N I R E L E SI M

N I R E L E SI M E T E M L Ü Ş İ ÜY Ç Ü B H A F T A

İŞLETMELER NEDEN BÜYÜR? § Piyasadaki etkinliklerini arttırarak kar elde etme olanaklarını arttırma § Optimum büyüklüğe ulaşma § Değişen pazar koşullarına daha iyi uyum sağlama § Büyüklüğün sağlayacağı ekonomik olanaklardan ve tasarruflardan yararlanma § Rekabet gücünü arttırma § Aranan, tercih edilen ve güvenilen işletme olma

İŞLETMELERIN BÜYÜME ŞEKILLERI İç Büyüme Dış Büyüme

İÇ BÜYÜME § İşletmenin kendi içerisinde büyümesidir. § İşletme kendi sağladığı iç ve dış finansman olanaklarıyla birlikte üretim kapasitesini, dış çevre ve özellikle pazar koşullarının gerektirdiği miktarda ve çeşitte üretim yapacak şekilde dönüştürmesidir.

DIŞ BÜYÜME § İşletme başka işletme ya da işletmelerle ortak hareket etme ve sözleşmeli birliktelik ve stratejik işbirliği veya birleşme ve ortaklıklar oluşturur. § Söz konusu dış büyüme uzun ya da kısa dönemli olabilir.

DIŞ BÜYÜME BIÇIMLERI Yatay Büyüme/Bütünleşme Dikey Büyüme/Bütünleşme Karma (Conglomerate) Büyüme/Bütünleşme

YATAY BÜYÜME Aynı alanda üretim yapan başka bir işletmenin denetimini ya da mülkiyetini ele geçirmek ya da ek olanaklar geliştirmek biçiminde olabilir.

DIKEY BÜYÜME § Belirli bir üretim ya da satış sürecinde birbirlerini bütünleyecek biçimde yer alan işletmeler arasında gerçekleşen bütünleşmeye dikey büyüme denir. § Üretici bir işletmenin kullandığı girdilerden herhangi birini kendisine satan bir işletmeyi satın alması ya da kendi ürettiği malı satan bir işletmeyi örgütüne katması bu çeşit büyümeye örnektir.

İŞLETMELER NEDEN DIKEY BÜYÜMEYE İHTIYAÇ DUYAR? § İşletmenin hammaddelerin nicelik, nitelik ve özellikleri üzerinde denetim sağlama isteği § Daha uygun bir pazar payına kavuşmak § Rekabette üstün konuma gelmek § Dağıtım kanalları üzerinde daha iyi denetim sağlamak

GERIYE DOĞRU DIKEY BÜYÜME § Girdi kaynaklarına yönelik olarak gerçekleştirilen genişleme geriye doğru büyüme adını alır. § Örneğin salça üreten bir firmanın domates ekimi yapan bir firmayla ortak hareket etmesi ya da birleşmesi gibi.

İLERIYE DOĞRU DIKEY BÜYÜME İşletmeyi ürettiği malı kullananlara doğru bir adım daha yakınlaştıran genişlemeye ileriye doğru büyüme adı verilir.

KARMA BÜYÜME Yatay ve dikey bütünleşmenin karması olan bütünleşmeler olarak ele alınmalıdır.

İŞLETMELER ARASI ORTAK HAREKET ETME VE STRATEJIK İŞBIRLIĞI ÇEŞITLERI (DIŞ BÜYÜME) Centilmenlik Anlaşmaları Kartel Anlaşmaları Konsorsiyum Anlaşmaları Stratejik İşbirlikleri

CENTILMENLIK ANLAŞMALARI Benzer işletmeler arası ortaya çıkan belirli ekonomik, ulusal veya sosyal konularda ve belirli amaçların gerçekleştirilmesine yönelik karşılıklı söz vermelerine dayanan yasal açıdan bağlayıcı nitelikte olmayan anlaşmalardır. 1980 yılı öncesi ülkemizdeki bankaların, bankerler ve kendi aralarındaki rekabete karşı, ortak bir faiz politikası güdülmesi konusunda aralarında yaptıkları anlaşmalar, centilmenlik anlaşmasının tipik bir örneğidir.

