Uchwała 7 s. SN z 26 lipca 1984 , VI KZP 9/84 OSNKW 1984/11 -12/107 Prawomocne postanowienie sędziego sądu rodzinnego o przekazaniu sprawy prokuratorowi na podstawie art. 42 § 3 ustawy z dnia 26 października 1982 r. o postępowaniu w sprawach nieletnich (Dz. U. Nr 35, poz. 228) wiąże prokuratora 19

Postanowienie Sądu Apelacyjnego w Krakowie z dnia 22 września 2007 r. II AKz 200/07, (KZS 2007/5/49) Stwierdzając trafnie, że prokurator nie jest właściwy w sprawie nieletniego, który nie ukończył 17 roku życia (art. 18 § 2 pkt 1 lit. "a" upn), póki sędzia rodzinny mu sprawy nie przekazał (art. 42 § 3 upn), sąd okręgowy postąpił niekonsekwentnie, zwracając sprawę prokuratorowi do uzupełnienia śledztwa, zamiast przekazać ją według właściwości sądowi dla nieletnich (art. 35 § 1 k. p. k. ). Jak to trafnie stwierdził Sąd Apelacyjny w Białymstoku, w takiej sytuacji prokurator wchodzi do sprawy nieletniego dopiero, gdy sędzia rodzinny postanowi mu sprawę przekazać (KZS 12/02 poz. 50). Podobnie Sąd Apelacyjny w Warszawie stwierdził, że o prawie prokuratora do wniesienia oskarżenia nieletniego w takiej sytuacji decyduje sędzia rodzinny (KZS 5/04 poz. 50). Postanowienie takie wiąże prokuratora, zatem póki nie zapadnie, prokurator powinien sprawę przekazać sądowi rodzinnemu, jak to wyjaśnił Sąd Najwyższy w uchwale składu siedmiu sędziów z dnia 26 lipca 1984 roku - VI KZP 9/84 (OSNKW 1112/84 poz. 107), głosowanej przez W. Patulskiego w NP 11 -12/85 s. 107, przez A. Strzembosza w Pi. P 9/85 s. 131, przez Z. Lorka w Palestrze 10/85 s. 92 i przez F. Prusaka w przeglądzie orzecznictwa w NP 7 -8/85 s. 49). 20

Postanowienie Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 26 sierpnia 2009 r. II AKz 566/09, Lex 553816 Postanowienie sędziego rodzinnego o przekazaniu sprawy prokuratorowi, o ile jest wiążące dla Prokuratora, o tyle nie jest wiążące dla sądu właściwego według przepisów k. p. k. i sąd ten w razie nabrania wątpliwości co do okoliczności uzasadniających orzeczenie wobec nieletniego kary na podstawie art. 10 § 2 k. k. , może uzupełnić materiał dowodowy poprzez dodatkowe przesłuchanie biegłych psychiatrów i psychologa, a także odstąpić od stosowania art. 10 § 2 k. k. i orzec wobec nieletniego oskarżonego środki wychowawcze bądź poprawcze według ustawy o postępowaniu w sprawach nieletnich. 21

Nieletni musi mieć obrońcę – jak długo? Art. 79. § 1. W postępowaniu karnym oskarżony musi mieć obrońcę, jeżeli: 1) nie ukończył 18 lat (…) Ale do 1 lipca 2015 r. Art. 79. § 1. W postępowaniu karnym oskarżony musi mieć obrońcę, jeżeli: 1) jest nieletni (…) 22

• za P. Hofmański teza 5 Teza 11 do art. 79 „Obrona ma charakter obligatoryjny tak długo, jak długo występują okoliczności, która ją uzasadniają. Należy zatem uznać, że obrona przestaje mieć charakter obligatoryjny, jeżeli oskarżony ukończył 17 lat …” • Za J. Grajewskim i S. Steinbornem, teza 6 do art. 79 – „Jeżeli nieletni odpowiada na zasadzie art. 10 § 2 k. k. , a postępowanie zostało wszczęte przed ukończeniem przez niego 18 lat, musi on mieć obrońcę (art. 18 § 2 pkt 1 lit. b u. p. n. ). ” 23

Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 8 kwietnia 2014 r. III KK 66/14 (Biul. PK 2014/4/7 -9) Sprawca czynu karalnego, którego dopuścił się przed ukończeniem 17 roku życia, nie traci statusu nieletniego bez względu na to kiedy została rozpoznana sprawa, a co za tym idzie musi mieć w postępowaniu karnym obrońcę - art. 79 § 1 pkt 1 k. p. k. Wyrok SN z 15 lutego 2005 r. III KK 354/04, (LEX nr 146284) Zgodnie z art. 1 § 2 pkt 1 ustawy z 26 października 1982 r. o postępowaniu w sprawach nieletnich - oskarżony, któremu zarzucono popełnienie przestępstw przed ukończeniem 17 lat, pomimo iż w chwili wszczęcia postępowania karnego miał skończone 18 lat, bez względu na czas rozpoznania sprawy i tryb postępowania sądowego zachowuje status nieletniego w czasie tego postępowania i zgodnie z art. 79 § 1 pkt 1 k. p. k. musi mieć obrońcę. 24

