Metodolojik Aratrmalar Prof Dr Mehmet Aktekin Metodolojik Aratrmalar

Metodolojik Araştırmalar Prof. Dr. Mehmet Aktekin

Metodolojik Araştırmalar Dersin Amacı: • Metodolojik araştırma kavramının öğrenilmesi, tanı ve tarama testlerinin incelenmesi ve uygulama becerisinin geliştirilmesi 31. 10. 2020 Öğrenim Hedefleri: • Validite kavramı • Duyarlılık ve Seçicilik kavramları ve hesaplanması • Tutarlılık kavramı ve hesaplanması • Gözlemciye bağlı varyasyon • Random ve Sistematik hata kavramları • Pozitif ve Negatif Prediktif Değerler • Tanı testlerine kuşkucu yaklaşım Metodolojik Araştırmalar 2

Metodolojik Araştırmalar • Hastalıkların kesin tanısı için çeşitli muayene ve laboratuvar yöntemleri kullanılır. • Hasta olma olasılığı bulunan ve belirti vermeyen kişilerin ayırımı için tarama testleri kullanılır. • Bu yöntemlerin tümü doğru tanı koymada aynı derecede başarılı değildir. • Ayrıca tanı gereçlerini kullanan kişilerden kaynaklanan hatalar da söz konusudur.

Metodolojik Araştırmalar • Yöntemlerin tanı koymadaki geçerliliklerini, doğruluklarını ve gözlemcilerin tanı gereçlerini kullanma ve sonuçlarını değerlendirmedeki farklılıklarını inceleyen araştırmalara Metodolojik Araştırmalar denir.

Metodolojik Araştırmalar Gözlemin / Ölçümün Niteliği Güvenilirlik, tutarlılık (Reliability, consistency) Geçerlilik(Validity) Duyarlılık (Sensitivity) 31. 10. 2020 Seçicilik (Specifity) Gözlemci Biyolojik Gözlemci içi Random Gözlemciler arası Sistematik Metodolojik Araştırmalar 5

Geçerlilik (Validity) Tanım: • Yapılan ölçüm veya gözlemin ne kadar doğru sonuç verdiği o yöntemin geçerliliği ile ifade edilir. • Geçerliliğin iki bileşeni vardır: – Sensitivite (duyarlılık) – Spesifisite (seçicilik) • Duyarlılık: – Gerçek hasta grubunda testin (ya da yöntemin) pozitif sonuç verme yüzdesi ile ölçülür • Gerçek hastaları bulma yeteneği • Seçicilik: – Gerçek sağlamlar grubunda testin (ya da yöntemin) negatif sonuç verme yüzdesi ile ölçülür • Gerçek sağlamları bulma yeteneği 6

GOLD STANDART YENİ TEST • Halihazırda mevcut olan en iyi tanı yöntemidir. Hastalığın olup olmadığı en iyi bu yöntemle belirlenir • Sıklıkla invaziv ya da çok pahalıdır • Bir tarama testi ya da daha az invaziv, daha ucuz tanı testidir.

+ + Yeni Test - Hastalık a (Hakiki Pozitif) c (Yalancı Negatif) b (Yalancı Pozitif) d (Hakiki Negatif)

Geçerlilik (Validity) Referans test (gold standart) Yeni Test • Duyarlılık: Hasta Sağlam Toplam Hasta (a) HP (b) YP a+b Sağlam (c)YN (d)HN c+d a+c b+d a+b+c+d Toplam – Gerçek hasta grubunda testin (ya da yöntemin) pozitif sonuç verme yüzdesi ile ölçülür • Gerçek hastaları bulma yeteneği • Seçicilik: Duyarlılık Gerçek hastaları bulma yeteneği (a / a+c) 31. 10. 2020 Seçicilik Gerçek sağlamları bulma yeteneği (d / b+d) Metodolojik Araştırmalar – Gerçek sağlamlar grubunda testin (ya da yöntemin) negatif sonuç verme yüzdesi ile ölçülür • Gerçek sağlamları bulma yeteneği 9

