LENDA MESIMORE ETIKA NE BIZNES PROFESORI I LENDES

LENDA MESIMORE: ETIKA NE BIZNES PROFESORI I LENDES: DR. MAZLLUM BARALIU

MOTO KRYESORE E LENDES: PROFESIONISTI DHE SHKENCTARI I MIRË E I VËRTETË, ËSHTË GJENERAL DHE HERO I POPULLIT TË VETË. M. BARALIU n

PERKUFIZIMI I ETIKËS n PER TË KUPTUAR MË MIRË BRENDINË DHE SUBSTANCËN E MATERJES SË KËSAJ LËNDE MËSIMORE, FILLIMISHT LYPSET KUPTUAR MIRË DHE ZBATUAR PASTAJ PRAKTIKISHT QË TË DY KATEGORITË, ETIKËN DHE BIZNESIN, SI PJESË PËRBËRSESHTYLLA MBAJTËSE TË KËSAJ LËNDE.

n ETIKA PERKUFIZOHET SI NJE DISCIPLINE E VEQANTE SHKENCORE E CILA NGERTHEN NË VETE VLERAT, PARIMET, VIRTYTET DHE STANDARDET MORALE TE TRANSPONUARA NE SJELLJE TE MIRE E TE DOBISHME SHOQËRORE. AJO PËRMBAN NË OBJEKTIN E SAJ TË STUDIMIT EDHE PARIMET E MIRËSJELLJES SË INDIVIDIT APO TË GRUPEVE SHOQËRORE.

n MËTUTJE, ETIKA DEFINOHET SI SHKENCË E SË MIRËS, MORALIT, NORMAVE MORALE DHE MORALITETIT APO MORALSHMERISË. AJO NË VETE INKORPORON EDHE NORMAT MORALE(GJITHMON THUAJE TË VËRTETËN; BËJ MIRË, GJEN MIRË; TË KEQEN KËTHEJE ME TË MIRË; SA MË SHUMË PUNË, AQ MË SHUMË BEGATI; SA MË SHUMË MIRËSI (DASHAMIRSI), AQ MË SHUMË HUMANIZËM( NJERZISHMERI); DHE E KUNDERTA:

n SA MË KEQ, AQ MË MIRË; PAS TË KEQES E MIRA; PAS VUAJTJES E MJERIMIT, LUMTURIA, BEGATIA DHE PROSPERITETI. ETIKA SI E TILL Ë P ËRFSHIN Ë EDHE VLERAT MORALE T Ë CILAT JAN Ë STANDARDE VLERSUESE T Ë S Ë MIR ËS DHE T Ë LIG ËS Q Ë DREJTOJN ORIENTIMET, SJELLJET DHE ZGJIDHJET E INDIVIDVE. K ËTO VLERA KRYESISHT SHPREHEN SI: ”NDERSHMERIA E SINQERITETI JAN Ë T Ë MIR Ë”;

“PADREJT ËSIA ËSHT Ë E LIG Ë”; RESPEKTI, NDERSHMERIA, SINQERITETI, P ËRGJEGJ ËSIA ETJ. PRA, n ETIKA SI SHKENC Ë E SJELLJES MERRET ME PROQESIN E T Ë M ËSUARIT SE QKA ËSHT Ë E DREJT Ë DHE QKA E GABUAR. n

P ËRKUFIZIMI I BIZNESIT n FILLIMISHT FJALA BIZNES ËSHT Ë MISHRUAR N Ë GJUH ËN SHQIPE NGA GJUH ËT E HUAJA DHE DO T Ë THOT Ë PUN Ë, AKTIVITET DHE VEPRIMTARI E CAKTUAR, Q Ë ZHVILLOHET NGA NJ Ë PERSON NJ Ë A M Ë SHUM Ë PERSONASH FIZIK APO JURIDIK. K ËTA PERSONA NDRYSHE QUHEN SUBJEKTE BIZNESORE T Ë CIL ËT DUKE ZHVILLUAR AKTIVITETE DHE VEPRIMTARI T Ë CAKTUARA EKONOMIKE KRIJOJN Ë MARR ËDH ËNIET Ë NDRYSHME BIZNESI ME Q ËLLIM T Ë FITIMIT.

