NEZAVISNI UNIVERZITET BANJA LUKA FAKULTET ZA BEZBJEDNOST I

NEZAVISNI UNIVERZITET BANJA LUKA FAKULTET ZA BEZBJEDNOST I ZAŠTITU Prof. dr Slobodan S. Župljanin PREDMET: UVOD U MENADŽMENT Banja Luka: 02. 04. 2020. godine.

UVOD U MENADŽMENT TEMA : ORGANIZOVANJE KAO FUNKCIJA MENADŽMENTA

UVOD U MENADŽMENT CILJ TEME : • Da se studenti upoznaju sa osnovama dizajniranja organizacione strukture • Da se studenti upoznaju sa osnovnim modelima organizacionih struktura • Da studenti nauče razlikovati delegiranje autoriteta od raspona kontrole • Da se studenti osposobe da stečena znanja primijene u praksi

UVOD U MENADŽMENT STRUKTURA TEME I II UVOD GLAVNI DIO DIZAJNIRANJE ORGANIZACIONE STRUKTURE UTVRĐIVANJE I PODJELA POSLA DEPARTMANIZACIJA DELEGIRANJE AUTORITETA USPOSTAVLJANJE RASPONA KONTROLE III ZAKLJUČNA RAZMATRANJA

UVOD U MENADŽMENT METOD RADA 1. Usmeno izlaganje uz video prezentaciju 2. Upućivanje na primjere iz prakse 3. Interaktivno učešće studenata u toku izlaganja 4. Pitanja, odgovori i diskusija na kraju predavanja 5. Podjela prezentovanog materijala i upućivanje na relevantnu literaturu

UVOD U MENADŽMENT ORGANIZOVANJE DIZAJNIRANJE ORGANIZACIONE STRUKTURE Ø Slijedi nakon planiranja. . . Ø Cilj je stvoriti organizacione pretpostavke za efektivno i efikasno funkcionisanje organizacije. Ø Sastoji se od niza aktivnosti u okviru: 1. 2. Dizajniranja organizacionih struktura; Menadžmenta ljudskih resursa;

UVOD U MENADŽMENT DIZAJNIRANJE ORGANIZACIONE STRUKTURE – POJAM, ZNAČAJ, CILJ Ø Dizajniranje je uspostavljanje organizacione strukture koja je adekvatna potrebama efikasnog ostvarivanja ciljeva organizacije.

UVOD U MENADŽMENT Dizajniranje treba da zadovolji sljedeće kriterije: - - Da je struktura usmjerena na ostvarivanje korporativnih ciljeva posla i na određivanje individualnih zadataka svakom menadžeru; Da posveti punu pažnju ključnim funkcijama i aktivnostima kao i sredini u kojoj djeluje; Da osigura efikasnu upotrebu svih raspoloživih resursa; Da je dovoljno fleksibilna u odnosu na okruženje i proces rada; Da jasno alocira odgovornost za sve funkcije i zadatke; Da obezbjeđuje racionalno korišćenje kvalifikacija, iskustva i specijalističkih znanja kod donošenja odluka.

UVOD U MENADŽMENT - Da omogućava zaposlenima da rade u efikasnim timovima; Da je zasnovana na efikasnom sistemu informisanja; Dizajniranje organizacione strukture obuhvata: - Utvrđivanje i podjelu posla; - Departmanizaciju; - Delegiranje autoriteta; - Uspostavljanje raspona kontrole;

UVOD U MENADŽMENT 2. Ø 1. 2. 2. 1. Ø UTVRĐIVANJE I PODJELA POSLA Sastoji se od: Utvrđivanje poslova koje treba obaviti; Podjele posla; UTVRĐIVANJE POSLOVA Proces koji obuhvata: - Raščlanjivanje ukupnog zadatka organizacije na više nivoa složenosti; - Formiranje pojedinačnih zadataka – obuhvata međusobno povezivanje radnih postupaka u pojedinačne zadatke.