Rodzice lub opiekun mają prawa strony… Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 14 grudnia 2007 r. IV KK 285/07 (LEX nr 353349) Zgodnie z treścią art. 18 § 2 pkt 1 lit. c ustawy o postępowaniu w sprawach nieletnich, realizującego zasady postępowania wobec dziecka to jest osoby poniżej 18 lat, przewidziane w art. 40 ust. 2 lit. b pkt III Konwencji o prawach dziecka przyjętej przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych z dnia 20 listopada 1989 r. (Dz. U. z 1991 r. Nr 120, poz. 526), sąd właściwy według przepisów Kodeksu postępowania karnego rozpoznaje, na podstawie tych przepisów, sprawę nieletniego, jeżeli zachodzą podstawy do orzeczenia wobec niego kary na podstawie art. 10 § 2 k. k. , jednakże w takiej sprawie, w sytuacji gdy postępowanie wszczęto przed ukończeniem przez nieletniego lat 18, rodzice mają prawa strony. O uprawnieniu tym sąd powinien poinformować rodziców nieletniego oskarżonego, stwarzając jednocześnie warunki dla skorzystanie przez nich z przysługujących im uprawnień. Podstawowym obowiązkiem sądu w tym zakresie jest zawiadomienie o terminie rozprawy, w trakcie której strony mogłyby zajmować określone stanowiska procesowe i przedstawiać swoje racje. Wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 13 stycznia 2011 r. II AKa 443/10 , (KZS 2011/5/114) Postępowanie karne wobec sprawcy odpowiadającego w trybie art. 10 § 2 k. k. , jeżeli wszczęto je przed ukończeniem przez oskarżonego 18 roku życia, toczy się zgodnie z przepisami kodeksu postępowania karnego, ale z modyfikacjami unormowanymi przepisem art. 18 § 2 pkt 1 ustawy z dnia 26 października 1982 roku o postępowaniu w sprawach nieletnich (j. t. Dz. U. z 2010 roku Nr 33 poz. 178 z późn. zm. ). Uprawnienie do udziału w procesie karnym w charakterze strony przysługujące rodzicom w oparciu o przepis art. 18 § 2 pkt 1 c) u. p. n. wygasa z chwilą ukończenia przez oskarżonego 18 roku życia. 25

Art. 76 k. p. k. Jeżeli oskarżony jest nieletni lub ubezwłasnowolniony, jego przedstawiciel ustawowy lub osoba, pod której pieczą oskarżony pozostaje, może podejmować na jego korzyść wszelkie czynności procesowe, a przede wszystkim wnosić środki zaskarżenia, składać wnioski oraz ustanowić obrońcę. 26

Stosuje się odpowiednio… • Art. 23. § 1. Rodziców lub opiekuna zawiadamia się o wszczęciu postępowania w sprawie nieletniego, a o ukończeniu postępowania - jeżeli orzeczenie kończące postępowanie było im doręczone. • § 2. O wszczęciu i ukończeniu postępowania w sprawie nieletniego można zawiadomić szkołę, do której nieletni uczęszcza, odpowiednią instytucję państwową, społeczną lub jednostkę samorządową, w szczególności powiatowe centrum pomocy rodzinie właściwe ze względu na miejsce zamieszkania nieletniego. 27

Stosuje się odpowiednio… • • • Art. 24. § 1. W celu ustalenia danych dotyczących nieletniego i jego środowiska, a w szczególności dotyczących zachowania się i warunków wychowawczych nieletniego, sytuacji bytowej rodziny, przebiegu nauki nieletniego i sposobu spędzania czasu wolnego, jego kontaktów środowiskowych, stosunku do niego rodziców albo opiekuna, podejmowanych oddziaływań wychowawczych, stanu zdrowia i znanych w środowisku uzależnień nieletniego, sąd rodzinny zleca kuratorowi sądowemu przeprowadzenie wywiadu środowiskowego. § 2. W wyjątkowych przypadkach przeprowadzenie wywiadu środowiskowego może być zlecone: 1) przedstawicielom organizacji społecznych, do których zadań statutowych należy oddziaływanie wychowawcze na nieletnich lub wspomaganie procesu ich resocjalizacji, oraz osobom godnym zaufania - jeżeli powierzono im nadzór nad nieletnim; 2) jednostkom Policji, właściwym ze względu na miejsce zamieszkania lub pobytu nieletniego - jeżeli zachodzi potrzeba uzyskania informacji niewymagających zastosowania wiedzy psychologicznej i pedagogicznej; 3) pracownikom pedagogicznym rodzinnych ośrodków diagnostyczno-konsultacyjnych - jeżeli zachodzi potrzeba wydania opinii o nieletnim; 4) pracownikom pedagogicznym schronisk dla nieletnich lub zakładów poprawczych - jeżeli zachodzi potrzeba wydania opinii o nieletnim lub w celu sprawdzenia zachowania nieletniego oraz warunków wychowawczych i bytowych, w jakich nieletni przebywa poza zakładem poprawczym. 28