n ETIKA SI SHKENC Ë E KA TEPER T Ë LASHT Ë ZANAFILLEN ZHVILLIMORE. AJO ËSHT Ë ZHVILLUAR Q Ë NGA ANTIKA GREKO-ROMAKE DHE ËSHT Ë AVANSUAR GJITHNJ Ë E M ËTEP ËR DERI M Ë SOT. SOFIST ËT GREKO ANTIK Q Ë N Ë SHEK. V PARA EPOK ËS SON Ë, E KRITIKONIN ASHP ËR MORALIN E AT ËHERSH ËM TRADICIONAL Q Ë MB ËSHTETEJ N Ë PARAGJYKIME DHE TABU.

n ATA VUN Ë RENDIN NATYROR T Ë GJ ËRAVE DHE AR ËSYEN MBI T Ë GJITHA. NDERKAQ, SOKRATI MENDONTE SE IDEJA E PAR Ë ËSHT Ë AJO E MIR ËSIS Ë, NDERSA E DYTA AJO E Q ËLLIMIT, FILOSOFIJA E TIJ PRODHON IDEN Ë E FATIT SI FAKTOR T Ë BR ËNDSH ËM. PASURIN Ë DHE SH ËNDETIN AI NUK I KONSIDERONTE SI FAT, POR MIR ËSIN Ë.

n NDERKAQ SIPAS PLATONIT, IDEALJA NUK I TAKON BOT ËS EMPIRIKE, AJO PARAQITET VET ËM SI HIJE E PROJEKCIONIT VETANAK N Ë BOT ËN AKTUALE. DUKE E IDEALIZUAR MIR ËSIN Ë, PLATONI ATE E PARAQET SI NJ Ë DRIT ËSI AMSHUESE E CILA E USHQEN EGZISTENCEN E ZOTAVE. KJO SIPAS TIJ ËSHT Ë MIR ËSI TRANSCEDENTALE.

n PLATONI E TRAJTON EDHE KONCEPTIN TJETER T Ë ASHTUQUAJTUR Q ËLLIMI I FUNDIT DHE KONSIDEROHET SI SJELLJE MORALE P ËR BEGATI. LUMTURIA DHE FATI REAL SIPAS TIJ FILLOJN Ë T Ë ASHTUQUAJTUR ËN FATUM JASHT TOKSOR Ë ANIQ Ë FATIN AI E TRAJTONTE EDHE SI P ËRJETIM T Ë BR ËNDSH ËM.

n P ËR ARISTOTELIN NDERKAQ FATI, RESPEKTIVISHT K ËNAQ ËSIA (EUDEMONIA), ËSHT Ë PERMBUSHJE E NATYR ËS NJER ËZORE. DREJT Ë PREOKUPIMEVE KAH E MIRA DHE DREJT Ë SAJ SIPAS TIJ NA SHPIE VET ËDIA E JO VIRTYTI. GJAT Ë TRAJTIMEVE T Ë TIJ ETIKE, EDHE KY I JEP ROLIN M Ë T Ë MADH T Ë ASHTUQUAJTURIT Q ËLLIM T Ë FUNDIT. NDRYSHE NGA SOKRATI,

n ARISTOTELI MENDON SE VIRTYTI NUK E KUSHTZON FATIN MOMENTAL. SI PARIME THEMELORE N Ë T Ë CILAT MUND TA DESHIFROJM Ë DHE SPECIFIKOJM Ë FATIN, ARISTOTELI I NUMRON OSE I FUT VIRTYTIN DHE K ËNAQ ËSIN Ë. ELEMENTET KRYESORE T Ë FATIT DHE ARDHMERIS Ë SIPAS TIJ JAN Ë MIQSIA PA T Ë CIL ËN NUK MUND T Ë KET LUMTURI, SH ËNDETI; T Ë MIRAT MATERIALE (Q Ë NA DUHEN P ËR MANIFESTIMIN E JASHT ËM T Ë VIRTYTIT), DHE FAT ËMIR ËSIA.