UVOD U MENADŽMENT 2. 2. PODJELA POSLA Ø Podjelom posla se pojednostavljuju zadaci; Ø Svrha je efikasno i efektivno obavljanje svakog posla; Ø Podjela posla podstiče njegovu specijalizaciju ali ona ima i određene nedostatke; Ø Najznačajnije mjere za otklanjanje nedostataka su: rotacija posla, povećavanje posla, obogaćivanje posla i timski rad.

UVOD U MENADŽMENT DEPARTMANIZACIJA – POJAM, ULOGA, ZNAČAJ Ø Departmanizacija je proces grupisanja poslova i zadataka u cilju uspostavljanja organizacionih pretpostavki efikasnog funkcionisanja cijele organizacije i njenih dijelova; Ø Departmanizacija je veoma složen zadatak;

UVOD U MENADŽMENT 3. 2. Ø PRISTUP DEPARTMANIZACIJI Najčešće u upotrebi su: - - Vertikalno funkcionalan – zasnovan na grupisanju srodnih poslova; Divizioni – formiranje relativno samostalnih organizacionih jedinica. Tu može da se vrši grupisanje poslova na osnovu njihovog zajedničkog programa, proizvoda, kupaca, teritorija i geografskog položaja; Horizontalni – kombinovanje funkcionalnog i divizionog pristupa; Timski – na principima timskog rada; Mrežni – umrežavanje organizacionih jedinica primjenom relevantnih dostignuća u razvoju informacionih tehnologija i tehnika.

UVOD U MENADŽMENT MODELI ORGANIZACIONIH STRUKTURA Ø 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. To su: Funkcionalna Proizvodna Teritorijalna Tržišna Projekta Matrična Timska Mrežna

UVOD U MENADŽMENT Ø Sve one imaju svoje prednosti i nedostatke, te menadžeri moraju da: - Poznaju performanse svake od njih; - Poznaju načine njihovog uspostavljanja; - Poznaju korisnost njihove primene u organizacijama;

UVOD U MENADŽMENT 3. 3. 1 Ø Ø Ø Funkcionalna organizaciona struktura Departmanizacija organizacije po osnovu srodnosti poslova. Pogodna je za dizajniranje malih i srednjih preduzeća. Prednosti: - Logično održava funkcije; Štiti moć i ugled glavnih funkcija; Pridržava se načela stručne specijalizacije; Pojednostavljuje odluku; Pruža sredstva čvrste kontrole na vrhu;

UVOD U MENADŽMENT Ø NEDOSTACI - Umanjuju značaj ukupnih ciljeva organizacije; - Pretjerana specijalizacija i sužavanje vidokruga ključnih kadrova; - Smanjuje usklađivanje funkcija; - Odgovornost za profit je isključivo na vrhu; - Sporo prilagođavanje promjenama u okruženju; - Ograničava razvoj generalnih menadžera;

UVOD U MENADŽMENT 3. 3. 2 PROIZVODNA ORGANIZACIONA STRUKTURA Ø Departmanizacija prema proizvodima; Ø Ovaj model je koristan za organizacije koje imaju široku lepezu proizvodnog asortimana.

UVOD U MENADŽMENT Ø Prednosti su: - Omogućava brze promjene u proizvodnim linijama; - Vidljivo povećanje proizvodnje; - Briga o potrebama potrošača; - Jasno definiše odgovornost za svaku priozvodnu liniju; - Omogućava razvoj menadžera u okviru proizvodnih linija; Ø Nedostaci su: - Ne dozvoljava efikasno korišćenje sposobnosti i resursa; - Ne gradi koordinaciju kroz priozvodne linije; - Obeshrabruje politike i konflikte u resursima; - Limitira mobilnost u karijeri zaposlenih van njihovih proizvodnih linija;

UVOD U MENADŽMENT 3. 3. 3. Ø Teritorijalna organizaciona struktura Korisna je za velike organizacije koje svoju poslovnu aktivnost obavljaju na više teritorijalno udaljenih regiona. Ø Prednosti su: - Respektovanje teritorijalnih specifičnosti; - Bolje zadovoljavanje geografski uslovljenih potreba; Ø Nedostaci su: - Dupliranje funkcija; - Osjećaj izolovanosti u odnosu na ostale teritorije.