Hammadde ve satış pazarlarını paylaşmak, fiyatlarda anlaşarak fiyat rekabetini ortadan kaldırmak, satış koşulları, üretim, personel konularında işbirliğine gitmek gibi çeşitli alanlarda uzlaşmaya varılabilir.

KARTEL ANLAŞMALARI Aynı üretim dalındaki girişimlerin rekabeti ortadan kaldırmak ya da azaltmak yoluyla pazarı etki altında bırakmak üzere ve bağımsız hukuksal varlıklarını koruyarak yaptıkları anlaşmalardır. OPEC başarılı bir kartel örneğidir.

KARTELLERIN YARARLARI § Rekabet savaşlarını ortadan kaldırır § Üretimi ucuzlatabilir § Üretim istendiği gibi ayarlandığından işletmelerin riskleri azalır § Düzenli satış çalışanlar için güvenli bir iş olanağı sağlar

KARTELLERIN SAKINCALARI • Rekabetin olmaması üretimin ussal yürütülmesini engeller • Fiyatlar yapay olarak yükselir • Kartel dışında kalan işletmelere yaşama olanağı tanınmaz • Tekel yaratan karteller ülkelerde siyasal güç olma çabası gösterirler. • Karteller “damping” yaparak bulundukları ülkelerin ve mal sattıkları ülkelerin ekonomilerine zarar verirler. Bu uygulamanın amacı çok düşük fiyatlarla belirli ülkelere satış yaparak oralardaki rakipleri yok etmek ve o ülkeye yerleşmektir.

KARTEL ÇEŞITLERI Koşul karteli Miktar karteli Fiyat karteli Satış karteli Satın Alma karteli Bölge karteli Uluslararası karteller

KOŞUL KARTELI Bu kartellerde üyelerin uygulamak zorunda oldukları koşullar düzenlenir ve üyelerce aynı biçimde uygulanır. Bu koşullar yapılacak indirim oranlarına, ambalaja, taşıma ücretlerine vb. dair olabilir.

MİKTAR KARTELİ (KOTA YA DA KONTENJAN KARTELİ) Üretim miktarını belirli bir düzeyde tutma amacına yöneliktir. Amaç, talebin arttığı dönemlerde piyasaya arz edilen ürün miktarını sınırlandırarak, arz talep dengesini bozma, dolaylı yoldan fiyatlar üzerinde egemenlik kurarak karı yüksek düzeye çıkartmaktır.

FİYAT KARTELİ Kartel anlaşmasına giren işletmelerin mallarını belirli bir fiyattan aşağıya satmamak üzere anlaşmaları ile oluşur.

SATIŞ KARTELI • Satış kartelleri özel bir satış örgütüne sahip olan ve üyelerine bağımsız satış işlemlerinde bulunma yetkisi tanımayan bir kuruluştur. • Satış kartelinin oluşabilmesi kartel üretiminin kartele üye işletmelerin ürünlerini belirli ilkelere göre bir örnekleştirmesiyle gerçekleşebilir.

SATIN ALMA KARTELI Üretim için gerekli girdilerin satın alınmasında ortak hareket etmeyi hedef alan kartel türüdür. Böylece karteli oluşturan işletmeler ihtiyaçları olan hammaddeleri ve diğer girdileri ucuza elde etme ve girdi maliyetini kontrol altına alma olanağına kavuşabilirler.

BÖLGE KARTELI Ürün pazarlarını kartel anlaşmasıyla aralarında pay eden kartellere denir. Böylece her işletme piyasada kendine ayrılan bölgede pazarlama faaliyetlerinde bulunabilir. Her firma kendi piyasa bölümünde tekel olmuş olur.

ULUSLARARASI KARTEL Uluslararası pazarlardaki rekabeti sınırlandırmak ya da kaldırmak amacıyla kurulan kartellerdir. Özellikle gelişmemiş ülke pazarlarındaki yetersizliklerden ve bu ülkelerdeki boşluklardan yararlanırlar.