VLERAT ETIKE N Ë BIZNES n n n JANË: BESIMI RECIPROK I GJITHANSH ËM DHE I VAZHDUESH ËM I SUBJEKTEVE BIZNESORE N Ë BIZNES OSE N Ë MARR ËDH ËNIE BIZNESORE; LEVERDIA, DOBISHMERIA DHE INTERESI RECIPROK MIDIS SUBJEKTEVE N Ë BIZNES-PAL ËVE KONTRAKTUESE;

MIR ËBESIMI, KORREKT ËSIA, NDERSHMERIA DHE DREJT ËSHMERIA; n KOMPROMISI DHE TOLERANCA BIZNESORE-N Ë BIZNES; n DEMONOPOLIZIMI I POZIT ËS VETANAKE DHE Q ËNDRIMEVE MONOPOLIZUESE-T Ë D ËMSHME N Ë TREG; n

PARIMI I KONFLIKT ËSIS Ë INTERESIT VETANAK; n POZITA E BARABART Ë DHE EKUIVALENTE E PARTNERVE N Ë TREG T Ë BIZNESIT; ETJ. n

Q ËLLIMI I ETIK ËS ZHVILLIMI I FILOZOFIS Ë, ETIK ËS DHE MORALIT SI SHKENC Ë; n ETOSI-ETHOSI = BESIM PARSOR DHE PRIR ËS, STANDARD, IDEAL I GRUPACIONIT OSE BASHK ËSIS Ë CAKTUAR; n

NJOHJA MAKSIMALE E MORALIT, VLERAVE T Ë TIJ, SI DHE KULTIVIMI I Q ËNDRIMIT KRITIK NDAJ MORALIT EKZISTUESAVANSIMI I TIJ N Ë KUPTIM M Ë POZITIV DHE JO DEGRADIMI I TIJ. n HULUMTIMI-GJURMIMI I VLERAVE AUTENTIKE NJER ËZORE DHE V ËNIA E RREGULLAVE ME NDIHMEN n

E T Ë CILAVE M Ë LEHT Ë MUND T Ë DALLOHET E MIRA NGA E LIGA. n “QKA NUK E NDALON LIGJI, MUND TA NDALOJ TURPI”. n

TAJKUNI-MAKIAVELIST GLLABERIMI DHE PASKRUPULLSIA; n PASURIMI PA BAZ Ë, PA DJERS Ë E PA PUN Ë DHE MOSPERMBUSHJA E DETYRIMEVE N Ë BIZNES; n PALIGJSHMERIA DHE MUNGESA E NDERGJEGJES E T Ë NDERSHMERIS Ë; n

MOTO AISBERGIANE: Q ËLLI MI I AR ËSYETON MJETET; n PAPERGJEGJ ËSIA SHOQ ËRORE. n

PERGJEGJËSIA SHOQ ËRORE NË BIZNES NËNKUPTON: n P ËRGJEGJ ËSIN Ë JURIDIKE QË DMTH. RESPEKTIMIN DHE ZBATIMIN E LIGJEVE; n EKONOMIKE-QË DMTH. PËR GJEGJ ËSI P ËR BIZNESIN, EFEKTET DHE REZULTATET E TIJ; n

P ËRGJEGJ ËSIA SOCIALEDMTH. MBROJTJA SOCIALE E QYTETAR ËVE, MIR ËQENIES DHE T Ë DREJTAVE T Ë TYRE; n EKOLOGJIKE DMTH. MBROJTJA E AMBIENTIT JET ËSOR (NACIONAL DHE GLOBAL) n

NDARJA E ETIKËS NË DEGË METAETIKA; n ETIKA NORMATIVE; DHE n ETIKA E APLIKUARCYBERETIKA n ASPEKTET METAFIZIKE T Ë METAETIK ËS n ASPEKTET PSIKOLOGJIKE DHE n

ASPEKTET LINGUISTIKE T Ë METAETIK ËS; n TEORIA E VIRTYTIT; n TEORIA DEONTOLOGJIKETEORIA E DETYRSHMERIS Ë; n TEORIA E PASOJAVE; n PARIMET ETIKE. n BASHKEBISEDE. n

