MAHMUD MUAHAMMED TAHA 1909 1985 Sudanda siyas ve

MAHMUD MUAHAMMED TAHA (1909 -1985) • Sudanda siyasî ve fikrî yapı: • 1885’te Sudan’da Osmanlı-Mısır idaresi Mehdi hareketiyle sona erdi. • 1898 Mehdi devleti yıkıldı(İngilizler). • 1899’da İngiliz-Mısır ortak yönetimi. • 1920 yılına kadar İngiliz yönetiminin egemenliği sürdü. • 1936 Mısır Hidivi’nin Sudan’a girişi. • 1945 İngiliz-Mısır birlikteliği giderek bozuluyor.

• 1956 bağımsızlık • 1958’den sonra darbeler dönemi başladı. • 1969 Albay Cafer el-Numeyrî darbesiyle siyasî hayat kesintiye uğradı. • Güney bölgesinde müslümanlaştırma hareketleri. • 1983’te şer’î kanunların bütün ülkede uygulanmaya başlaması. • 1989 Ahmed el-Beşîr darbesi

• Pek çok siyasî parti kurulmuş. Muhammed Taha’nın partisi de Cumhuriyetçi Kardeşler Partisi’dir. • Tarîkat kültürü çok etkin. • Şâzelîlik, Kâdirîlik, Semmanîyye, İdrîsiyye, Râşidiyye, Mîrgâniyye, İsmâiliyye, Hindîyye, Meczûbiyye gibi. • Semmaniyye’nin alt kolları Hindiyye, Mirganiyye ve Senûsiyye (Ahmed b. İdris)

DİNÎ EĞİTİM • Havle adlı Kur’an okullarında hafızlık ve dinî ilimler tedrisatı gerçekleştirilmiş(Malikî). • 20. yüzyılda önemli sayılabilecek din bilgini yetişmediği söylenir. • Muhammed Taha’nın tefsire ve Kur’an’ın kaynak olarak mahiyetine dair fikirleri var.

Mahmud Muhammed Taha’nın Hayatı, Kişiliği ve Eserleri • 1909’da Rufaa’da doğdu. • İlk eğitimine babasının desteğiyle başladı. Babasını ölümünden sonra halasının himayesinde devam etti. • 1936’da bugün Hartum Üniversitesi olarak bilinen Gordon Memorial College’in mühendislik bölümünden mezun oldu. • 1941 yılında bağımsızlık hareketlerine katılabilmek için resmî görevinden istifa etti.

Mahmud Muhammed Taha’nın Hayatı, Kişiliği ve Eserleri • Ekim 1945’te Cumhuriyetçi Kardeşler Partisini kurdu. Amacı demokratik sosyalist bir Sudan cumhuriyetini tesis etmekti. Parti kurulduğu andan itibaren reformcu bir İslami düşünce çizgisini temsil etti. • Yayınlarıyla “teslimiyetçi ulema zihniyetini” ciddi şekilde eleştirdi. • 1946’da tutuklanandı. Bir yıl hapse mahkum edildi. Protestolar sonunda 50 gün sonra serbest bırakıldı.

Mahmud Muhammed Taha’nın Hayatı, Kişiliği ve Eserleri • Ancak aynı yıl Rufaa’daİngilizlere karşı yapılan bir eylem nedeniyle tekrar tutuklandı ve iki yıl hapse mahkûm edildi. • İki yıllık mahkûmiyet hayatını, “Oraya Tanrı tarafından getirildim ve O’nunla halvete başladım” diye tasvir eder. • Hapisten sonra Rufaa’ya döner ve orada üç yıl daha münzevî bir hayat yaşar.

Mahmud Muhammed Taha’nın Hayatı, Kişiliği ve Eserleri • Oruç tutarak ve dua ederek geçirdi ği uzlet ve riyazet döneminden sonra fikirlerinde değişim yaşadı. • Yeni İslam anlayışını 1952 yılında yayınladığı “Benim Yolum” isimli kitapta ortaya koydu. • Onun fikirleri partideki yol arkadaşlarının partiden ayrılmasına yol açtı. • Cumhuriyetçi Kardeşler Partisi giderek dinî bir harekete dönüştü.

Mahmud Muhammed Taha’nın Hayatı, Kişiliği ve Eserleri • el-Cumhuriyye gazetesini kurdu ve bu dönemde özellikle federal, demokratik ve sosyalist bir devlet çağrısı yaptı. Ususu Dustûri’s-Sudan • Ona göre şeriata başvurmak gayrimüslimlerin ve Arap olmayan Sudanlıların güvensizliğine yol açacaktı. • Bu uygulamaların Güney Sudan’daki Arap ve Müslüman olmayan toplulukların ayrılık taleplerine gerekçe oluşturacağı düşüncesini savundu.