Stosuje się odpowiednio… • • Art. 25. § 1. W razie potrzeby uzyskania kompleksowej diagnozy osobowości nieletniego, wymagającej wiedzy pedagogicznej, psychologicznej lub medycznej, oraz określenia właściwych kierunków oddziaływania na nieletniego, sąd rodzinny zwraca się o wydanie opinii do opiniodawczego zespołu sądowych specjalistów. Sąd może zwrócić się o wydanie opinii także do innej specjalistycznej placówki lub biegłego albo biegłych. § 2. Przed wydaniem orzeczenia o umieszczeniu nieletniego w młodzieżowym ośrodku wychowawczym, podmiocie leczniczym niebędącym przedsiębiorcą, domu pomocy społecznej albo zakładzie poprawczym sąd zwraca się o wydanie opinii, o której mowa w § 1. § 3. Przy przeprowadzeniu dowodu z opinii, o której mowa w § 1, sąd stosuje odpowiednio przepisy art. 279, art. 284, art. 285 § 1 i 3, art. 286 i art. 290 Kodeksu postępowania cywilnego. § 4. Jeżeli sąd dysponuje opinią o nieletnim, sporządzoną w innej sprawie w okresie 6 miesięcy poprzedzających wszczęcie postępowania wyjaśniającego, może wykorzystać ją w prowadzonym postępowaniu. W takim wypadku sąd nie zwraca się o wydanie opinii, o której mowa w § 2. 29

• Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 24 czerwca 1983 r. III KZ 87/83 (OSNKW 1983/12/97) • Ustalenie w toku postępowania przygotowawczego kompletnych danych o osobie nieletniego, zwłaszcza dotyczących jego zdrowia, stopnia rozwoju psychicznego i fizycznego, cech charakteru, a także zachowania się oraz przyczyn i stopnia jego demoralizacji, charakteru środowiska oraz warunków jego wychowania, należy do podstawowych obowiązków organu prowadzącego postępowanie, gdyż brak tych danych uniemożliwia wydanie prawidłowego orzeczenia co do doboru odpowiedniego środka wychowawczego lub poprawczego albo odpowiedniego ukształtowania kary w wypadku orzeczenia jej na podstawie art. 9 § 2 k. k. • Wyrok Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu z dnia 6 listopada 2012 r. II AKa 311/12 (LEX nr 1238670) • Odpowiednie stosowanie przepisu art. 25 § 2 ustawy z 1982 r. o postępowaniu w sprawach nieletnich na zasadzie art. 10 § 2 k. k. wymaga zasięgnięcia opinii w celu uzyskania kompleksowej diagnozy osobowości nieletniego przez sąd karny przed wydaniem orzeczenia skazującego nieletniego na karę pozbawienia wolności. Stosując bowiem regułę wnioskowania argumentum a maiori ad minus, należy dojść do przekonania, że skoro ustawodawca nakazuje zasięgnąć takiej opinii przed umieszczeniem nieletniego w zakładzie poprawczym, to tym bardziej winno się to uczynić przed skazaniem takiej osoby na karę pozbawienia wolności. O ile jednak zasięgnięcie opinii na temat diagnozy osobowości nieletniego jest obligatoryjne, o tyle ustawodawca pozostawił sądowi pewną swobodę co do wyboru podmiotu mającego ją sporządzić. Co do zasady więc opinię taką winni sporządzić specjaliści z rodzinnego ośrodka diagnostycznokonsultacyjnego, jednakże sąd może zwrócić się o jej wydanie również do innej specjalistycznej placówki lub biegłego albo biegłych spoza takiego ośrodka (art. 25 § 1 zdanie drugie ustawy z 1982 r. o postępowaniu w sprawach nieletnich). 30 •