UVOD U MENADŽMENT 3. 3. 4. Tržišna organizaciona struktura Ø Departmanizacija organizacije primjenom tržišne metode. Ø Korisna je za organizacije ili njene dijelove koji su fokusirani na uspostavljanje što neposrednije komunikacije sa kupcima. 3. 3. 5. Projektna organizaciona struktura Ø Ø Predstavlja noviji model organizacione strukture. Nastanak je uslovila potreba da se za rješavanje složenih poduhvata u relativno kratkom roku angažuju eksperti raznih specijalnosti.

UVOD U MENADŽMENT Projektna organizaciona struktura ima sljedeće osnovne performanse: - Ima više nivoa, potprojektnih organizacionih cjelina koje čine eksperti potrebnih specijalnosti; - Na čelu projektnih organizacija je menadžer projekta, a na čelu potprojektnih dijelova su menadžeri potprojektnih organizacionih cjelina. - Kontrola između menadžera je u osnovi vertikalna; - Kontrola procesa i rezultata se vrši prema unaprijed definisanim terminima;

UVOD U MENADŽMENT Ø Ovaj oblik ima brojne prednosti ali i nedostatke a to su: - Nejednaka i nedovoljna angažovanost kako materijalnih tako i ljudskih resursa; - Status eksperta bez stalnog zaposlenja;

UVOD U MENADŽMENT 3. 3. 6. Matrična organizaciona struktura Ø Osnovne karakteristike su: 1. Predstavlja svojevrstan miks - Funkcionalne organizacione strukture; - Projektne organizacione strukture; 2. 3. 4. Ukupno poslovanje obavlja se putem različitih projekata; Na čelu svakog sektora je menadžer koji je odgovoran za obavljanje relevantnih funkcija organizacije, a na čelu svakog projekta je menadžer odgovoran za realizaciju projekta; U toku realizacije projekta uspostavlja se dualna struktura nadređenosti i podređenosti.

UVOD U MENADŽMENT Matrična organizaciona struktura ima brojne prednosti i nedostatke: ØPrednosti: - Omogućava koordinaciju za davanja odgovora na dualne zahtjeve iz okruženja; - Fleksibilno raspoređivanje ljudskih resursa kroz proizvodnju; - Prati kompleksne odluke i frekventne promjene; - Razvoj funkcionalnih i proizvodnih sposobnosti; - Najbolji model za srednje velike organizacije sa raznovrsnom proizvodnjom.

UVOD U MENADŽMENT Ø Nedostaci: - Kod participanata izaziva osjećaj dualnog autoriteta; - Participanti nastoje obezbediti dobre interpersonalne sposobnosti i ekstenzivan trening; - Participanti ne prihvataju odnos vertikalnog tipa; - Zahteva dualni pritisak okruženja za obezbjeđivanje balansa moći.

UVOD U MENADŽMENT 3. 3. 7. Timska organizaciona struktura Ø Timski rad na svim nivoima i to: - Na korporativnom nivou nalazi se tim izvršnih direktora; - Na nivou poslovnih jedinica su menadžerski timovi poslovnih jedinica; - Na najnižem menadžerskom nivou su timovi za upravljanje procesima; - Na izvršnom nivou su izvršni timovi;

UVOD U MENADŽMENT Ø Timski rad omogućava veću produktivnost, kvalitet i profitabilnost. . Ø Klasifikacija timova na: 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. Funkcijske; Timove za rješavanje problema; Samoupravne timove; Ukršteno – funkcijske; Virtuelne timove; Radne timove i timove za unapređenje; Privremene i trajne timove; Nadređene i podređene timove;

UVOD U MENADŽMENT 3. 3. 8. Mrežna organizaciona struktura Ø Struktura koja je zasnovana na tekovinama razvoja novih informacionih tehnologija i tehnika i ona uključuje: - Visok stepen njene fleksibilnosti; - Natprosječnu racionalnost; - Neposredan kontakt sa dobavljačima, a naročito sa potrošačima; Ø Postoje brojni tipovi mrežne organizacije kao ŠTO SU: - Modularna organizacija; - Virtualna; - Klaster, itd.