Mahmud Muhammed Taha’nın Hayatı, Kişiliği ve Eserleri • 1956’da anayasa hazırlayacak kurucu meclis üyeliğine seçildi. • 1958’de kanlı bir darbe gerçekleşti. Yeni rejimin başı olan General Abbaoud’a bir mektup yazarak, Cumhuriyetçilerin demokratik, sosyalist ve federal bir hükümet kurulması teklifini iletti. • Kabul görmeyince halka yönelik konferanslar ve paneller aracılığıyla fikirlerini duyurdu. • Gelenekçi otoriteler tarafından hedef seçildi.

Mahmud Muhammed Taha’nın Hayatı, Kişiliği ve Eserleri • Kamuya açık konuşmalar yapması yasaklandı. • Konuşmalarında, felsefi bir mistisizmle rasyonel siyaseti uzlaştıran bir İslamî ideoloji ortaya koyuyordu. • Mısır’da Cemal Abdunnâsır (ö. 1970) yönetimindeki milliyetçi Arap rejimine şiddetle karşı çıktı. • Müslüman Kardeşler (İhvân-ı Müslimîn) hareketini de ilkel bir hareket olarak nitelendirdi.

Mahmud Muhammed Taha’nın Hayatı, Kişiliği ve Eserleri • 1968’de modernist ve reformist olarak nitelenen fikirleri nedeniyle ilk kez irtidat (dinden çıkma) suçlamasıyla yargılandı. Bu dönemde çok sayıda genç aydın ve üniversite öğrencisi Taha’nın hareketine katıldı. • 1969’da Arap Milliyetçisi ve Arap Sosyalizmi yanlısı “Özgür Subaylar Hareketi” yönetime el koyunca Cumhuriyetçi Kardeşler ve Taha bir nebze rahatlama dönemi yaşadı.

Mahmud Muhammed Taha’nın Hayatı, Kişiliği ve Eserleri • 1973’te Numeyri tarafından halka açık konuşmalar yapması yasaklandı. • Cumhuriyetçi Kardeşler zaman içinde adeta bir kadın hakları hareketine dönüştü ve gücünü önemli ölçüde kadın mensuplarından almaya başladı. • 1983 yılına kadar Numeyrî rejimini diktatörlüğe bir alternatif olarak gördüğü için destekledi.

Mahmud Muhammed Taha’nın Hayatı, Kişiliği ve Eserleri • 1983’ten sonra ulusal birlik projelerinin bozulması ve şeriat ilan edilmesiyle Cumhuriyetçiler Numeyri’ye karşı ciddi bir muhalefete giriştiler. Bunun üzerine Cumhuriyetçilerin hemen tüm yöneticileri tutuklanmaya başladı. • İrtidad suçlamasıyla 17 Ocak 1985 günü ikibin kişinin önünde idam edildi.

Eserleri er-Risaletu’s-Sâniye mine’l-İslam Tarîku Muhammed Tatvîru Şerîati’l-Ahvâli’ş-Şahsiyye Lâ İlâhe İllallâh(din, ahlak, dinî hukuk, itidal, İslam) • el-İslâm bi-risâletihî’l-ûlâ Lâ Yeshulu’lİnsâniyyete’l-Karne’l-İşrîn (İslam’ın ilk/fer’î mesajı Medine’deki ahkamın günün sorunlarına çözüm olamayacağı) • •

Eserleri • • • Allâhu Nûru’s-Semâvâti ve’l-Arz (İnsan-ı Kâmil) el-İslâm ve İnsâniyyetu’l-Karni’l-İşrîn ed-Da’vetu’l-İslâmiyyetu’l-Cedîde Kul Hâzâ Sebîlî Müşkiletü’ş-Şarki’l-Evsat (İsrail’le Barış) el-Mârksiyye fi’l-Mîzân

Kavramsal Çerçevesi • Tekâmül(Evrim) • İman-İslam • Bidayet-nihayet • İlk mesaj-ikinci mesaj

Kavramsal Çerçevesi • İman, bidayet noktasına, yani reel-olgusal bir duruma karşılık gelir. • İslam, ona göre müesses bir din değildir. Allah’a mutlak teslimiyetin ifadesi olarak tarihüstü bir geçerliliğe sahip, değişime kapalı olan tevhide dayalı inanç ve ahlak sistemine karşılık gelir. • “Allah katında din İslam’dır” ( l-i Îmrân: 3/119) ayetindeki kasıt budur.

