Mavzu Ravon nutqini rivojlantirish Tayanch tushunchalar Nutq accent

Mavzu: Ravon nutqini rivojlantirish

Tayanch tushunchalar: Nutq - accent Tа’lim - formation Uslub - style Sog‘lom - sound Shаkllаntirish - shaping Mаktаbgаchа - preschool Аxloq - morality Shаkl - form Didaktik o`yinlar - didactic plays Bola - child

Ravon nutq – bu kishilarning muloqotini va о‘zaro bir-birlarini tushunishlarini ta’minlovchi mazmunan keng yoyilgan fikrdir. Ravon nutqni fikrlar dunyosidan ajratib bо‘lmaydi: ravon nutq bu fikrlar ravonligidir, unda bolaning mantiqiy fikrlash, о‘zi qabul qilayotganlarini mulohaza qilish va ularni tо‘g‘ri ifodalash qobiliyati aks etadi. Bolalar hayotining dastlabki yetti yilida atrofdagi kishilar bilan muloqot vositasi sifatida nutqning paydo bо‘lishi va uni rivojlantirish jarayoniga alohida e’tibor qaratish zarur.

Rаvon nutqqа о‘rgаtishning аsosiy vаzifаlаri Hаr bir kishi hаyotidа rаvon nutq muhim аhаmiyatgа egа bо‘lib, u uchtа аsosiy vаzifаni bаjаrаdi. individuаllаrа ro ichki individuаl umuminsoniy Nutq vаzifаsi uning ontogenezdаgi hаqiqiy rivojlаnish jаrаyoni bosqichini аks ettirаdi, ulаrning hаr biri о‘zigа xos xususiyatlаrgа egаdir: 1 -vаzifаsi – individuаllаrаro – kishilаr о‘rtаsidаgi muloqot vositаsidir. Ushbu holаtdа nutq og‘zаki nutq – monolog, diаlog, bir nechtа odаmlаr suhbаti sifаtidа chiqаdi. 2 -vаzifаsi – ichkiindividuаl – bu yerdа nutq kо‘plаb ruhiy jаrаyonlаrni (fikrlаsh, diqqаte’tibor, xotirа, tаsаvvur vа boshq. ) аniq-tiniq аnglаsh dаrаjаsigа kо‘tаrgаni hаmdа shаxsgа ruhiy jаrаyonlаrni tаrtibgа solish vа nаzorаt qilish imkonini bergаni holdа ulаrni аmаlgа oshirish vositаsi 3 -vаzifаsi – umuminsoniy – bu о‘rindа nutq аlohidа bir odаmgа umuminsoniy ijtimoiy-tаrixiy tаjribа xаzinаsidаn аxborot olish imkonini berаdi. Ushbu holаtdа – bu grаfik rаmzlаr vа belgilаrdа moddiylаshtirilgаn yozmа nutqdir.

Bolalarda ravon nutqni rivojlantirish — maktabgacha ta’lim muassasasining asosiy vazifasi hisoblanadi Maktabgacha ta’lim muassasasining vazifasi — bolalarda ravon sо‘zlashuv nutqni (dialogik nutq) va monologik nutqni rivojlantirishdan iborat. Maktabgacha bosqichdagi kichik yoshli bolalarda ularga qaratilgan nutqni tinglash va tushunish, bir-birini tinglash, savollarga javob berish va о‘zi ham savollar berishi, suhbat mavzusi bо‘yicha izchil javob berish qobiliyati shakllanadi.

Maktabgacha yoshdagi bola nutqining аhamiyati Дialogik Maktabgacha yoshdagi katta bolalarning dialogik negizida nutqning yangi shakli - monolog tug‘iladi va shakllanadi. U bolaning o‘z fikrlari, his-tuyg‘ulari, atrof-muhit haqidagi bilimlarini o‘rtoqlashish istagi oqibatida vujudga keladi. Bunda nutq qisqa hikoya shakliga ega bo‘ladi. Maktabgacha yoshdagi katta bolalarning eng muhim yutug‘i jaranglayotgan nutqqa qiziqishning shiddat bilan rivojlanishi, til faoliyatini eng oddiy anglashning shakllanishidir. тоvush, qofiya, маzмun Maktabgacha yoshdagi katta bolalarning eng muhim yutug‘i jaranglayotgan nutqqa qiziqishning shiddat bilan rivojlanishi, til faoliyatini eng oddiy anglashning shakllanishidi So‘zga nisbatan ongli munosabat lug‘atni takomillashtirish (antonimlar, sinonimlar, ko‘p ma’noli so‘zlarni tushunish), nutqning tovush madaniyatini ПРЕЗЕНТАЦИИ rivojlantirish (tovush talaffuzi, tinglash qobiliyati, intonatsiya ifodaviyligi), nutqning ЛЕКЦИЙ grammatik to‘g‘riligini shakllantirish (morfologiya, so‘z yasash, sintaksis)