Stosuje się odpowiednio… • • Art. 25 a. § 1. W razie potrzeby uzyskania opinii o stanie zdrowia psychicznego nieletniego sąd rodzinny zarządza jego badanie przez co najmniej 2 biegłych lekarzy psychiatrów. Na wniosek biegłych lekarzy psychiatrów do udziału w wydaniu opinii sąd powołuje biegłych innych specjalności. § 2. W razie zgłoszenia przez biegłych takiej konieczności, badanie stanu zdrowia psychicznego nieletniego może być połączone z obserwacją w podmiocie leczniczym niebędącym przedsiębiorcą tylko wtedy, gdy zebrane dowody wskazują na duże prawdopodobieństwo, że nieletni wykazuje wysoki stopień demoralizacji lub popełnił czyn karalny, o którym mowa w art. 1 § 2 pkt 2 lit. a. § 3. O potrzebie obserwacji w podmiocie leczniczym niebędącym przedsiębiorcą orzeka sąd rodzinny po wysłuchaniu nieletniego, określając miejsce i czas trwania obserwacji. Do udziału w wysłuchaniu należy dopuścić pozostałe strony i obrońcę nieletniego, jeżeli się stawią. § 4. Obserwacja w podmiocie leczniczym niebędącym przedsiębiorcą nie powinna trwać dłużej niż 4 tygodnie; na wniosek podmiotu leczniczego sąd rodzinny może przedłużyć ten termin na czas określony, niezbędny do zakończenia obserwacji. Łączny czas trwania obserwacji w danej sprawie nie może przekroczyć 6 tygodni. O zakończeniu obserwacji należy niezwłocznie zawiadomić sąd rodzinny. 31

Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 18 lutego 2009 r. III KK 334/08 (Biul. PK 2009/5/13) Sąd (. . . ) poprzestał na wynikach badań i opracowanej na ich podstawie opinii zespołu diagnostycznego w D. , która (. . . ) została sporządzona nie w celu ustalenia poczytalności sprawcy czynu w chwili jego popełnienia, lecz dla określenia jego stopnia demoralizacji, a w konsekwencji orzeczenia środka przewidzianego w ustawie o postępowaniu w sprawach nieletnich. Opinia Zespołu Diagnostycznego (. . . ), w wydaniu której uczestniczył wprawdzie lekarz psychiatra, to dowód który został przeprowadzony na podstawie art. 25 § 1 ustawy z dnia 26 października 1982 r. o postępowaniu w sprawach nieletnich. Tego rodzaju opinia nie może zastępować opinii o stanie zdrowia psychicznego, sporządzonej przez co najmniej dwóch biegłych lekarzy psychiatrów o której mowa w art. 25 a § 1 powołanej wyżej ustawy 32

Stosuje się odpowiednio… • • Art. 27. § 1. Nieletniego można umieścić w schronisku dla nieletnich, jeżeli zostaną ujawnione okoliczności przemawiające za umieszczeniem go w zakładzie poprawczym, a zachodzi uzasadniona obawa ukrycia się nieletniego lub zatarcia śladów czynu karalnego, albo jeżeli nie można ustalić tożsamości nieletniego. § 2. Umieszczenie nieletniego w schronisku dla nieletnich może nastąpić wyjątkowo także wtedy, gdy zostaną ujawnione okoliczności przemawiające za umieszczeniem go w zakładzie poprawczym, a nieletniemu zarzucono popełnienie czynu karalnego określonego w art. 134, art. 148 § 1, 2 lub 3, art. 156 § 1 lub 3, art. 163 § 1 lub 3, art. 166, art. 173 § 1 lub 3, art. 197 § 3, art. 252 § 1 lub 2 i art. 280 Kodeksu karnego. § 3. Okres pobytu nieletniego w schronisku dla nieletnich przed skierowaniem sprawy na rozprawę nie może trwać dłużej niż 3 miesiące; okres pobytu należy określić w postanowieniu o umieszczeniu nieletniego w schronisku. § 4. Jeżeli, ze względu na szczególne okoliczności sprawy, zachodzi konieczność przedłużenia pobytu nieletniego w schronisku dla nieletnich, można ten pobyt przedłużyć na okres nieprzekraczający dalszych 3 miesięcy. § 5. O przedłużeniu pobytu nieletniego w schronisku dla nieletnich sąd rodzinny orzeka na posiedzeniu. O terminie posiedzenia zawiadamia się strony i obrońcę nieletniego. § 6. Łączny pobyt nieletniego w schronisku dla nieletnich, do chwili wydania przez sąd pierwszej instancji postanowienia, o którym mowa w art. 32 r, nie może być dłuższy niż rok. Do okresu tego nie wlicza się nieusprawiedliwionej nieobecności nieletniego w schronisku dla nieletnich trwającej dłużej niż 3 dni oraz okresu obserwacji psychiatrycznej. § 7. W szczególnie uzasadnionych przypadkach, na wniosek sądu prowadzącego sprawę, sąd okręgowy, w którego okręgu toczy się postępowanie, może przedłużyć okres pobytu nieletniego w schronisku dla nieletnich, o którym mowa w § 6, na czas oznaczony. 33