UVOD U MENADŽMENT 4. DELAGIRANJE AUTORITETA Ø Ø Autoritet je moć da se utiče na stavove i ponašanje drugih. Delegiranje je prenošenje zvaničnog autoriteta sa jednog lica na drugo lice. 4. 1. Ø Ø AUTIRITET I MOĆ Menadžeri moraju da imaju moć da utiču na stavove i ponašanje zaposlenih u pravcu realizacije ciljeva organizacije. Menadžeri mogu posjedovati:

UVOD U MENADŽMENT 1. 2. 3. 4. 5. Moć nagrađivanja; Moć prinude; Legitimnu moć; Stručnu moć; Referentnu moć; Ø Moć nagrađivanja – vezana je za ovlašćenje menadžera da raspolaže resursima koji su namijenjeni za podsticanje motivacije zaposlenih. Moć prinude – proističe iz prava jednog lica da kazni drugo ukoliko se ono ne ponaša na određen način. Ø

UVOD U MENADŽMENT Ø Legitimna moć – proističe iz položaja koje menadžer ima u organizacionoj hijearhiji. Ona je osnovni uslov za obavljanje svih menadžerskih funkcija. Ø Stručna moć – proističe iz posjedovanja specifičnih znanja i sposobnosti za obavljanje određenih poslova. Ø Referentna moć – moć uticanja na druge ljude da imitiraju njihovo ponašanje. Menadžeri koji imaju referentnu moć su omiljeni i cijenjeni od drugih lica.

UVOD U MENADŽMENT Ø U cilju povećanja moći menadžeri koriste sljedeće taktike: 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. Konsultacije; Racionalno nagovaranje; Inspirisanje putem apelacije – apelovanje na tuđe vrijednosti; Ulagivanje; Koaliranje; Pritisak; Apelacije prema gore – nagovaranje nekoga na bazi podrške koju već imaju od nadređenih; Razmjene; 8.

UVOD U MENADŽMENT 4. 2. Ø Ø PROCES DELEGIRANJA Delegiranje je prenošenje određenih poslova, ovlašćenja i odgovornosti na saradnike. Putem delegiranja menadžeri se oslobađaju rutinskih i manje značajnih poslova. Ø Sastoji se od: 1. 2. 3. Dodjeljivanja dužnosti; Davanja ovlašćenja; Kreiranje odgovornosti;

UVOD U MENADŽMENT Ø Dodjeljivanje dužnosti: Ovom činu prethodi donošenje odluke koje poslove dodijeliti saradnicima a nakon toga slijedi davanje svih potrebnih informacija o performansama samog posla, načinu i rokovima njegovog obavljanja i očekivanim efektima. Ø Davanje ovlašćenja: Ovlašćenja moraju biti takva da omogućavaju uspješno obavljanje delegiranih poslova. Ne smiju biti opšteg karaktera, ni “preuska” ali ni “preširoka”, već precizna i adekvatna potrebama.

UVOD U MENADŽMENT Ø Kreiranje odgovornosti – je garancija da će saradnik delagirani posao obaviti efikasno i u predviđenom roku. Nivo odgovornosti mora odgovarati nivou ovlašćenja. Ø Menadžeri su i dalje odgovorni za način i rezultate svih radnih zadataka, kako onih koje sam obavlja tako i svih onih koje obavljaju pojedinci.