Диалогик нутқни ривожлантиришга доир махсус машғулотларнинг аҳамияти. Dialogik ravon nutqni rivojlantirishga doir maxsus mashg‘ulotlardan biri suhbat metodi quyidagi usullar yordamida amalga oshiriladi: tayyorgarlik (so‘zlashish) usullari; 1) suhbati Suhbatning quyidagi vazifalari mavjud: bolalarni to‘g‘ridan-to‘g‘ri suhbatlashishga, ya’ni suhbatdoshi so‘zlarini bo‘lmasdan tinglash, luqma tashlash uchun qulay paytni kutgani holda o‘zini tutib turish, suhbatdoshi uchun tushunarli qilib so‘zlash; 2) teatrlashtirish usullari (imitatsiya, qayta aytib berish). -yo‘ldosh – talaffuz va grammatik ko‘nikmalarni mashq qilish, ma’lum so‘zlar ma’nosini aniqlashtirish; -suhbat jarayonida tarbiyachi savollar, topishmoqlar, badiiy so‘z kabi turli usullardan foydalanadi.

Monologik nutqni shakllantirishning nazariy asoslari Monologik nutq bir kishining boshqalarga qaratilgan nutqi hisoblanadi va hikoya qilish, xabar berish, o‘qigani yoki eshitganini qayta so‘zlab berish, o‘zi savol berib, o‘zi javob berish shaklida namoyon bo‘ladi. Педагог болаларга гапларни параллел равишда боғлашни ўргатиши зарур, бунда гаплар бир -бирига уланмайди, балки таққосланади ёки ҳатто қарамақарши қўйилади (Кучли шамол эсарди. Қуён инига яшириниб олди). Kattalar bilan bolalarning birgalikdagi so’z ijodkorligi monologik nutqnirivojlantirishning asosiy sharti hisoblanadi. Endigina besh yoshga to’lgan bolalar tanish ertaklarni hikoya qilib berish, voqealar to’qish, shaxsiy tajribasidan so’zlab berishga qiziqishini namoyon qiladilar. Katta yoshli kishi yo‘naltiruvchi va aniqlashtiruvchi savollarni berishi, o‘yin vaziyatlarini yaratish orqali bola tashabbusini qo‘llab-quvvatlashi darkor. Pedagogning sekingina hikoya mazmunini, rejasini, voqealarning ehtimoliy rivojini, so‘z shaklini aytib qo‘yishi birgalikdagi so‘z ijodkorligida muhim ahamiyatga egadir.

Монологик нутқни шакллантириш усуллари. Bolalarda grammatik tizim – sintaksis, morfologiya, so‘z hosil qilishni shakllantirish Morfologiya va so‘z hosil qilishni o‘zlashtirish uchun rag‘batlantiruvchi til o‘yinlari; sintaksisni rivojlantirish uchun esa keng fikr bildirish motivatsiyasini yaratish muhim. Didaktik o‘yinlar va grammatik mazmundagi mashqlar - bolalarning tilga oid o‘yinlarini, ularning grammatik sohasidagi faolligini rag‘batlantirishning muhim vositasidir. Pedagog bolalarga so‘z birikmasini o‘ylab ko‘rish, so‘ngra gapda so‘zlarni bir-biri bilan to‘g‘ri bog‘lash qobiliyatini o‘rgatishi zarur. Muayyan muloqot sharoitida va ravon monologik fikrlarni tuzish jarayonida til vositalarini ongli ravishda tanlash ta’minlanadi.

Adabiyotlar ro‘yhati: 1. Qodirova. F. R. Qodirova R. M. Bolalar nutqini rivojlantirish nazariyasi va metodikasi. -T. : Istiqlol. 2006. 2. Qodirova. F. R. Qodirova R. M. Maktabgacha yoshdagi bolalarga ikkinchi tilni o’rgatish metodikasi. -T. : Sano-Standart. 2004. 3. Babayeva D. R. Nutq o’stirish nazariyasi va metodikasi. –TDPU. : 2018.