a tymczasowe aresztowanie ? Art. 18 § 2 pkt 1 „tymczasowe aresztowanie może być zastosowane tylko wtedy, gdy umieszczenie w schronisku dla nieletnich byłoby niewystarczające” „Pozytywna regulacja przewidziana w art. 18 § 1 i § 2 pkt 1 lit. e) u. p. n. wskazuje, że zastosowanie tymczasowego aresztowania odbywa się na podstawie przepisów k. p. k. , które także określają właściwość sądu w tym zakresie. Sąd rodzinny nie jest uprawniony do podejmowania decyzji o zastosowaniu tymczasowego aresztowania wobec nieletniego, przeciwko któremu prowadzone jest śledztwo o czyn wskazany w art. 10 § 2 k. k. Prokurator w toku prowadzonego śledztwa przeciwko nieletniemu może występować do sądu rodzinnego wyłącznie o zastosowanie środków przewidzianych w art. 26 i 27 u. p. n. , a nie środków zapobiegawczych przewidzianych w k. p. k. ” (W. Grzeszczyk, Właściwość sądu do stosowania tymczasowego aresztowania wobec nieletniego, Prok. i Pr. z 2002 nr 7 -8, s. 137) 34

Postanowienie SN z dnia 26 listopada 1998 r. II KZ 144/98 (OSNKW 1999/1 -2/7) Uprzedni pobyt podejrzanego w schronisku dla nieletnich podlega uwzględnieniu przy obliczaniu okresu tymczasowego aresztowania, od którego zależy właściwość sądu w przedmiocie przedłużenia stosowania tymczasowego aresztowania. 35

Stosuje się odpowiednio… Art. 32 f. Przesłuchanie nieletniego przez Policję odbywa się w obecności rodziców, którym przysługuje władza rodzicielska, albo opiekuna lub obrońcy nieletniego, a jeżeli zapewnienie ich obecności byłoby w danym wypadku niemożliwe, należy wezwać wskazaną przez nieletniego osobę mu bliską, przedstawiciela szkoły, do której nieletni uczęszcza, asystenta rodziny, koordynatora rodzinnej pieczy zastępczej lub przedstawiciela organizacji społecznej, do której zadań statutowych należy oddziaływanie wychowawcze na nieletnich lub wspomaganie procesu ich resocjalizacji. Przepis art. 19 stosuje się odpowiednio. 36

Wyrok SN z 22. 03. 1990, I KR 18/90, (OSP 1991, z. 5 poz. 122) „wyjaśnienia nieletniego odebrane bez zachowania wymogów przewidzianych przez art. 39 upn nie mogą stanowić dowodu w postępowaniu karnym, ponieważ ten przewiduje, by przesłuchanie nieletniego odbywało się w obecności rodziców lub opiekuna albo obrońcy, a jeżeli zapewnienie ich obecności było 9 w danym przypadku niemożliwe, należy wezwać nauczyciela lub przedstawiciela organizacji społecznej zainteresowanej sprawami wychowania” Postanow. SN z 3. 12. 2003, V KK 99/03, (LEX nr 83794) 1. Przepis art. 439 § 1 pkt 10 k. p. k. wprost stanowi, że przewidziana w nim bezwzględna podstawa odwoławcza dotyczy wyłącznie postępowania sądowego i braku na tym etapie tzw. obrońcy obligatoryjnego (w ogóle czy w określonych czynnościach). 2. Skoro po przekazaniu sprawy w trybie art. 42 § 3 u. p. n. postępowanie toczy się na podstawie przepisów kodeksu postępowania karnego, to tylko tam przewidziane zakazy dowodowe mogą rozstrzygać o tym, które ze środków dowodowych podlegają wyłączeniu. Kodeks taksatywnie wymienia zakazy dowodowe w przepisach art. 171 § 1 pkt 7, 174, 178, 179 § 1, 183 § 1, 184 § 6, 186 § 1, 196 § 2 czy w rozdziale 26 (a contrario) i nie obejmują one sytuacji takiej, jak niezachowanie wymagań przewidzianych w art. 39 u. p. n. , co do udziału w przesłuchaniu określonych osób. Nawet zatem jeśli nieletni przesłuchany został wbrew tym warunkom, a nie wystąpiła żadna z sytuacji przewidzianych w przepisach statuujących zakazy dowodowe, nie ma podstaw do wniosku, że protokół takiego przesłuchania nie może stanowić dowodu. Naruszenie dyspozycji art. 39 u. p. n. oceniać należy in concreto przez pryzmat tego, czy uchybienie to mogło mieć wpływ na treść orzeczenia, a więc w płaszczyźnie art. 438 pkt 2 k. A obecny 167 a k. p. k. ? 37