Geçerlilik (Validity) Örnek • Duyarlılık: Biyopsi Smear Kanser Sağlam Toplam Kanser 96 10 106 Sağlam 4 90 94 Toplam 100 200 • Seçicilik: Gerçek hastaları Gerçek bulma yeteneği bulma (96 100) (a //a+c) Gerçek sağlamları bulma yeteneği (90/ 100) (d / b+d) 31. 10. 2020 – 96 / 100 – % 96 – Servikal smear; kanserli vakaların yüzde 96’sını tanıyabilmektedir – 90 / 100 – % 90 – Servikal smear; sağlamların yüzde 90’nını sağlam olarak tanımlayabilmektedir Metodolojik Araştırmalar 10

Örneğin; Tip II Diyabet, toplumda görülme sıklığı oldukça yüksek bir hastalıktır TANI TESTİ: Oral glukoz tolerans testi (OGTT) TARAMA TESTİ: Hızlı Plazma Glukoz Ölçümü (AKŞ) • 3 gün önceden bireylere günlük 150 gram karbonhidrat içeren diyet başlanır • Bireylere on saat açlığı takiben, sabah, 75 gram glukoz içeren şekerli bir sıvı içirilir • Sıvı almadan önce ve iki saat sonra kan glukoz değerleri ölçülür. • Aç iken bir kez kan alınır • Kolay, Hızlı, ve ucuzdur • Tarama testi (AKŞ) belirli bir değerin üzerinde olanlara OGTT yapılır.

BU BELİRLİ DEĞER NE OLMALIDIR?

Plazma glukoz düzeyleri düşük sınır değerle tanı konan bireyler 95 mg/dl

110 mg/dl Plazma glukoz düzeyleri yüksek sınır değerle tanı konan bireyler

Bir toplumda iki grubu ayıran herhangi bir çizgi yoktur ve bireyler karışmış haldedir.

Bir toplumda iki grubu ayıran herhangi bir çizgi yoktur ve bireyler karışmış haldedir.

Hatta, renkler ya da işaretleme de bulunmaz.

Yüksek sınır değerle tanı koyan bir tarama testi kutunun alt kısmındakileri normal, üstteki 7 kişiyi ise diyabetli olarak belirleyecektir.

Yüksek sınır değerle tanı koyan bir tarama testi kutunun alt kısmındakileri normal, üstteki 7 kişiyi ise diyabetli olarak belirleyecektir. Fakat düşük sınır değer kullanılırsa 31 kişi diyabetli olarak algılanacaktır

Metodolojik Araştırmalar • Hastalık öldürücü, bulaşıcı ya da erken teşhis edildiğinde tedavi edilebiliyorsa • Yalancı pozitiflerin ileri tetkiki yük oluşturmuyor (pahalı ya da invaziv değil) ise • Toplumda çok sık tarama yapma olanağı yok ve taramada hastaların çoğu saptanmak isteniyorsa Duyarlılığı yüksek testler tercih edilir.

Metodolojik Araştırmalar • Hastalığın tedavi olanakları sınırlı veya tedavi yok ise • Erken tanı konmasının prognoza etkisi yok ise • Yalancı pozitiflerin ileri tetkikleri önemli bir yük oluşturuyor (pahalı ve invaziv) ise • Yalancı pozitiflik sosyal bir sorun yaratıyor ise (CYBH, AIDS vb) • Sık tarama yapılabiliyor ise Seçiciliği yüksek testler tercih edilir.

Metodolojik Araştırmalar • Geçerlilikle ilgili olarak ayrıca prediktif değerler de hesaplanır. • +Prediktif değer: Yeni testin + sonuç verdiği hastalardan ne kadarı gerçekten + • - Prediktif değer: Yeni testin - sonuç verdiği hastalardan ne kadarı gerçekten -

Prediktif Değerler Prediktif Değer hesaplanması Referans test Yeni test Hasta Sağlam Toplam Hasta (a) (b) a+b Sağlam (c) (d) c+d Toplam a+c b+d a+b+c+d Hastalık tanısına katkı yeteneği (a / a+b) (d / c+d) • Negatif Pred. Değer: • Pozitif Pred. Değer: – Test pozitiflerin gerçekte yüzde kaç olasılıkla hasta olduğunu gösterir – Test negatiflerin gerçekte yüzde kaç olasılıkla sağlam olduğunu gösterir • “Hastalık” tanısına katkı yeteneği 31. 10. 2020 Sağlam kararına katkı yeteneği Metodolojik Araştırmalar • “Sağlam” kararına katkı yeteneği 24