Kavramsal Çerçevesi • İslam hem bidayet hem nihayettir. İslam’ın bidayet olma keyfiyeti, imandan daha düşük bir seviyeye karşılık gelir ve bu da kelime-i tevhid ile şer’î-dinî vecibelerin biçimsel düzeyde yerine getirilmesinde ifadesini bulur. • “Her kim muhsin olarak özünü Allah’a teslim ederse” ( )ﻯ , (Bakara: 2/12) mealindeki ayette sözü edilen İslam nihai hedef olan İslam’dır.

Kavramsal Çerçevesi • Birinci/ilk mesaj şeriat ve şer’î ahkâma karşılık gelir. Tarih-üstü değil tarihsel ve konjonktüreldir. • İkinci mesaj iman ve ahlak ilkelerini içeren sabit/değişmez dine tekabül eder. Değişim ve dönüşüme açık olmadığı için neshe de konu olmaz. • Örneğin zekat, infakı neshetmez. Hoşgörü ve tolerans gibi erdemler de seyf ayeti ile neshedilemez.

Kavramsal Çerçevesi • Şeriat yol, • Hakikat haldir. • Şeriat ağaçta yaprak (zû-şecere), • Hakikat meyvedir (zû-semere). • Şeriat bildik anlamda ibadetle kaimdir. • Hakikat ise ubudiyetle kaimdir.

Kavramsal Çerçevesi • Mekkî buyruklar: Taha, Mekke dönemine ait aslî ve nihai buyrukların göz ardı edildiğini düşünür. Oysa Mekke döneminde vahyedilen inanç ve ahlak hükümleri illete, dolayısıyla zamana, mekâna ve belli bir tarihselliğe bağlı değildir. • Medine dönemine ait hükümler: İllete bağlıdır; zaman, mekân ve tarihsel olguyla koşulludur. Taha’nın konjonktürel olarak nitelediği bu hükümler cihat, kölelik, çok eşlilik, boşanma gibi konularla örneklendirilebilir.

Görüşleri-Temellendirme Yöntemi • Kur’an ilk Müslüman nesli Mekke döneminde Allah’a tam manasıyla ubudiyete davet etmiştir. Ancak muhatapların bu aslî davetin gereklerine harfiyen uyma potansiyeline sahip olmadıkları ya da zaman içinde mevcut potansiyellerinin zayıfladığı anlaşılınca onlara Kur’an’ın hedef gösterdiği standartların altında bir mesaj sunulmuştur.

Görüşleri-Temellendirme Yöntemi ● (ﺍ ﺍ ﺍﻳ ﻭﺍ ﺍﻟ ﺍ ﻻ ﻭ l-i İmrân: 3/102) ● ﺍﻭ (ﺍ ﻭﺍ ﺍﻟ ﺍ ﺍ ﺍﻭﺍ ﻳﻭﺍ ﻧﻭﺍ ﻷ ﻭ Teğâbun: 64/16) Bu iki ayetten ilki aslî/nihai mesajla, ikincisi fer’î/tâlî mesajla ilgilidir. İlk ayetteki mesaj İslam ve Müslüman düzeyine, ikincisi ise iman ve mümin düzeyine işaret etmektedir. ●

Görüşleri-Temellendirme Yöntemi • Taha cihat, kölelik, özel mülkiyet, kadın erkek eşitsizliği, çok eşlilik, boşanma, örtünme, haremlik -selamlık uygulaması gibi konularda getirilen hükümlerin ve kısıtlamaların insanların kendilerine tanınan özgürlüğü henüz anlayamamasından kaynaklandığını savunur. İnsanlar özgürlüklerinin değerini anlayabilecekleri ve sınırları aşmayacakları bir akıl seviyesine ulaştıklarında özgürlükleri üzerindeki kısıtlamalar kalkacaktır.

Taha’ya göre temel sorunlar • Ahlakîliğin öncelikli olmaması • İnsanlığın ahlak krizi ancak Allah’a tam anlamıyla itaat ve inkıyadın ifadesi anlamındaki İslam’ı ihya etmekle çözülebilir. Ancak bu ihya dinle özdeş kabul edilen şeriatın değil, tevhidi Müslümanların iç dünyasında ahlakî olarak semerelendirilmesi anlamında bir ihyadır.