Stosuje się odpowiednio… Art. 32 g. § 1. Jeżeli jest to konieczne ze względu na okoliczności sprawy, Policja może zatrzymać, a następnie umieścić w policyjnej izbie dziecka nieletniego, co do którego istnieje uzasadnione podejrzenie, że popełnił czyn karalny, a zachodzi uzasadniona obawa ukrycia się nieletniego lub zatarcia śladów tego czynu, albo gdy nie można ustalić tożsamości nieletniego. § 2. Uprawnienia Policji do zatrzymania nieletniego przysługują także Straży Granicznej, w zakresie jej właściwości. § 3. Zatrzymanego nieletniego informuje się natychmiast o przyczynach zatrzymania oraz przysługujących mu prawach, w tym o prawie do skorzystania z pomocy adwokata, prawie do odmowy składania wyjaśnień lub odpowiedzi na poszczególne pytania i prawie złożenia zażalenia na czynności naruszające jego prawa. Nieletniego należy niezwłocznie przesłuchać. Nieletniemu, na jego żądanie, umożliwia się nawiązanie kontaktu z rodzicem albo opiekunem lub z adwokatem. § 4. Z zatrzymania nieletniego sporządza się protokół, zawierający w szczególności określenie miejsca, daty, godziny i przyczyny zatrzymania. § 5. Policja niezwłocznie zawiadamia rodziców albo opiekuna nieletniego o zatrzymaniu. Zawiadomienie przekazywane rodzicom albo opiekunowi nieletniego powinno zawierać informacje, o których mowa w § 3. § 6. O zatrzymaniu nieletniego należy niezwłocznie, nie później jednak niż w ciągu 24 godzin od chwili zatrzymania, zawiadomić właściwy sąd rodzinny. § 7. Zatrzymanego nieletniego należy natychmiast zwolnić i przekazać rodzicom albo opiekunowi, jeżeli: 1) ustanie przyczyna zatrzymania; 2) poleci to sąd rodzinny; 3) nie został zachowany termin, o którym mowa w § 6; 4) w ciągu 48 godzin od chwili zawiadomienia właściwego sądu rodzinnego o zatrzymaniu nieletniego nie ogłoszono nieletniemu postanowienia o umieszczeniu w schronisku dla nieletnich lub tymczasowym umieszczeniu w młodzieżowym ośrodku wychowawczym, rodzinie zastępczej zawodowej albo w zakładzie leczniczym, o którym mowa w art. 12. § 8. Nieletni w razie ogłoszenia mu postanowienia, o którym mowa w § 7 pkt 4, może przebywać w policyjnej izbie dziecka przez czas niezbędny do przekazania go do właściwej rodziny zastępczej zawodowej lub do właściwego zakładu leczniczego, ośrodka lub schroniska, nie dłużej jednak niż przez dalszych 5 dni. § 9. W policyjnej izbie dziecka można również umieścić nieletniego zatrzymanego w trakcie jego samowolnego pobytu poza schroniskiem dla nieletnich albo poza młodzieżowym ośrodkiem wychowawczym lub zakładem poprawczym na czas niezbędny do przekazania nieletniego do właściwego schroniska, ośrodka lub zakładu, nie dłużej jednak niż na 5 dni. 38

Stosuje się odpowiednio… • Art. 32 h. § 1. Nieletniego można również umieścić w policyjnej izbie dziecka: • 1) na czas uzasadnionej przerwy w konwoju albo w doprowadzeniu, lecz nie dłużej niż na 24 godziny; • 2) na polecenie sądu rodzinnego, wydane w formie postanowienia, na czas niezbędny do wykonania określonych czynności procesowych, nieprzekraczający 48 godzin. • § 2. W wypadku, o którym mowa w § 1 pkt 1, Policja może umieścić nieletniego w policyjnej izbie dziecka bez zarządzenia sądu rodzinnego, zawiadamiając o tym sąd, na którego obszarze właściwości znajduje się policyjna izba dziecka. Na zarządzenie sądu kierownik policyjnej izby dziecka niezwłocznie zwalnia nieletniego. • § 3. W wypadku, o którym mowa w § 1 pkt 2, Policja może nieletniego zatrzymać. • § 4. Na postanowienie, o którym mowa w § 1 pkt 2, przysługuje zażalenie. 39

Stosuje się odpowiednio… Art. 32 n. § 1. Rozprawa odbywa się przy drzwiach zamkniętych, chyba że jawność rozprawy jest uzasadniona ze względów wychowawczych. 40