METAETIKA n MERRET ME DH ËNIEN E P ËRGJIGJEVE N Ë PYETJEN SE QKA JAN Ë PARIMET ETIKE DHE PREJ NGA BUROJN Ë ATO. EKZISTON SYPOZIMI SE PARIMET ETIKE NUK JAN Ë VET ËM RREGULLA DHE FENOMENE T Ë INSTALUARA SJOQ ËRORE T Ë CIL ËT VAREN VETEM NGA EMOCIONET TONA, POR

n GJAT Ë HISTORIS Ë ËSHT Ë ZHVILLUAR DHE TRAJTUAR NDIKIMI I VULLNETIT UNIVERZAL, ARSYES-UNIT DHE KUPTIMIT APO DOMETH ËNIES APSTRAKTE T Ë VET PARIMEVE ETIKE. KUPTIMI FJAL ËS “META” GREQISHT, BUKVALISHT DO T Ë THOT Ë M Ë PAS Ë OSE JASHT Ë. K ËSHTU Q Ë NGA VET EMRI MUND T Ë KON KLUDOHET SE METAETIKA MERRET ME TRAJTIMIN E ETIK ËS NGA E ASHTUQUAJTURA”PERSPEKTIV Ë E ZOGUT”, DUKE B ËR Ë P ËRPJEKJE Q Ë T Ë SQAROJ

THELBIN E NORMAVE ETIKE DHE T Ë ZBULOJ KUPTIMIN E TYRE. EKZISTOJN Ë TRI DEG Ë THEMELORE T Ë METAETIK ËS: n 1. METAETIKA METAFIZIKE, n 2. METAETIKA PSIKOLOGJIKE DHE n 3. METAETIKA LINGUISTIKE n

ETIKA NORMATIVE n MERRET ME PERCAKTIMIN E STANDARDEVE T Ë CIL ËT KARAKTERIZOJN Ë SJELLJET E NJER ËZVE. AJO B ËN Ë P ËRCAKTIMIN E PARIMEVE NORMATIVE T Ë CIL ËT P ËRCAKTOJN Ë T Ë MIR ËN DHE T Ë KEQEN, RRJEDHIMISHT T Ë ASHTUQUAJTURIN PARIM NORMATIV Q Ë QUHET “RREGULL E ART Ë” AI PASH.

n NUK ËSHT Ë MORALE T Ë HYJM PA REND PARA T Ë TJER ËVE, NGASE EDHE NE DESHIROJM Ë Q Ë TJER ËT TA RESPEKTOJN Ë PRITJEN TON Ë REND. “RREGULLA E ART Ë” SIKURSE EDHE TEORIT Ë TJERA T Ë ETIK ËS NORMATIVE NG ËRTHEJN Ë VETE NJ Ë PARIM T Ë P ËRGJITHSH ËM. LIDHUR ME K ËTE JAN Ë ZHVILLUAR T Ë PAKT ËN TRI TEORI THEMELORE.

n 1. TEORIA E VYRTYTIT, SIPAS S Ë CIL ËS SHUM Ë MENDIMTAR MENDOJN Ë Q Ë MORALI KONSISTON N Ë RESPEKTIMIN E RREGULLAVE PRECIZE “MOS VRIT” DHE “MOS VJEDH”. TEORIA E VYRTYTIT AKCENTIN KRYESOR E VEN N Ë ZHVILLIMIN E VEQORIVE DHE VETIVE T Ë MIRA T Ë PERSONALITETIT.

n n n QYSH PLATONI I KA VREJTUR 4 VYRTYTE T Ë VEQANTA : -URTIA -TRIM ËRIA -MATURIA DHE -DREJTËSHMERIA. MIRËPO, VYRTYTE TJERA RELEVANTE JAN Ë EDHE TJERA: -SHPIRT ËMADH ËSIA -VETRESPEKTI -VETBESIMI -SINQERITETI DHE -TEMPERAMENTI I BUT Ë.

n ËSHT Ë KONSIDERUAR SE K ËTO VYRTYTE M Ë LEHT Ë FITOHEN N Ë RINI, NDAJ M Ë T Ë MOSHUARIT E KAN Ë P ËR DETYR Ë TI EDUKOJN Ë DREJT Ë DHE MIR Ë M Ë T Ë RINJ ËT. ARISTOTELI VYRTYTET I KA DEFINUAR SI SHPREHI T Ë CILAT I FITOJM Ë. PSH. NDJENJ ËN NATYRORE T Ë FRIK ËS E RREGULLOJM Ë ME VYRTYTIN E GUXIMIT DHE T Ë TRIM ËRIS Ë. AI KONSIDERONTE SE MANG ËSIT Ë DHE T Ë METAT

