Nauka gry w szachy jako wsparcie terapii i

Nauka gry w szachy jako wsparcie terapii i rewalidacji Magdalena Zielińska Stowarzyszenie HANZA UMKS Jaćwież Polski Związek Szachowy

Szachy – nie tylko dla „zdolnych” Szachy są jak morze, w którym komar może się napić, a słoń – wykąpać się. (przysłowie indyjskie)

Uczniowie „o specjalnych potrzebach edukacyjnych” • Potrzebują indywidualnego, szczególnego podejścia, uwagi, cierpliwości i czasu, by „zaufać” nauczycielowi • Nie wyklucza to możliwości zarówno czerpania z gry w szachy wielu pożytecznych umiejętności i samej zabawy, jak i zostania dobrym szachistą. • Przeciwnie, bardzo często to oni właśnie w szachach znajdują dziedzinę, w której mogą być równi innym lub nawet lepsi, która może ich dowartościować i również bawić, oczywiście na miarę ich możliwości i potrzeb.

Dyslektycy • Co prawda: – mają trudności z notacją szachową – mają trudności z odczytywaniem i właściwą interpretacją poleceń oraz z pytaniami teoretycznymi – lepiej sprawdzają się w partiach z dłuższym czasem gry • Za to zwykle: – świetnie rozwiązują zadania graficzne – preferują przedmioty ścisłe, w tym matematykę (i szachy) – bardzo chętnie i aktywnie uczestniczą w lekcjach szachów, traktując właśnie szachy jako dziedzinę w której to oni mogą „zabłysnąć” na tle grupy, klasy

Uczniowie z deficytami fizycznymi • niedosłyszący, niedowidzący, trwale unieruchomieni, inne deficyty fizyczne • Szachy są kijem, przy pomocy którego paralityk może pobić dwóch zupełnie zdrowych ludzi Ernst Grünfeld • Specjalne szachy dla niewidomych i niedowidzących, powiększane materiały itp. • Zapewnienie dostępu dzieciom na wózkach / o kulach • Indywidualne nauczanie • Komputer (i internet) – narzędzie i asystent osoby niepełnosprawnej

Uczniowie z różnymi traumatycznymi doświadczeniami • Warto zadać sobie trud odkrycia problemu, bo to zwykle pozwala dziecko i jego reakcje zrozumieć oraz pomaga nawiązać z nim kontakt. • Często zachowanie takiego dziecka jest jego rozpaczliwą próbą zwrócenia na siebie uwagi, zyskania odrobiny uznania i ciepła. • Często właśnie poświęcenie im uwagi (w sensie pozytywnym), znalezienie chociaż drobiazgu, za który można je pochwalić bardzo pomaga nie tylko w nawiązaniu z nimi kontaktu, ale i „uspokojeniu” na lekcji. Jeśli zachęcimy je do szachów, być może właśnie w nich znajdzie swoje „bezpieczne miejsce”, niszę, w której będzie mogło się realizować i dowartościować.

Uczniowie z ADHD • To, że dziecko zachowuje się w sposób, który przeszkadza w lekcji, nie znaczy wcale, że jest nią niezainteresowane, niechętne przedmiotowi i nam, lub głupie czy złośliwe. Często wprost przeciwnie. • Szachy mogą takim dzieciom pomóc w ćwiczeniu koncentracji, „wyciszeniu”. • Zadania i polecania dla nich powinny być formułowane możliwie prosto i konkretnie, najlepiej jedno na raz • Dobrze jest umożliwić im jakąś formę aktywności fizycznej w czasie zajęć. • Warto nawiązać kontakt z rodzicem i/lub terapeutą

Uczniowie z FAS • Potrzebują szczególnie dużo czasu na zaufanie nauczycielowi, zaakceptowanie go • Potrzebują poczucia bezpieczeństwa, przewidywalności rytmu szkolnego, zajęć itp. • Bodźce negatywne nie działają zupełnie, potrzebują dużo wzmacniania, bodźców pozytywnych • Ważne jest nawiązanie kontaktu z rodzicami i/lub terapeutą • Element rywalizacji należy wprowadzać bardzo ostrożnie • Szachy mogą dawać im wiele radości, być narzędziem do nawiązywania kontaktów z rówieśnikami, cennym wsparciem terapii psychologicznej/psychiatrycznej

Uczniowie z cechami autystycznymi - szachy są dla nich świetną terapią, umożliwiają oddziaływania społeczne i sportową walkę z rzeczywistym przeciwnikiem, jednak bez kontaktu fizycznego, - w Holandii trening szachowy jest uznaną metodą terapeutyczną w rewalidacji autystyków, - często to oni właśnie w szachach znajdują dziedzinę, w której mogą być najlepsi, która pozwala ich nieharmonijnej inteligencji osiągać szczyty możliwości, - Reprezentantem Polski, brązowym medalistą Mistrzostw Świata Juniorów w Szachach (2009) jest chłopiec z silnymi cechami autystycznymi, praca z nim bywa trudna, lecz daje bardzo wiele satysfakcji.

Uczniowie upośledzeni umysłowo w stopniu lekkim • Konieczny kontakt z rodzicem i / lub terapeutą • Daleko posunięta indywidualizacja nauczania - staranne dostosowanie materiału i wymagań do możliwości (i potrzeb dziecka) • Wymagają wiele wsparcia emocjonalnego • Wymagają nauczania indywidualnego lub w bardzo małych grupach • Szachy mogą stać się dla nich zarówno źródłem zabawy i radości, jak wsparcie terapii ogólnej

Szachy jako wsparcie terapii i rewalidacji • UMKS Jaćwież od marca 2010 prowadzi w Suwałkach rewalidacyjne zajęcia szachowe dla dzieci z orzeczeniami o niepełnosprawności, zajęcia są prowadzone w dwóch dwuosobowych grupach, • zajęcia te przełamują stereotyp, że w szachy mogą grać tylko dzieci wybitnie zdolne, • jedna z lepszych zawodniczek UMKS Jaćwież przychodząc do szkoły była dzieckiem z „opinią”, po 6 latach nauki i zajęć szachowych jest dobrą uczennicą, której do stopnia rejonowego konkursu przedmiotowego zabrakło tylko 2 pkt. • w Krakowie w szkole szpitala dziecięcego dla długoterminowych małych pacjentów zajęcia szachowe są uznaną i przynoszącą bardzo dobre efekty formą terapii

Magdalena Zielińska - Koordynator Ogólnopolskiego Projektu Polskiego Związku Szachowego „Edukacja przez Szachy w Szkole” - instruktor i sędzia szachowy (uprawnienia Ministerstwa Sportu i PZSzach. ) - nauczyciel przedmiotu szachy w jednej ze stołecznych szkół podstawowych (podyplomowe studia pedagogiczne) - autorka serii podręczników dla najmłodszych „Grajmy w szachy” - wiceprezes Stowarzyszenia Promocji i Odtwórstwa Kultury i Sportów Dawnych HANZA - członek i wykładowca UMKS Jaćwież Kontakt: m. zielinska@pzszach. org. pl www. szachywszkole. pl