Taha’ya göre temel sorunlar • Ahlakî kriz • “genelde bütün insanların özelde müslümanların en temel krizi ahlak krizidir. ” Bu ahlak krizini yine ahlakın kendisi çözecektir. Ancak bu ahlak hümanist bir ahlak değildir. Bilakis bu ahlak, sabit dinin bizatihi kendisidir. • İslam’ın evvel emirde müminin gönül dünyasında ihya edilmesi ve bu ihyanın göstergesinin pratik ahlak düzeyinde gerçekleşmesi gerekir.

Taha’ya göre temel sorunlar • Dini anlama sorunu • Ona göre bugün anlaşılması gereken şey lisani metin düzeyindeki nassın değil, hakikatin anlaşılmasıdır. Hakikati anlayacak olan şey ise zihin değil, kalptir.

Çağdaş değerlere ve ideolojilere bakışı • • Demokrasi Ona göre demokrasi dinî bir asıl, şûra ferdir Sosyalizm Mutlak mülkiyet Allah’ındır. Dolayısıyla insanın mülkiyeti yararlanma anlamına gelir. Bu da temel ihtiyaçları öncelemekle uygulanabilir.

Özgürlük • İslam, özgürlük, politik ve iktisadi eşitlik (demokrasi ve sosyalizm) kavramları çerçevesinde ortaya koyduğu düşünceler dikkate alındığında denebilir ki Taha aslında bir İslâmî özgürlük teolojisinden söz etmektedir.

Tasavvufî Yorumları • Taha’ya göre Hz. Peygamber’in nübüvvetle ilgili makamları Muhammediyye ve Ahmediyye diye de kategorize edilebilir. • Buna göre Muhammediyye risaletle, Ahmediyye nübüvvetle ilgilidir. Bu ikisi arasında çok büyük bir fark vardır. • Muhammediyye, Ahmediyye makamından/mertebesinden çok aşağıdadır.

Tasavvufî Yorumları • Risalet görevine karşılık gelen Muhammediyye makamının İslam’ın birinci ve fer’î mesajına, Ahmediyye makamının ise İslam’ın ikinci ve aslî mesajına karşılık geldiğini söyler. • Peygamber’in sünnetini modern dünyaya taşımak Muhammedî risalet mesajıyla mümkün değildir. • Muhammediyye şeriatın, Ahmediyye hakikatin karşılığıdır

Şekilcilik eleştirisi • Fıkhın din formülasyonunda özden ziyade kabukla meşgul olunduğu için, sonuçta şeklen din ama aslında “dinsiz din” denebilecek yahutd ünyevileşmenin dinî bir kisveye büründürülmesi diye nitelendirilebilecek bir olgu ortaya çıktı

Kur’an’a Bakışı • Taha’ya göre Kur’an Allah’ın zatıdır (enne’lkur’ân hüve zâtullah). Daha açıkçası, Kur’an zât -ı ilâhiyyenin mahz lütuf ve inayet olarak insanlara tenezzül buyurmasıdır. Dolayısıyla Kur’an bir tenezzülât-ı ilâhiyyedir. • Allah’ın kelamı dilin dar kalıplarına indirgenemez ve dolayısıyla anlamları asla tüketilemez.

Kur’an’a Bakışı • O’nun kelamı harfler ve seslerden oluşmaz. Bilakis bütün mahlûkât O’nun kelamıdır. Sözgelimi, güneş doğar, ışık ve ısı verir. Güneşin ısısıyla su buharlaşıp havaya yükselir. Buhar havada yoğunlaşır. Rüzgâr eser ve yağmur yüklü bulutları taşır. Derken, ölü bir toprağa yağmur olarak yağdırır. Toprak yağmur sayesinde hayat bulur, kabarır. Tohumlar filizlenir vs… İşte bütün bunlar Allah’ın kelamıdır. Kur’an bu sonsuz kelamın bir suretidir

Kur’an’a Bakışı • Taha’ya göre “kelâmullah” tamlaması “ahlâkullah” anlamına gelir. Diğer bir deyişle Kur’an’la ilgili “kelamullah” nitelemesinin gerçek anlamı “ahlâkullah” demektir. Yani Kur’an ilâhî bir retorik değil, Allah’ın ahlâkiliğinin bir ifadesidir

Kur’an’a Bakışı • Kur’an’ın mahiyeti konusunda Taha’nın kelam sıfatını Allah’ın ezelî sıfatı kabul etmesi ve buradan hareketle Kur’an’ın manalarının sonsuz olduğunu söylemesi, Kur’an’ın her şeyin bilgisini muhtevi olduğu anlamına gelir. Nitekim Taha insanların ihtiyaç duydukları/duyacakları her şeyin Kur’an’da mevcut olduğunu söyler

Kur’an’a Bakışı • Kur’an’ın hem Zahirî hem de Bâtınî anlamı var. • Kur’an bize hem zahirî hem de bâtınî mesaj ve anlam boyutu bulunan bir kitap olarak gelmiştir. Kur’an’ın zahirî yönü akıl ve duyuların yanlış algısına paralel ifade ve anlamlar içerirken bâtınî yönü hakikatlerle ilgili sırları muhtevidir. • Kur’an’ın açıklanması hiç bitmez.

