Naslee politikog govora u Srbiji Retorika i besednitvo

Nasleđe političkog govora u Srbiji Retorika i besedništvo

Političko govorništvo kod Srba izašlo je iz svog rudimentnog oblika i afirmisalo se tek od 1804. godine, koju zbog poznatih događaja uzimamo kao godinu početka stvaranja moderne srpske države. Ono je pratilo razvoj države, političkog života i institucija, doživljavalo i preživljavalo sve prelomne trenutke državnog razvoja i uspelo da se od druge polovine devetnaestog veka znatno razvije, da bi naročito u prvoj dekadi dvadesetog veka doživelo svoj procvat Politički govornici s početka moderne srpske države i njenog demokratskog ustrojstva, ponikli iz naroda, iako više daroviti nego vešti i više instiktivni nego obrazovani i in-ormisani, za jedan uslovno kratak period uspeli su da izrastu u govornike koji stoje uz rame sa najslavnijim govorničkim imenima u političkoj istoriji sveta

Postavlja se pitanje, kako danas, uprkos ponovnom oživljavanju demokratskih institucija i načela, političko govorništvo doživljava težak sunovrat? Kada posmatramo razvoj političkog govora u Srbiji možemo da prepoznamo dve grupe uzroka koje su obeležile taj razvoj. To su: 1. Odlike mentaliteta srpskog naroda 2. Političke prilike u prethodna dva veka.

Odlike mentaliteta kao obeležje razvoja političkog govora u Srbiji Kao istorijski izvor govor, dakle, može da ocrta personalne karakteristike i psihološki tip istorijske ličnosti, ali i nacije u celini Svi autori koji su se bavili proučavanjem govorništva kod Srba, kao najznačajniju odliku mentaliteta našeg naroda sa stanovišta retorike ističu urođenu rečitost dr Rudolf Arčibald Rajs uočio je dobar broj pozitivnih ali i dobar broj negativnih osobina nacionalnog mentaliteta Kao pozitivne osobine (vrline) on navodi hrabrost, rodoljublje, gostoljublje i demokratičnost, milosrđe, ponos i bistrinu Doktor Rajs je kao mane uočio i naveo: nerad, srebroljublje, nezahvalnost, zapostavljanje prijatelja i udvaranje neprijatelju, zavist i ljubomoru, površnost, podmitljivost i „deformisanost" inteligencije

Odlike mentaliteta kao obeležje razvoja političkog govora u Srbiji Sa stanovišta političkog besedništva, uopšte uzev, najznačajnije odlike srpskog mentaliteta su, od pozitivnih: inteligencija, rečitost i „epska etikecija" ili govornička učtivost, a od negativnih, veoma izražen temperament (kod nekih podtipova Srba doveden do nivoa ostrašćenosti), mitomanija i nedostatak govorničke kulture Rečitost- nacionalna odlika Pozitivne i negativne osobine srpskog mentaliteta uticale su na stvaranje srpskog „podvojenog govorničkog karaktera". Sa jedne strane, imamo talentovanog rečitog govornika, koji zadovoljava sve kriterijume te „umetnosti", dok nas preko puta očekuje gluvi slušalac, koji i kad se pravi da sluša tuđe, razmišlja samo o svojim rečima

Odlike mentaliteta kao obeležje razvoja političkog govora u Srbiji Pozitivne govorničke osobine pogrešno isključivo vezivati samo za društveno pogodne miljee za razvoj političkog govora (demokratska društva) Isto tako je neuputno negativne govorničke odlike pripisivati nepogodnim društvenim miljeima (diktaturama) Društveni milje i u kojima su Srbi živeli u prethodna dva veka nisu stvarala odlike mentaliteta srpskog naroda, nego su samo različito uticale na njihov razvoj i prikazivanje Očigledno je da danas živimo u vremenu prevage negativnih nad pozitivnim osobinama srpskog „podvojenog govorničkog karaktera".