UVOD U MENADŽMENT Ø Da bi delagiranje bilo efikasno moraju se poštovati pravila: 1. 2. 3. 4. 5. 6. Donijeti odluku koji će se poslovi delegirati; Donijeti odluku kome da se delegiraju poslovi; Obezbijediti dovoljno resursa za realizaciju delagiranog posla Delegirati posao; Biti spreman za intervenciju, ako je potrebno; Izgraditi sistem povratne sprege - obaviještenost;

UVOD U MENADŽMENT Specifično je delegiranje od strane supervizora jer oni ne smiju da delegiraju sljedeće zadatke: 1. 2. 3. 4. 5. 6. Planiranje; Dodjeljivanje zadataka; Motivisanje; Savjetovanje radnika; Rješavanje konfliktnih situacija; Realizaciju ciljeva koji su specijalno dodijeljeni supervizoru.

UVOD U MENADŽMENT 4. 3. CENTRALIZACIJA I DECENTRALIZACIJA Ø Tendencije koje su prisutne u svim organizacijama – bez obzira na njihovu veličinu i vrstu. Ø Centralizacija – autoritet za donošenje odluka se dodjeljuje top menadžmentu, odnosno alocira se na nivo organizacije kao cjeline. Ø Decentralizacija – autoritet se distribuira na niže upravljačke nivoe, odnosno na veći broj poslovnih jedinica.

UVOD U MENADŽMENT Ø Organizaciona struktura bilo koje organizacije ne može se uspostaviti na osnovu primjene samo jedne od ovih tendencija iz sljedećih razloga: - Potpuna centralizacija autoriteta znači da su sva ovlašćenja data jednom menadžeru koji bi istovremeno bio i menadžer i izvršilac. - Potpuna decentralizacija znači prenošenje svih ovlašćenja menadžera na izvršioce. Ø Najbolje je pronaći optimalan odnos između centralizacije i decentralizacije.

UVOD U MENADŽMENT Ø Ø Decentralizacija ima prednosti ali i nedostatke. Prednosti: - Oslobađa top menadžment, dijeli teret odlučivanja i primorava menadžere viših nivoa na prepuštanje ovlašćenja; Daje menadžerima više slobode i nezavisnosti pri odlučivanju; Uspostavljanje opšte kontrole a time i veće motivacije; Omogućava upoređivanje poslovanja raznih organizacionih jedinica; Uspostavljanje profitnih centara; Diversifikacija proizvodnog programa; Prilagođavanje okruženju.

UVOD U MENADŽMENT Ø Nedostaci: - Otežava stvaranje jedinstvene politike; - Povećava složenost koordinacije decentralizovanih organizacionih jedinica; - Menadžeri na višim nivoima mogu da izgube dio kontrole; - Može biti otežana neprikladnim tehnikama kontrole, sistemima planiranja i malim brojem kvalifikovanih menadžera; - Može biti ograničena spoljnim silama.

UVOD U MENADŽMENT 4. 3. 2. POSLOVNA DECENTRALIZACIJA Ø To je uspostavljanje većeg broja centara odgovornosti. Ø Poslovna decentralizacija podstiče preduzetništvo na nižim nivoima organizacione strukture i omogućava prenošenje odgovornosti za ostvareni profit na sve dijelove korporacije koji mogu da utiču na njega. Ø 1. 2. 3. 4. 5. To se postiže kroz razne forme poslovnih jedinica kao što su: Profitni centri; Centri prihoda; Troškovni centri; Investicioni centri; Strategijske poslovne jedinice.

UVOD U MENADŽMENT Ø Profitni centri – se mogu organizovati u onim organizacijama gde je moguće izvršiti departmanizaciju na organizacione dijelove čiji konačni efekti mogu da se iskazuju i valorizuju preko profita. Ø Centri prihoda – organizuju se u cilju povećanja ostvarivanja prihoda. Ø Ovim centrima se delegira odgovornost za ostvarivanje prihoda. Ø Organizuju se samo u oblasti prodaje.