n PARAQITEN ATY KU NUK KA VYRTYTE. MUNGESA E TRIM ËRIS Ë, MENDONTE AI, SJELL Ë N Ë QYQAR ËSI, NDERKAQ TRIM ËRIA E TEP ËRT MUND T Ë SJELL DERI TE PAKUJDESIA E VRULLSHME, RRJEDHIMISHT PAMEND ËSIA. KONTRIBUT T Ë R ËND ËSISH ËM TEORIS Ë VYRTYTIT M Ë VON Ë DO TI JAPIN TEOLOG ËT E KRISHTER Ë P ËRMES VYRTYTEVE T Ë KRISHTERA SI Q Ë JAN Ë: BESIMI- FEJA, SHPRESA DHE DASHURIA.

n TEORIA E VYRTYTIT KA QEN Ë PRIRËSE DHE GJËRËSISHT E PRANUAR DERI N Ë SHEKULLIN XIX.

TEORIA DEONTOLOGJIKE (E DETYRËS) n n BAZOHET N Ë PUN ËN E HYGO GROCIUSIT DHE T Ë TJER ËVE, T Ë CIL ËT P ËRMENDNIN RRETH 100 VYRTYTE T Ë PRANUARA N Ë SHEK. XVII. T Ë GJITHA DETYRAT E MUNDSHME SIPAS K ËSAJ TEORIE NDAHEN N Ë TRI GRUPE:

n n 1. DETYRAT NDAJ ZOTIT (NGRITJA-ZHVILLIMI, SHERBIMI DHE LUTJA) 2. DETYRAT NDAJ VETVETES (RUAJTJA E JET ËS VETANAKE, HULUMTIMI DREJT Ë NDRITJES DHE PERPARIMIT T Ë NDERSH ËM, KORREKT DHE VETPERFIKSIONIMI. 3. DETYRAT KUNDREJT T Ë TJER ËVE: -FAMILJARE (KUJDESI NDAJ PRIND ËRVE, BASHK ËSHORTIT, BASHK ËSHORTES DHE NDAJ F ËMIJ ËVE),

n n n -SHOQ ËRORE (MOSBËRJA KEQ TË TJERËVE, MIRËSIA ETJ. ) -POLITIKE (RESPEKTIMI I RENDIT DHE LIGJEVE, NORMAVE SHOQËRORE ETIKE DHE MORALE). NJ Ë TEORI TJETER DEONTOLOGJIKE, ËSHT Ë TEORIA E S Ë DREJT ËS Q Ë BAZOHET N Ë T Ë DREJT ËN NATYRORE T Ë NJER ËZVE T Ë CIL ËN DUHET TA RESPEKTOM Ë.

n n K ËT Ë TEORI E KARAKTERIZOJN Ë 4 VEQORI THEMELORE: -T Ë DREJTAT JAN Ë RRJEDHOJ Ë E RENDIT NATYROR T Ë GJ ËRAVE (AKTI NATYROR I LINDJES), -T Ë DREJTAT JAN Ë UNIVERZALE, NDAJ SI T Ë TILLA NUK MUND T Ë JEN Ë T Ë NDRYSHME N Ë VENDE T Ë NDRYSHME, ATO JAN Ë T Ë NJEJTA P ËR T Ë GJITH Ë NJER ËZIT PA DALLIM GJINIE, ETNIE DHE AFT ËSIE,

n -ATO JAN Ë T Ë PATJETERSUESHME, Q Ë DO T Ë THOT Ë NUK MUND TI MOHOSH ATO VULLNETARISHT. K ËTU LYPSET VEQUAR TEORIN Ë E IMANUEL KANTIT-”RREGULL ËN E ART Ë”- APO PARIMIN E IMPERATIVIT KATEGORIK: ”TI TRAJTOSH NJER ËZIT SI Q ËLLIM FUNDOR DHE ASESI SI M ËNYR Ë E REALIZIMIT T Ë Q ËLLIMIT T Ë FUNDIT”. KJO DO T Ë THOT Ë SE NDAJ NJER ËZVE DUHET T Ë SILLEMI ME MIR ËKUPTIM E RESPEKT DHE T Ë MOS I TRAJTOSH SI MJET-GJ ËSEND.