Metodolojik Araştırmalar Gözlemin / Ölçümün Niteliği Güvenilirlik, tutarlılık (Reliability, consistency) Geçerlilik(Validity) Duyarlılık (Sensitivity) 31. 10. 2020 Seçicilik (Specifity) Gözlemci Biyolojik Gözlemci içi Random Gözlemciler arası Sistematik Metodolojik Araştırmalar 25

Güvenilirlik / Tutarlılık Kullanılan terimler: • Güvenilirlik Tanım: • Yapılan ölçümlerin; – aynı kişiler üzerinde, – aynı koşullarda, – aynı gözlemciler tarafından • tekrarlandığında aynı sonuçları elde etme derecesini ifade eder – reliability • Tekrar edilebilirlik – repeatability • Uyum – agreement • Tutarlılık – consistency • Yeniden elde edilebilirlik – reproducibility 31. 10. 2020 Metodolojik Araştırmalar 26

Güvenilirlik / Tutarlılık Örnek: Farklı gözlemciler Gözlemciler arası tutarlılık G 2 G 3 G 4 G 5 top G 1 20 3 3 4 - 30 G 2 5 30 1 - - 36 G 3 2 1 25 1 1 30 G 4 1 - 2 35 2 40 G 5 - - 2 2 10 14 34 33 42 13 150 1. GÖZLEMCİ Patolojik gradeler G 1 top 28 Tutarlılık = 31. 10. 2020 2. GÖZLEMCİ 20+30+25+35+10 150 – Farklı gözlemcilerin verdiği kararların güvenilirliğini ölçer – Gözlemciler olguların yüzde kaçının sonucu hakkında hemfikirdir? • Oran yüksekse “tanı yöntemi güvenilir” demektir • Oran düşükse “kullanılan tanı yöntemi güvenilir değil” = %80 Metodolojik Araştırmalar 27

Güvenilirlik / Tutarlılık Gözlemci içi tutarlılık Patolojik gradeler G 1 • Intra-observer consistency G 2 G 3 G 4 G 5 top G 1 22 2 2 4 - 30 G 2 3 32 1 - - 36 G 3 2 0 26 1 - 29 G 4 1 - 2 36 1 40 G 5 - - 1 1 13 15 34 32 42 14 150 1. GÖZLEM Örnek: Aynı gözlemcinin. . top 28 Tutarlılık = 31. 10. 2020 2. GÖZLEM 22+32+26+36+13 150 – Aynı gözlemcinin verdiği kararların güvenilirliğini ölçer – Gözlemci olguların yüzde kaçının sonucunu her defasında aynı bulmaktadır? • Oran yüksekse “kişi güvenilir” demektir • Oran düşükse “kişinin ölçümleri güvenilir değil” = %86 Metodolojik Araştırmalar 28

Güvenilirlik / Tutarlılık Biyolojik veya ölçüm aracına bağlı varyasyon • Ölçüm aracı Örnek: Aynı kişinin … Kan basıncı 2. ÖLÇÜMÜ D N H O A top 1. ÖLÇÜMÜ D 22 1 - - - 23 N 3 31 - - - 34 H 2 4 26 1 - 33 O 1 2 3 36 - 42 A - 1 1 2 14 18 39 30 39 14 150 top 28 Tutarlılık = 31. 10. 2020 22+31+26+36+14 150 • Ölçüm araçları bazen farklı ölçümler yapabilir • Biyolojik • Kişinin ölçüm anındaki durumuna göre farklı değerler olabilir – Dinlenmiş vb = %86 Metodolojik Araştırmalar 29

• Bir tanı testi 1. Güvenilir olabilir ancak geçerli olmayabilir 2. Hem güvenilir hem geçerli olabilir 3. Ne güvenilir ne de geçerli olabilir