Stosuje się odpowiednio… • Art. 60. Do środków odwoławczych wnoszonych przez osobę, której postępowanie dotyczy bezpośrednio, nie ma zastosowania przepis art. 368 Kodeksu postępowania cywilnego oraz w zakresie objętym treścią tego artykułu również przepis art. 370 tego kodeksu. • Art. 62. § 1. Udział nieletniego w rozprawie nie jest obowiązkowy. Sąd odwoławczy zarządza jednak doprowadzenie nieletniego umieszczonego w schronisku dla nieletnich albo w młodzieżowym ośrodku wychowawczym, jeżeli uzna to za konieczne, a także gdy domagają się tego strony lub obrońca nieletniego. Przepis art. 32 o § 2 stosuje się odpowiednio. • § 2. Sąd odwoławczy może wezwać na rozprawę pokrzywdzonego, jeżeli uzna jego obecność za konieczną. 41

Stosuje się odpowiednio… • • Art. 32. § 1. Kosztami postępowania w sprawie nieletniego sąd rodzinny obciąża rodziców lub inne osoby zobowiązane do jego alimentacji albo nieletniego, chyba że ze względu na warunki materialne i osobiste tych osób uzna za celowe odstąpienie od obciążenia ich kosztami w całości lub w części. Koszty postępowania mediacyjnego ponosi Skarb Państwa. § 2. Do kosztów postępowania zalicza się również należność z tytułu pobytu nieletniego w policyjnej izbie dziecka, schronisku dla nieletnich, zakładzie poprawczym, młodzieżowym ośrodku wychowawczym, w domu pomocy społecznej, jak również zryczałtowaną kwotę z tytułu: postępowania mediacyjnego, badań nieletniego w rodzinnym ośrodku diagnostycznokonsultacyjnym, umieszczenia w rodzinie zastępczej zawodowej, pobytu w ośrodku kuratorskim lub ustanowienia nadzoru kuratora. § 3. Zasady ponoszenia odpłatności za pobyt nieletnich umieszczonych przez sąd w podmiotach leczniczych niebędących przedsiębiorcą regulują odrębne przepisy. § 4. Minister Sprawiedliwości, w porozumieniu z ministrem właściwym do spraw zabezpieczenia społecznego, ministrem właściwym do spraw finansów publicznych i ministrem właściwym do spraw wewnętrznych, określi, w drodze rozporządzenia, wysokość i szczegółowe zasady ustalania kosztów postępowania w sprawach nieletnich, uwzględniając możliwość zmiany w toku postępowania wysokości kosztów, w szczególności z uwagi na zmianę sytuacji materialnej osób zobowiązanych do ich uiszczania. 42

Art. 18 § 3. Jeżeli wobec nieletniego orzeczono karę pozbawienia wolności, okres pobytu w schronisku dla nieletnich zalicza się na poczet tej kary na zasadach stosowanych przy zaliczaniu skazanym okresu tymczasowego aresztowania na poczet kary. Wyrok Sądu Apelacyjnego w Łodzi z dnia 8 września 1993 r. II AKr 215/93 (KZS 1993/11/38) Zastosowanie wobec nieletniego odpowiadającego na zasadach określonych w art. 9 § 2 k. k. środka prewencyjnego w postaci umieszczenia w schronisku dla nieletnich, gdzie jest on faktycznie pozbawiony wolności należy traktować na równi z tymczasowym aresztowaniem. Okres pobytu nieletniego w schronisku podlega zatem zaliczeniu na poczet orzeczonej kary pozbawienia wolności, ograniczenia wolności lub grzywny stosownie do zasad określonych w art. 83 k. k. 43

Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 30 września 2008 r. WK 22/08 (OSNKW 2009/1/5) Ze względu na treść art. 335 § 1 k. p. k. , z której wynika, że wniosek prokuratora o wydanie wyroku skazującego bez przeprowadzenia rozprawy może dotyczyć orzeczenia wyłącznie kary lub środka karnego, w tym trybie nie jest dopuszczalne wnioskowanie o zastosowanie środka wychowawczego, leczniczego albo poprawczego wobec sprawcy, który popełnił występek po ukończeniu lat 17, lecz przed ukończeniem lat 18, jeżeli zachodzą warunki określone w art. 10 § 4 k. k. W związku z tym, a także koniecznością przeprowadzenia dowodów dla sprawdzenia, czy wspomniane warunki w konkretnym wypadku zachodzą, sprawa takiego oskarżonego powinna być zawsze rozpoznawana na zasadach ogólnych (art. 343 § 7 k. p. k. ), czyli na rozprawie. 44