n VETËVRASJA SIPAS KANTIT KONSIDEROHET E PAMORALSHME, NGASE KONSIDEROHET SI IKJE NGA VUEJTJET OSE VARFËRIAMJERIMI. NJË TJETER TEORI PASUESE DHE E RËNDËSISHME ËSHTË REVIDIMI I TEORISË KLASIKE TË DETYRIMEVE I D. ROSIT E CILA VEN NË PAH DETYRAT E QARTA TË CILAT KONSISTOJNË:

n BESUSHMERI, KOMPENZIM, FALENDERIM, DREJTËSHMERI, PERPARIM, VETPERFEKSIONIM, DHE PERMBAJTJA NGA KRIMI. MENDIMTARI ROS ESENCËN E STUDIMEVE TË TIJ DHE AKCENTIN E VEN NË KONFLIKTIN E KËTYRE DETYRAVE.

TEORIA E PASOJAVE E CILA KONSISTON NË n -EGOIZMIN ETIK I CILI PRESUPOZON QË AKCIONI ËSHTË I PËRSHTATSHËM MORALISHT NËQOFTËSE SJELL MËTEPËR DOBI SE SA DËM. KRYERSIT E AKCIONIT; n

n n -ALTRUIZMI ETIK, I CILI KONSIDERON QË AKCIONI MORALISHT ËSHTË I PËRSHTATSHËM NËQOFTËSE TË TJERËVE JU SJELL MË SHUMË DOBI SE SA DËM PËRVEQ KRYRËSIT TË AKCIONIT; -UTILITARIZMI, I CILI AKCIONIN E ARSYETON SI MORALISHT TË PËRSHTATSHËM, NËQOFTËSE TË TJERVE JU SJELL DOBI MË SHUMË SE SA DËM.

ETIKA APLIKATIVE n ËSHTË SFERË E VEQANTË E ETIKËS, E CILA MERRET ME ANALIZËN E QËSHTJEVE KONTRAVERZE, SI QË ËSHTË PSH. EUTANAZIA (MBYTJE NGA MËSHIRA-KEQARDHJADHIMBJA), OSE MBROJTJA E TË DREJTAVE TË SHTAZËVEKËTO QUHEN ETIKË APLIKATIVE.

n POASHTU TRAJTOHET SI QËSHTJE E DREJTËSHMERISË ETIKE QËSHTJA E SHTATËZANËSISË ARTIFICIALE, ABORTIMIT ETJ. , THËNJA E VËRTETËS PACIENTIT, SHERIMI I TË SËMURËVE NDA AIDSI, EKSPERIMENTET GJENETIKE MEDICINALE ETJ.

n FUSHA E ETIKËS APLIKATIVE POASHTU ZGJËROHET EDHE NË QËSHTJET E ETIKËS SË BIZNESIT, VEQMAS LIDHUR ME PËRGJEGJËSINË SHOQËRORE-SOCIALE TË KORPORATAVE: TË DREJTAT E PUNËTORËVE, DISKRIMINIMI TE PUNËSIMI, CENIMI I PRIVATËSISË, MBROJTJA NË PUNË.

ETIKA EKOLOGJIKE n MERRET ME QËSHTJET E SJELLJES DHE MORALIT NDAJ KAFSHËVE, GJALLESAVE E TJERA TË CILAT RREZIKOHEN NGA AMBIENTI I NDOTUR, BARTJA E MATERIALEVE TË NDOTURA TË NDYTA HELMUESE DHE DEPONIMI I TYRE NË VENDET E VARFËRA, VRASJA E KAFSHËVE (QDO ORË, NË BOTË ZHDUKET NGA NJË LLOJ I KAFSHËVE PËRGJITHMONË). KY PROQES FATKEQËSISHT PO SHPESHTOHET EDHE MËTEPËR.

n n SHTROHET EDHE QËSHTJA E MORALITETIT TË POLIGAMISË, MONOGAMISË, BASHKËJETESËS BASHKOHORE, MARRËDHËNIEVE HOMOSEKSUALE DHE TË TJERA TË PANATYRSHME ETJ. QËSHTJE E ETIKËS DHE MORALIT JANË EDHE MEVENDËSIA E SHQIPTIMIT TË DENIMIT ME VDEKJE, ARMËVE DHE LUFTRAVE NUKLEARE, KONTAMINIMEVE, PERHAPJA DHE PERDORIMI I DROGAVE DHE RACIZMI ETJ.

n NË BIZNESIN NACIONAL DHE NDERKOMBËTAR, PARAQITJA E INTERNETIT DHE TEKNOLOGJIVE TË AVANSUARA INFORMATIVE, TË CILAT SHKAKTOJNË EDHE HAPSIRAT E REJA TË ASHTUQUAJTURA”CYBER SPACE” ETJ.

