Neoklasyczna i keynesowska teoria wzrostu gospodarczego Podstawowe zalenoci

Neoklasyczna i keynesowska teoria wzrostu gospodarczego Podstawowe zależności i cechy procesu wzrostu 1

Ogólna klasyfikacja modeli wzrostu • Teoria wzrostu, a w jej ramach określone modele wzrostu, są częścią szerzej rozumianej teorii (analizy) dynamiki gospodarczej • Każdy model wzrostu jest określonym uproszczeniem rzeczywistego (bardzo skomplikowanego na ogół) procesu wzrostu, który w funkcji czasu bada zależność między przyjętą miarą dobrobytu społecznego a czynnikami go determinującymi • „Uproszczenie rzeczywistości” jest dokonywane przy pomocy określonych założeń, w ramach który należy rozpatrywać „działanie” modelu. Te założenia są kluczowe dla interpretacji i oceny wartości merytorycznej (poznawczej) każdego modelu • Wyszczególnienie i klasyfikacja tych założeń jest ogólną podstawą dla wyróżnienia różnych klas (grup, typów itp. ) modeli wzrostu gospodarczego 2

Ogólna klasyfikacja modeli wzrostu 1. Pierwsza grupa założeń dotyczy identyfikacji podstawowych cech (właściwości) systemu ekonomicznego opisywanego w danej teorii/modelu Ø Założenia instytucjonalne: opisują dominujący w danym społeczeństwie Ø Ø system organizacji produkcji, podziału, wymiany i konsumpcji (gospodarka rynkowa, planowa, „mieszana” itp. ) Założenia behawioralne: opisują dominujący ekonomiczny sposób zachowania się jednostek czy grup społecznych (np. zachowanie zgodne z koncepcją Homo Oeonomicus i Hipotezą Maksymalizacji Użyteczności, zachowania strategiczne opisywane w różnych modelach ekonomicznej teorii gier. Mogą mieć bardziej specyficzny charakter: np. dotyczyć skłonności do oszczędzania i inwestowania określonych „aktorów” ekonomicznych. Założenia techniczne: opisują w uproszczony sposób technikę/technologię wytwarzania; np. określona funkcja produkcji. Jej rózny kształt będzie skutkować różnymi w sensie techniczno-analitycznym modelami wzrostu (np. opartymi na funkcji Cobba-Douglasa, czy funkcji CES). Istotne są też założenia dotyczące sposobu zużywania się kapitału 3

Ogólna klasyfikacja modeli wzrostu 2. Ø Ø Założenia poznawcze, czyli dotyczące stopnia rozpoznania i/lub sposobu interpretacji w danym kierunku (teorii, modelu) rzeczywistych cech procesu wzrostu gospodarczego Założenia metodologiczne. Dotyczą poglądów w obrębie danego kierunku teoretycznego nt. czynników i sił sprawczych rozwoju i jego mechanizmu i są zawsze (choćby pośrednio, czy implicite) powiązane z teoriami: wartości, podziału i kapitału. Na przykład klasyczne modele wzrostu wychodzą od teorii wartości opartej na pracy, podczas gdy neoklasyczne opierają się są teorii produkcyjności krańcowej oraz marginalnej teorii podziału (z uniwersalną podstawą w postaci prawa malejących przychodów) Założenia analityczne. Nadają one kształt formalny (funkcyjny, algebraiczny itp. ) zmiennym objaśnianym (egzogenicznym) oraz objaśniającym (endogenicznym) w danym modelu; np. określona funkcja podaży pracy, określony typ postępu technicznego itd. Założenia analityczne w pewnym sensie czy zakresie mogą być też interpretowane jako techniczne w poprzedniej klasyfikacji 4

Ogólna klasyfikacja modeli wzrostu • Podstawowe kryterium klasyfikacji modeli wzrostu to liczba oraz cechy (rzeczywiste, czy postulatywne) wyszczególnianych w nich czynników wzrostu: Ø Modele jednoczynnikowe: praca lub kapitał (rozumiany tutaj jako kapitał fizyczny, „man -made”), Ø Modele dwuczynnikowe (praca i kapitał) Ø Modele wieloczynnikowe (praca i kapitał zasoby naturalne/ziemia, postęp techniczny (są też modele wzrostu z bardziej zdezagregowanym ujęciem czynników produkcji) Ø Modele zeroczynnikowe: nie ma w nich zewnętrznych czynników wzrostu, a układy produkcyjne opisywane przez nie charakteryzują się tzw. obiegiem zamkniętym. Produkty wytwarzane w okresie t są nakładami w wytwarzaniu produktów w okresie t+1 (itd. ) Ø Czynniki produkcji w powyższej klasyfikacji traktowane są jako tzw. zewnętrzne czynniki produkcji, czyli niepomnażalne w danym okresie (np. roku). Odróżnia je to od produktów wytwarzanym w systemie opisywanym przez dany model. W zależności od przyjętych założeń metodologicznych rożna będzie rola poszczególnych z nich we wzroście produktu społecznego (zasadnicze różnice między klasycznymi, neoklasycznymi, keynesowskim i post-keynesowskimi modelami wzrostu) 5