Društvene prilike kao obeležje razvoja političkog govora u Srbiji Teza da samo demokratski oblik vladavine stimuliše razvoj političkog govora jeste tačna, ali donekle Politička nesloboda nije naklonjena bilo kakvom govoru, ali nikada nije bilo moguće uspeti da se u jednom nedemokratskom društvu postigne apsolutna harmonija tišine Neki od najbriljantnijih i najslobodoumnijih političkih govora u dvovekovnoj istoriji moderne srpske države izgovoreni su upravo u vremenu političke neslobode (pod Turcima) To vreme dalo je i mnoge velikane političkog govorništva počev od prote Atanasija Antonijevića, Božidara Grujovića (Teodor Filipović) i Svetozara Miletića, preko Svetozara Markovića, Adama Bogosavljevića i Vase Pelagića, do Petra Kočića i Dimitrija Tucovića.

Srpski politički Govor XIX veka Devetnaesti vek, kao vek borbe za oslobođenje, ujedinjenje i odražvljenje srpskog naroda, ostaće zapisan u modernoj srpskoj istoriji kao vek velikih nacionalnih događaja, sa kojima su nužno ukorak morale ići i velike reči Politički trenuci tokom XIX veka pogodovali su razvoju političkog govorništva Na početku veka politički govor u Srbiji (tj. u Beogradskom pašaluku) poistovetiće se sa govorom narodnog oslobođenja, koji je uglavnom buntovan, zaverenički, ratnički, ali ćemo sresti i neke, u pravom smislu reči, državničke i diplomatske govore (npr. govor Bože Grujovića o slobodi i zakonu, govor Dositeja na otvaranju Velike škole, obraćanje prote Mateje austrijskom caru ili odgovor kneza Miloša ruskom poslaniku)

Srpski politički Govor XIX veka Vrlo brzo (već sa stvaranjem prvih organa ustaničke vlasti Prvog ustanka) taj govor će poprimiti i prve obrise takozvanog punog političkog govora, koji dodiruje sva otvorena politička pitanja u jednoj organizovanoj političkoj zajednici Već sredinom XIX veka taj govor će se baviti svim tačkama oko kojih se formira predmet političkog govora, a koje je pobrojao Aristotel (budžet prihodi i rashodi; odbrana; rat i mir; uvoz i izvoz; zakonodavstvo), a političko govorništvo zastupaće vladari, njihovi predsedni-ci vlada i ministri, ali i njihovi opozicionari (knez Miloš, knez Aleksan-dar, knez Mihailo, kralj Milan, kralj Aleksandar, Ilija Garašanin, Blaznavac, Jovan Ristić, Vladimir Jovanović, Adam Bogosa- vljević, Ljuba Didić, Sve-tozar Marković, Nikola Pašić, Vaso Pelagić. . . )

Srpski politički Govor XIX veka Što se tiče srpskog naroda van Beogradskog pašaluka, to jest Kneževine (Kraljevine) Srbije situacija po pitanju političke retorike je unekoliko drugačija i različita je od pokrjine do pokrajine Kad je reč o teritorijama koje su ostale pod turskom upravom do 1878. godine odnosno do 1912. godine (Bosna i Hercegovina i Stara Srbija), stanje i razvoj političkog govora do oslobođenja ovih krajeva u najvećoj meri je ostao nedostupan za izučavanje, ne zbog toga što tamo političkog govora nije bilo već zato što o njemu nema značajnijih pisanih tragova ( izdvaja se Vasa Pelagić) Za pravilno sagledavanje razvoja srpskog političkog govora XIX veka nemerljiv je značaj političkog govora Srba u Habzburškoj monarhiji (perfektna uređenost države, određena ekonomska osnova, postojanje razvijenog političkog života, sve su to uslovi koji su pospešivali razvoj političkog govora među srpskim narodom)