Orzekanie przy 10 k. k. • • Czyn ciągły , a art. 10 k. k. kumulatywna kwalifikacja czynu, a art. 10 k. k. „orzeczona kara” – a co ze środkami karnymi? zagrożenie karą dożywotniego pozbawienia wolności, karą 25 lat pozbawienia wolności lub karą pozbawienia wolności do lat 15; 45

Wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 21 kwietnia 2005 r. II AKa 114/05, Prok. i Pr. -wkł. 2006/1/15, KZS 2006/1/44 (zob. też wyrok SA w Katowicach II AKa 313/14) Ponieważ z art. 10 § 2 k. k. jednoznacznie wynika, za jakie czyny przestępcze nieletni określony w tym przepisie ponosi odpowiedzialność, na zasadach określonych w kodeksie karnym, to w razie rzeczywistego zbiegu przepisów ustawy, gdy czyn nieletniego odpowiadającego na podstawie art. 10 § 2 k. k. wykracza poza znamiona przepisu wymienionego w art. 10 § 2 k. k. , sięgnięcie do pozostałych zbiegających się przepisów dla pełnej charakterystyki prawnokarnej poprzez kumulatywną kwalifikację prawną czynu, jest niemożliwe (wyrok SA we Wrocławiu z dnia 19 czerwca 2001 r. , II AKa 218/01, OSA 2001, nr 10, poz. 63). 46

Art. 54. § 1. Wymierzając karę nieletniemu albo młodocianemu, sąd kieruje się przede wszystkim tym, aby sprawcę wychować. § 2. Wobec sprawcy, który w czasie popełnienia przestępstwa nie ukończył 18 lat, nie orzeka się kary dożywotniego pozbawienia wolności. 47

Wyrok SN z dnia 4 stycznia 2006 r. III KK 83/05 (zob. też III KK 289/12) Przepis art. 10 § 3 k. k. , z którego wywodzi swoje stanowisko autorka kasacji, istotnie stanowi o obligatoryjnym obniżeniu górnej granicy ustawowego zagrożenia w odniesieniu do sprawców odpowiadających w warunkach określonych w art. 10 § 2 k. k. na podstawie kodeksu karnego. Jednakże punktem wyjścia do tego obniżenia jest sankcja przewidziana w części szczególnej kodeksu karnego. Zawarty w art. 54 § 2 k. k. zakaz orzekania kary dożywotniego pozbawienia wolności wobec sprawcy, który w czasie popełnienia przestępstwa nie ukończył 18 lat nie stanowi podstawy do modyfikacji sankcji przepisu art. 148 § 2 k. k. poprzez wyeliminowanie z niej kary dożywotniego pozbawienia wolności, a tym samym nie wyklucza możliwości wymierzenia nieletniemu odpowiadającemu w warunkach art. 10 § 2 k. k. za takie przestępstwo kary 25 lat pozbawienia wolności. OSNw. SK 2006/1/24, Prok. i Pr. -wkł. 2006/6/3 48

Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 27 lutego 2013 r. IV CZ 1/13; Lex 1314441 1. W art. 59 § 2 ustawy z 1982 r. o postępowaniu w sprawach nieletnich zawarte zostało odesłanie, w zakresie postępowania odwoławczego, do przepisów kodeksu postępowania cywilnego, z uwzględnieniem przepisów ustawy o postępowaniu opiekuńczo-wychowawczym. Wymieniona ustawa nie reguluje problematyki dopuszczalności skargi kasacyjnej, a z art. 58 i następnych przepisów rozdziału siódmego wynika, że postępowanie odwoławcze dotyczy postępowania przed sądem drugiej instancji. Ocena zatem dopuszczalności skargi kasacyjnej dokonywana jest w oparciu o art. 5191 k. p. c. Unormowanie objęte § 1 dozwala na wniesienie tego środka w odniesieniu do postanowień orzekających co do istoty sprawy oraz postanowień w przedmiocie odrzucenia wniosku i umorzenia postępowania kończących postępowanie w sprawie - w sprawach z zakresu prawa osobowego, rzeczowego i spadkowego, zastrzegając możliwość wyłączenia jej przepisem szczególnym, co dokonane zostało w § 4. Nie zostały wymienione w art. 5191 § 1 k. p. c. sprawy nieletnich, wobec których zastosowano środki wychowawcze, w związku z popełnieniem czynu karalnego. 2. Skoro przedmiotem regulacji ustawy z 1982 r. o postępowaniu w sprawach nieletnich jest zapobieganie i zwalczanie demoralizacji w stosunku do osób, które nie ukończyły 18 lat, postępowanie w sprawach o czyny karalne oraz wykonywanie środków wychowawczych lub poprawczych, to nie ma podstaw do uznania, że reguluje ona materię związaną z prawem osobowym. 49