UVOD U MENADŽMENT Ø Ø Troškovni centri – organizuju se u cilju smanjivanja troškova poslovanja ili njihovog održavanja na predviđenom nivou. Na ovaj način je omogućeno uspješno kontrolisanje troškova od nivoa preduzeća pa sve do mjesta njihovog nastanka. Moguć je samo kod organizacija kod kojih se troškovi mogu precizno utvrđivati i pratiti. Investicioni centri – organizuju se u organizacijama kod kojih je u centru pažnje ostvarenje što većeg prinosa na investicije. (npr. Vestinghaus). Strategijske poslovne jedinice – organizacioni dijelovi preduzeća koji svoj zadatak obavljaju kao relativno samostalni subjekti, na način da ostvaruju odgovarajući prinos na investicije. Nastanak ovih centara odgovornosti vezan je za nastanak i razvoj strategijskog manadžmenta. Primjer : - Mc. Donalds - General Electric

UVOD U MENADŽMENT 5. 5. 1. Ø USPOSTAVLJANJE RASPONA KONTROLE POJAM RASPONA KONTROLE Ø Raspon kontrole je značajan faktor uspostavljanja racionalne organizacione strukture. Veličina raspona menadžmenta opredjeljujuće djeluje na broj organizacionih nivoa. Razlikujemo dvije vrste raspona kontrole: 1. 2. Operativni; Izvršni; Ø

UVOD U MENADŽMENT Ø Ø 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. Nema univerzalno primjenjive preporuke za iznalaženje idealnog raspona kontrole. Postoje situacioni faktori koje menadžeri treba da uvaže pri određivanju raspona: Obučenost podređenih; Jasnoća delegiranja ovlašćenja; Jasnoća planova; Korišćenje objektivnih standarda; Brzina promjena; Tehnike komuniciranja; Količina potrebnog ličnog kontakta; Razlike po organizacionim nivoima.

UVOD U MENADŽMENT 5. 2. RASPON KONTROLE I ORGANIZACIONA KONSTITUCIJA Ø Primjena savremene informacione tehnologije je najznačajniji faktor koji omogućava povećanje raspona kontrole. Ø Primjena tri vrste strategije: 1. 2. 3. Strategija redukcije radne snage; Strategija organizacionog redizajna; Sistemske strategije.

UVOD U MENADŽMENT Ø Na ovaj način se omogućava: 1. 2. 3. 4. 5. Racionalnost; Fleksibilnost; Brzina u donošenju odluka; Veći stepen opunomoćivanja zaposlenih; Veća fleksibilnost sa kupcima.

UVOD U MENADŽMENT ZAKLJUČNA RAZMATRANJA Osnovni ciljevi organizovanja su stvoriti organizacione pretpostavke efektivnog i efikasnog funkcionisanja organizacije; 2. Stvaranje nove organizacije, preuređenje ili radikalno mijenjanje postojeće organizacione strukture – su aktivnosti kojima se dizajnira ili redizajnira organizaciona struktura; 3. Utvrđivanje i podjela posla su dio kompleksnog zadatka organizacije; 4. Nakon izvršene podjele posla kreiraju se organizacione jedinice – departmani kao nosioci izvršavanja grupnih zadataka; 1.

UVOD U MENADŽMENT 5. Primjenom različitih metoda departmanizacije stvaraju se različiti oblici organizacione strukture – modeli organizacionih struktura; 6. U efikasnom obavljanju poslova menadžeri obavezno vrše delegiranje autoriteta – prenošenje zvaničnog autoriteta sa jednog lica na drugo; 7. Lociranje autoriteta u organizaciji veže se za centralizaciju i decentralizaciju; 8. Za uspostavljanje razumne i racionalne kontrole značajno je određivanje raspona kontrole (raspon menadžmenta);

UVOD U MENADŽMENT 9. Raspon kontrole – raspon upravljanja ne smije ugrožavati funkcionalnost organizacije; 10. Raspon kontrole značajno povećavaju razvoj zaposlenih na principu organizacija koje uče i primjena savremenih informacionih tehnologija;

UVOD U MENADŽMENT HVALA NA PAŽNJI!