Narodni politički govor prve polovine XIX veka Ovaj period karaterišu s jedne strane Prvi srpski ustanak 1804. godine i događaji koji su mu neposredno prethodili, a sa druge strane revolucionarna 1848. godina, koja se neminovno morala odraziti i na politički život Srba U Srbiji i Crnoj Gori to je bilo vreme uglavnom neukih, ali talentovanih i instiktivnih govornika, koji su znali da prepoznaju značaj svojih reči i daih pravilno usmere ka postizanju političkih ciljeva (prota Atanasije, Karađorđe, Miloš. . . ) U krajevima Habzburške monarhije naseljenim Srbima, gde postoji govornička tradicija, gde ima udžbenika retorike, politički govor srpskog entiteta u ovom periodu se stabilno razvija Postepeno se uobličava jedinstveni srpski politički govor

Političko i skupštinsko govorništvo Srba u drugoj polovini XIX veka Druga polovina XIX veka pokazaće punu zrelost srpskog naroda koji ima viziju uređenja svoje nacionalne države U Srbiji to je vreme zaokruženja nacionalne samostalnosti i ponajviše diplomatske borbe za prekid četvorovekovnog ropstva pod Turcima, vreme izgradnje državnih institucija, vreme upijanja svih naprednih ideja koje dolaze iz onovremene Evrope Vreme sticanja pune nezavisnosti Period odrastanja politike u Srbiji Vreme oslobodilačkih ratova, dinastičkih smena, ubistva vladara, vladarskih abdikacija, korupcijskih afera, osvajanje političkih prava i pomaljanje socijalnih prava daće mnoge značajne i lepe političke govore.

Političko i skupštinsko govorništvo Srba u drugoj polovini XIX veka Ovaj period značajan je i po početnom razumevanju značaja masovnih medija (u to vreme jedino štampe) za promovisanje političkih ideja Tako će Jovan Ristić, biti prvi političar u Srbiji koji će kao predsednik vlade formirati Pres-biro predsednika vlade Srbi u Habzburškoj monarhiji nastaviće u ovom periodu svoju viševekovnu borbu za očuvanje svojih „stečenih" narodnih prava Hronološki, ovaj period omeđen je smrću Njegoša 1851. godine, a završava se na samom kraju veka 1900. godine polemikama oko ženidbe srpskog kralja Aleksandra V Obrenovića Dragom Mašin

Politički govor Srba od 1903. go 1941. godine Politička retorika Srba od 1903. godine do napada Nemačke na Kraljevinu Jugoslaviju, u svom tridesetosmogodišnjem trajanju, prošla je kroz dva perioda neravnomernog razvoja Prvi period je period od 1903. godine do 1918. godine, kad političko govorništvo doživljava svoj procvat, a drugi period je period od stvaranja zajedničke države Južnih Slovena do njenog nestanka u vihoru Drugog svetskog rata, kad je političko govorništvo zapalo u recesiju

Politički govor Srbije, Crne Gore i Srba u Austrougarskoj do ujedinjenja 1918. godine U Srbiji prvih godina veka lični režim poslednjeg Obrenovića, svojim oštrim merama suzbijao je slobodu misli i govora; Time je privremeno usporio razvoj političkog govora u Srbiji Nakon Majskog prevrata 1903. godine, međutim, srpski politički govor doživeće svoj novi procvat Po dolasku Petra Karađorđevića na srpski presto omogućene u punoj meri osnovne političke slobode i politička prava

Politički govor Srbije, Crne Gore i Srba u Austrougarskoj do ujedinjenja 1918. godine To će biti vreme kad će se u skupštini pojaviti za politički govor Srbije govornici-revolucionari i njih će biti u svim partijama „Zlatno doba srpskog parlamentarizma" dalo je takve govornike kao što su Triša Kaclerović (socijalista), Jovan Skerlić (samostalni radikal), Živojin Perić (naprednjak - konzervativac), Dimitrije Tucović (socijalista). . . i u najpozitivnijem smislu potvrdilo go-vornike poput Jovana Avakumovića (liberal), Stojana Novakovića (napred-njak), Nikole Pašića (radikal) Svojim odmerenim političkim govorima, stalnim podsećanjem i sebe i drute na Ustav i zakone, pomirljivim tonovima prema političkim neistomišljenicima, ovaj period značajno je obeležio i tadašnji srpski kralj Petar I Karađorđević.

