Mlstefna og skli Baldur Sigursson KH 50 0151

Málstefna og skóli Baldur Sigurðsson, KHÍ 50. 01/51. 00. 01 Ritun fræðitexta, samskipti og upplýsingatækni – Málstefna, málfar og hlutverk máls Fyrirlestur 29. október 2007 Baldur S. Málstefna og skóli

Vangaveltur Þórðar Helgasonar 22. október 2007 • Ljóst er að hver kennari verður að gera sér grein fyrir 1. hver hans eigin málstefna er 2. hver sé málstefna skólakerfisins (samræmdu prófanna) – og þar með skólans sem hann starfar við 3. hver sé málstefna nemenda sinna – og hika ekki við að ræða hana • Málstefna er hluti af starfskenningu kennarans – hugmynd hans um sjálfan sig 6/19/2021 Baldur S. Málstefna og skóli 2

Fleiri hafa velt vöngum • Mörður Árnason í Málkrókum – Umræða um einstök málfarsatriði – Ákveðin heildarsýn á tungumálið • Hver er hún? • Guðmundur Sæmundsson í fyrirlestri um félagsmálfræði – Fjölmörg viðmið um mál og samfélag – Ákveðin heildarsýn á tungumálið • Hver er hún? 6/19/2021 Baldur S. Málstefna og skóli 3

Íslensk málstefna og ungt fólk • Hvernig blasir málstefna við ungu fólki? – Jákvæð / neikvæð? – Almennt viðhorf? • Uppeldi í heimahúsum? • Uppeldi í skólum? – Opinber stefna? • Mállögregla? • Dagur íslenskrar tungu? – Öndvegishöfundar? • Jónas, Þórbergur Þórðarson, Halldór Laxness, Megas, Jakobína Sigurðar, Guðbergur Bergsson, Iðunn Steinsdóttir 6/19/2021 Baldur S. Málstefna og skóli 4

Tvær spurningar: Umdæmi og form • Eigum við að tala íslensku eða ekki? – Um hvað? • • Heimili, fjölskylda og bústörf Trúarbrögð og heimspeki Bókmenntir og listir, t. d. tónlist Stjórnkerfi og réttarfar Verslun og viðskipti Landbúnaður og sjávarútvegur Vísindi og tækni – Aldrei sjálfsagt mál að tala íslensku – Hvar eru erlend áhrif sterkust? 6/19/2021 Baldur S. Málstefna og skóli 5

Tvær spurningar: Umdæmi og Form • Hvernig íslensku á að tala? – Rétt mál og rangt • Hvað er rétt? • Í samræmi við málvenju – Hverra? – Gott mál og vont • • Hvað er gott? Mismunandi málsnið eftir aðstæðum Ritmál og talmál Skólaritgerð eða blogg – Orðaforði, beygingar, setningaskipan 6/19/2021 Baldur S. Málstefna og skóli 6

Málstefna – alls staðar, á öllum tímum • Mikilvægt að átta sig á að málfarsumræða nú á dögum hér á landi er hvorki ný – né bundin við Ísland – Glíma við erlend mál og málbreytingar hefur fylgt íslensku frá öndverðu – Glíma við erlend áhrif í máli er alþjóðleg – Smáþjóðir, og þjóðir í sjálfstæðisbaráttu, leggja meiri áherslu á gildi tungunnar • • 6/19/2021 Enska: institute, instruction Rússneska: institút, instrúktsía Tékkneska: ústav, návod Íslenska: stofnun, leiðarvísir Baldur S. Málstefna og skóli 7

Sígild gagnstæð sjónarmið 1 – alls staðar, á öllum tímum • Sumir vilja. . . – leggja niður tungumál • • fámennrar eða ósjálfstæðrar þjóðar fátæks eða ómenntaðs fólks sem lítið er skrifað á um hugðarefni, fræði eða störf sem hefur veika stöðu í fjölmiðlum og skemmtun – taka upp annað mál • • 6/19/2021 mál fjölmennari þjóðar, herraþjóðar mál auðugs eða menntaðs fólks sem mikið er skrifað á um hugðarefni, fræði eða störf sem hefur sterka stöðu í fjölmiðlum og skemmtun Baldur S. Málstefna og skóli 8

Sígild gagnstæð sjónarmið – alls staðar, á öllum tímum • Aðrir vilja. . . – halda móðurmáli sínu óbreyttu eða lítt breyttu og varðveita tengsl við fortíð tungunnar • leggja áherslu á gildi tungunnar fyrir menningu og sjálfsmynd einstaklinga, þjóðar og þjóðfélags • forðast áhrif erlendra mála í orðaforða og stíl • rækta málið í glímu við ný viðfangsefni • sækja fyrirmyndir til almennings og almenns orðaforða • tala og skrifa svo lítt menntaður almenningur skilji 6/19/2021 Baldur S. Málstefna og skóli 9

Opinber eða almenn málstefna? • Ráðuneytið: Auglýsing um stafsetningu og greinarmerki • Íslensk málnefnd – Íslensk málstöð – Ráðgefandi hlutverk, aðstoð við orðanefndir og almenning • Útvarp, blöð og aðrir fjölmiðlar • Leikhús, bókaútgáfur og önnur fyrirtæki • Listamenn: Tónlistarmenn og kvikmyndafólk – Evróvisjón, Airwaves. . . • Almenningur: almenn sátt um stefnu? – Málinu verður ekki stýrt með valdboði að ofan heldur með ákvörðun hvers og eins, einstaklings eða hóps – Ábyrgð hvers og eins, einstaklings eða hóps? • Skólar – Lykilhlutverk í uppeldi hverrar nýrrar kynslóðar – Margslunginn veruleiki og vandamál 6/19/2021 Baldur S. Málstefna og skóli 10