Birinci Mesajda öne çıkanlar • Cihad • Kölelik: • İslam’da temel ilke özgürlüktür. Ancak Kur’an köleliğin sosyo-ekonomik düzenin bir parçası olduğu bir toplumun dünyasına indirilmiştir. Kur’an’ın hitap ettiği toplum pratikte özgürlük nimetinin kıymetini bilmeyip onu suistimal eden bir toplumdur. Bu yüzden, kendilerine vasi tayin edilme zorunluluğu doğmuştur.

Birinci Mesajda öne çıkanlar • Tesettür ve Haremlik-Selamlık • Örtünme aslında özgürlüğünün kötüye kullanımından kaynaklanan bir cezadır. Bugün de uygulanmakta olan örtünme pratiği aslında açıklık özgürlüğünün devam eden bir ilgasıdır. Bunun şeriat tarafından tatbik mevkiine konulması ise müminlerin kemale ermemiş olmasıdır. A’râf 7/26 • Kadın-Erkek Eşitsizliği

Birinci Mesajda öne çıkanlar • Çok eşlilik Kur’an’ın nazil olduğu dönemde bir vakıa ve zorunlu bir hükümdü. Ancak bu hüküm İslam’ın nihai hedefinin gerisindeydi. Nihai hedef olan tek eşliliğe geçiş süreci gerekliydi.

İkinci mesajda öne çıkanlar • İktisadi Eşitlik ve Sosyalizm • Kaynaklardan elde edilen üretim arttıkça bölüşümdeki eşitlik de gitgide kusursuzlaşır. Mutlak ve nihai eşitliğe ulaşma komünizm aşamasıdır. Sosyalizm komünizme ulaşma yolunda atılan bir adımdır. Taha’ya göre Hz. Peygamber, komünizmin en mükemmel şeklini yaşamış ve “[Ey Peygamber!] Sana neyi ne kadar infak edeceklerini soruyorlar. De ki: İhtiyacınızdan fazlasını. ” (Bakara: 2/19) ayetindeki “afv” (ihtiyaçtan fazlası) kelimesini, “Hâlihazırda ihtiyaç niteliğinde olmayan her şey”şeklinde izah etmiştir.

İkinci mesajda öne çıkanlar • Siyasi Eşitlik ve Demokrasi • Sosyalizm mülksüzler ile mülkiyet sahipleri arasındaki maddiyat çekişmesinin bir neticesi olduğu gibi, demokrasi de aynı tarafların politik düzlemdeki çekişmelerinin bir semeresidir. ” diyen Taha’ya göre demokrasinin amacı iktidarın paylaşımıdır. Sosyalizm ile demokrasi arasında paralellikler vardır. Her ikisi de ideal toplumun kanatlarıdır.

İkinci mesajda öne çıkanlar • Demokrasi salt bir yönetim biçimi değil, aynı zamanda bir yaşam biçimidir diye düşünen Taha’ya göre demokrasinin değeri, insanoğlunun kendi saygınlık ve onurunun farkına varma noktasında en iyi araç olmasından kaynaklanır. Ayrıca insanın hiçbir vesayet kabul etmeyen özgürlük hakkının kullanımı açısından demokrasi en iyi imkânlar alanıdır. Özgürlük İslam’da temel haktır.

İkinci mesajda öne çıkanlar • Demokrasi konusu bağlamında “şura” ile ilgili ayete de atıfta bulunan Taha, şura ya da meşveretin demokrasiyle bağdaşmadığını, dolayısıyla İslam’da asıl değil fer olduğunu söylemiştir. • İçtimai Eşitlik • Taha’ya göre toplumsal eşitlik pratikte ulaşılması en zor eşitlik biçimidir. Bu eşitlik ancak ekonomik ve politik eşitliklerle birlikte sağlanabilir. İnsanoğlu bu eşitlik idealini bugüne kadar gerçekleştirmiş değildir.