Politički govor Srbije, Crne Gore i Srba u Austrougarskoj do ujedinjenja 1918. godine Kad je u pitanju Crna Gora i ona će u ovom razdoblju što se tiče političkog govora pratiti razvoj Srbije i, uprkos činjenici da je tamo i u ovom periodu nosilac političkog govorništva bio crnogorski monarh Nikola I Petrović, čovek koji se odlikovao snažnom i lepom rečitošću, taj period će i u Crnoj Gori dati mnoge značajne političke govornike (npr. Petar Plamenac, serdar Janko Vukotić i drugi). Politički govor Srba u Habzburškoj monarhiji u to vreme snažno će predstavljati u Vojvodini Jaša Tomić, naslednik Svetozara Miletića, a među Srbima u Bosni i Hercegovini istaći će se narodni tribun i književnik Petar Kočić.

Srpski politički govor u zajedničkoj državi Južnih Slovena od 1918. godine do 1941. godine Kvarenje političkog govora kod Srba nastupilo je sa stvaranjem Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca Jedan od razloga kvarenja političkog govora – kralj Aleksandar Drugi razlog je to što su Srbi, ostvare-žnjem svog vekovnog sna – ujedinjenjaizgubili bilo kakav nacionalni cilj Kvarenje govora određeno je ozbiljnim nedostatkom sluha za reči drugih naroda u državi, govor se kvario i oživljavanjem i naglim snaženjem jedne posebne vrste političkih govornika ; na kvarenje političkog govora je uticala i pojava radikalnih levičara

Srpski politički govor u zajedničkoj državi Južnih Slovena od 1918. godine do 1941. godine Ipak, i u tom periodu bilo je briljantnih političkih govora, koje je krasila razboritost, besednička etika, dobronamernost i odmerenost. Tu valja pomenuti Ljubu Davidovića, dr Živka Topalovića, dr Dragoljuba Jovanovića, Filipa Filipovića (koji će stradati u Staljinovim čistkama u Rusiji 1938. godine), Dragojla Dudića. . . Vremenski ovo razdoblje razvoja političkog govora završava se govorima koji su pratili potpisivanje pristupanja Trojnom paktu i dvadesetsedmomartovske nemire.

Politički Govor građanskog rata Građanski rat 1941 -1945. godine obiluje političkim govornicima, ali ne i govorničkom razboritošću Jedna vrsta oružja zaraćenih strana Građanski rat, međutim, sa aspekta političkog govorništva, osim po ostrašćenim govorima koji su prethodili, postaće mnogo značajniji po pojavljivanju jednog govornika koji će biti sazdan isključivo od govorničkih paradoksa Biće to Josip Broz Tito, vladar Srbije sa najdužim vladarskim stažom

Reči epohe komunizma Epohu komunizma obeležio Josip Broz Tito Lice političkog govora epohe komunizma (Brozove epohe) čini reži- mski govor, dok je naličje govora toga vremena oličeno u govorima protivn- ika Brozovog režima i disidentima Na početku svoje govorničke vlasti imao jedan veliki hendikep koji je bitno umanjivao značaj njega kao govornika-nije dobro poznavao svoj maternji (hrvatski) jezik, a još je manje znao srpski jezik, pa je taj svoj problem rešavao brojnim poštapalicama Nije se odlikovao etikom, doslednošću, umerenošću i dobronamernošću, ni govorničkom odmerenošću

Reči epohe komunizma Posedovao sve druge i opšte i posebne uslove dobrog govornikagovorničko držanje, sugestivnost, moć samokontrole, razboritost, nesporno veliku informisanost i, nadasve, izuzetnu harizmu Sugestivan govornik koji je svojim slušaocima slao jasne i koncizne poruke Vremenom, postajao sve gori govornik Novi oblik političkog govora Brozove epohe — socijalistički samoupravni novogovor