Ogólna klasyfikacja modeli wzrostu • Niezależnie od liczby czynników produkcji, modele uwzględniające postęp techniczny mogą się istotnie różnić ze względu na sposób jego interpretacji Ø Z egzogenicznie-rezydualnym ujęciem postępu technicznego – większość standardowych neoklasycznym modeli wzrostu (postęp techniczny jako pewna „reszta”, residuum, czyli ta część przyrostu produktu społecznego, która nie może być przypisana wzrostowi ilości i produktywności konwencjonalnych czynników produkcji Ø z endogenicznie ujmowanym postępem technicznym: p. t. jako efekt nakładów na B+R, transfery technologii, inwestycji w kapitał ludzki itp. (Nowa Teoria Wzrostu) Ø Postęp techniczny może być nieucieleśniony (disembodied), tzn. przejawia się w postaci wzrostu produktywności czynników produkcji (w zależności od kierunków tego oddziaływania otrzymuje się różne rodzaje neutralności postępu technicznego i różnego jego tendencje). Formalnie, wyraża się on przesunięciami makroekonomicznej funkcji produkcji opisującej wzrost bez przyrostu nakładów kapitału i pracy. Kapitał w skali makro jest wówczas jednolitym agregatem i może być w sposób nieograniczony substytuowany pracą i vice versa: tzw. modele kit – kit (putty – putty). Ø Postęp techniczny może być ucieleśniony (embodied), co implikuje ograniczoną substytuowalność pracy kapitałem oraz istnienie tzw. b oraz tzw. rocznikowej (vintage) funkcji produkcji: tzw. modele kit – klej (putty – clay). Powstaje też wówczas problem „czasu życia kapitału” („maszyn”) 6

Ogólna klasyfikacja modeli wzrostu • Drugim podstawowym kryterium klasyfikacji jest liczba i charakter dobr wytwarzanych przez daną gospodarkę (opisujący ja model) Ø Modele jednoproduktowe (zwane niekiedy agregatowymi): wytwarza się jedno uniwersalne dobro, mogące służyć do celów konsumpcyjnych, jak i być dalej wykorzystywane produkcyjnie (gospodarka to jeden „sektor”, jest jedna funkcja produkcji (może mieć jednak charakter „rocznikowy”) Ø Modele dwuproduktowe, jednocześnie: dwusektorowe: sektor wytwarzający dobro konsumpcyjne i sektor wytwarzający dobro kapitałowe (odpowiednio: dwie funkcje produkcji) Ø Modele wieloproduktowe (wielosektorowe), zwane też strukturalnymi modelami wzrostu. Zakładają one istnienie optymalnej w sensie technicznym struktury gospodarki w „punkcie wyjścia” procesu wzrostu (relacje między nakładami, produktami, nakładami a produktami), która jest „powielana” w kolejnych okresach. Dlatego też można je nazwać liniowymi modelami wzrostu 7

Ogólna klasyfikacja modeli wzrostu • Problem równowagi i stabilności procesu wzrostu Ø W zdecydowanej większości, w tym zwłaszcza neoklasycznych, modeli wzrostu gospodarczego (niezależnie od ich postaci i właściwości formalnych) chodzi o określenie takiej stopy wzrostu, oraz odpowiadającej jej ścieżki wzrostu, aby gospodarka charakteryzowała się ogólną równowagą (pełne i zarazem optymalne wykorzystanie dostępnych zasobów czynników produkcji) Ø W modelach neoklasycznych analizuje się nie tylko istnienie równowagi wzrostu (warunki tej równowagi)m ale też problem stabilności wzrostu, to znaczy istnienia mechanizmu stałego powracania na ścieżkę zrównoważonego (w sensie neoklasycznym) wzrostu w przypadku „chwilowego” zejścia z tej ścieżki. W modelach keynesowskich mamy z kolei wskazane mechanizmy „nierównowagi” i „niestabilności” wzrostu Ø Równowaga i stabilność wzrostu nie są w modelach wzrostu „celami samymi w sobie”, ale służą temu, żeby w każdym „punkcie czasowym”, a więc i wzdłuż całej ścieżki wzrostu, był maksymalizowany dobrobyt społeczny, pojmowany standardowo jako maksymalizacja konsumpcji per capita Ø Odrębną z tego punktu widzenia klasę modeli wzrostu, nie tylko neoklasycznych, stanowią modele wzrostu optymalnego: chodzi w nich nie o maksymalizację dobrobytu w danym punkcie czasowym, ale w przyjętym okresie (horyzoncie) gospodarowania, a ściślej o dynamiczną optymalizację wzrostu z tego punktu widzenia 8