Samskipti í skóla Foreldrar Samfélag Skóli Nemendur Kennari Nemendur 6/19/2021 Baldur S. Málstefna og skóli 11

Boðleiðirnar Talmál Ritmál Kennari nemendur Kennsla Verkefni, blöð, skrif á töfluna, námskrá Kennari nemendur Samtal Bréfaskipti? Nemendur kennari ? Verkefni, ritgerðir Kennari foreldrar Viðtöl Bréf, vitnisburðir, námskrá Skóli foreldrar, samfélag ? Heimasíða, bréf, skólablað Nemendur nemendur Samtöl, leikir Minningabækur, sms, msn, blogg 6/19/2021 Baldur S. Málstefna og skóli 12

Hvaða málstefnur hafa tíðkast í skólum? • Spurning um umdæmi: Val á tungumáli við tilteknar aðstæður – Í kennslu, í frímínútum, í samskiptum við heimilin – Ríkjandi mál, meirihlutamál og minnihlutamál • Minnihlutamál á Norðurlöndum, fyrr og nú • Táknmál heyrnleysingja á Íslandi og víðar • Minnihlutamál og mállýskur víða um heim: Spánn, Ísrael, Bandaríkin • Blóðug barátta víða um heim fyrir rétti minnihlutamáls í skóla – sem kennslumáls, sem samskiptamáls barna í frímínútum • Málstefna í skóla getur átt sér skýringar – Danska á Grænlandi og í Færeyjum 6/19/2021 Baldur S. Málstefna og skóli 13

Málstefna í evrópskum skólum í kjölfar þjóðflutninga á 7. áratug 20. aldar • Félagsleg vandamál, stærri en áður höfðu þekkst – Félagsleg vandamál tengjast einangrun sem tengist skorti á málkunnáttu • Umræða um nauðsyn öflugrar kennslu í tungumáli, ríkismáli og móðurmáli – Hvaða móðurmáli? • Stuðla að virku tvítyngi barna af erlendum uppruna – Vegna málþroska barnsins sjálfs – Til að barnið aðlagist samfélaginu 6/19/2021 Baldur S. Málstefna og skóli 14

Málstefna kennara • Kennarinn sem fyrirmynd – Hvaða máli skiptir að vanda mál sitt, talað og ritað? • við töfluna, og á töfluna • í verkefnum og kennsluefni sem dreift er • í bréfum til foreldra og samtölum við þá • Kennarinn sem lærimeistari – Á kennari að gera kröfu um gott/rétt mál? • Er bara allt í lagi að gera eitthvað? – Eru kröfur mismunandi eftir aldri? Hvar á að byrja? • Leiðréttingar – eða tilsögn – Hvar og hvernig? – Verkefni, ritgerðir, skólablað, veggspjöld, heimasíður og annað efni á vef • Hverjir eru möguleikar kennara til að hafa varanleg áhrif á nemendur sína? 6/19/2021 Baldur S. Málstefna og skóli 15

Kröfur til kennara? • Staða kennarans – – Háskólamenntaður Er trúað fyrir uppeldi barna og unglinga Er gæslumaður menningararfsins Er í lykilstöðu til að móta sjálfsímynd barna sem einstaklinga og hluta af ákveðnu samfélagi, tungumáli og menningu • Kröfur til kennara – Hann á að vita meira en aðrir • Börnin telja að kennarinn viti allt – Hann á að vera fyrirmynd að réttum og góðum siðum – Hann á að leiðbeina börnum um að verða góðir og gegnir þegnar samfélagsins – og margt fleira – Háskólamenntað fólk hefur ýmsa sérstöðu, m. a. í málfari 6/19/2021 Baldur S. Málstefna og skóli 16

Málstefna í skólum • Spurning um umdæmi tungunnar og form – Heimasíða skólans, skólablöð, tilkynningar og bréf – Aukin þjónusta við foreldra af erlendum uppruna • Bæklingar á erlendum málum • Túlkun á foreldrafundum • Ýmsar erfiðar spurningar – Hvar birtist metnaður skólans? • Í útliti og myndmáli? • Í tungumáli? • Í magni eða gæðum? – Hvaða kröfur gerir skólinn til málkunnáttu kennara? • Talar íslensku, talar gott mál, kann stafsetningu? – Getur lesblindur kennari verið umsjónarkennari? • Hvers á kennarinn að gjalda? • Hvers eiga nemendur að gjalda? 6/19/2021 Baldur S. Málstefna og skóli 17

Spurningar og umræður • Hafa kennarar einhverjar skyldur gagnvart tungumálinu, bera þeir einhverja ábyrgð? Sem einstaklingar, hópur eða sem hluti af menntakerfinu? – Hvaða? • Hvaða máli skiptir að kennari eða skóli hafi málstefnu? • Hver er málstefna nemenda? Hafa þeir stefnu? – Getur kennari haft áhrif á hana? • Hvaða spurningar eru erfiðar og umdeildar í þessu samhengi? – Og hvernig getið þið svarað þeim? 6/19/2021 Baldur S. Málstefna og skóli 18