PARIMET ETIKE JANË TETË PARIME THEME LORE ETIKE, QË MUND TË PËRDOREN APO ME MIRE TE ZBATOHEN NË PROQESIN E VENDIMARRJES, NE AKTIVITE -TET DHE MARREDHENIET E n PERDITSHME NË BIZNES. n

n n PARIMET THEMELORE ETIKE VENDIMARRSE, QË APLIKOHEN EDHE GJATË SESIONEVE KONSULENTE PROFESIONALE JANË: 1. PARIMI I AUTONOMISË PERKUFIZOHET SI PROMOVIM I VETPERCAKTIMIT (VETVENDOSJES) OSE SI LIRI VEPRIMI I SUBJEKTIT TË CAKTUAR NË BIZNES, QË TË ZGJEDH ORIENTIMIN, VEPRIMIN, AKTIN (BËRJEN) DHE DREJTIMIN VETANAK-AUTONOM.

n BINDJET DHE PERCAKTIMET E VEQANTA VETANAKE TË SECILIT NJERI VEQ E VEQ, LIDHUR ME AUTONOMINË SI PARIM ETIK, JO RRALLË SHKAKTOJNË DILEMA DHE KONFUZIONE TË CAKTUARA. ATO DILEMA, KAN TË BËJNË PARËSISHT ME SHKALLËN, GAMËN DHE NIVELIN APO GRADACIONIN E SHTRIRJËS, PËRKATËSISHT TË APLIKIMIT TË AUTONOMISË SI PARIM NË VENDIMARRJE BIZNESORE.

n n 2. MOSBËRJA KEQ, MOS DËMTIMI DHE MOSEFEKTUIMI I SË KEQES KONCEPTI I MOSBËRJES KEQMOSDËMTIMIT TË TJETRIT, DEFINOHET SI NJË LLOJ SHMANGIE NGA DËMI DHE E KEQJA. KJO NËNKUPTON PARANDALIMIN E VETVETES DHE OSE DIKUJT TJETER NGA VEPRIMET LËNDUESE, OFENDUESE DHE DËMTUESE.

n NË BIZNES KJO MANIFESTOHET KUR PSH. MENAGJERI APO KONSULENTI PERGJEGJES ME FJALET SHPREHJET DHE SJELLJET E TIJ LËNDON PARTNERIN BIZNESOR, KLIENTIN OSE EDHE I DËMTON ATA. PRANDAJ EDHE AJO E POPULLIT: FJALA E MIRË SHËRON, FJALA E RËNDË SHEMERKON.

n 3. BËMIRËSIA OSE MIRËBËRJA SJELLJA E SUBJEKTEVE MENAXHUESE DHE ATYRE PRODHUESE E SHERBYESE NDAJ TË TJERËVE, PARTNERVE BIZNESOR, KONSUMATORVE ETJ. ME MIRËKUPTIM, DASHAMIRËSI E SIDOMOS ME NDJENJEN E QASJES DHE KONTAKTIBILITETIT EDHE PERSHTYPJEVE FILANTROPIKE, ME SENS, SHIJE E VLERA ETIKE, NENKUPTON ESENCEN OSE BRENDINË E MIRËSJELLJES DHE TË MIRËBËRJESKUPTOHET PERMES VEPRIMEVE DHE MARRËDHËNIEVE TË CAKTUARA.

n KJO MËNYRË E SJELLJES NË BIZNES VETKUPTON PERGJEGJËSINË PARËSORE TË MENAXHERIT APO ORGANIT TJETER PERGJEGJES NË BIZNES NDAJ PALËVE TË TJERA. NËNKUPTON MËTUTJE RESPEKTIMIN E DOMOSDOSHËM TË DINITETIT, PERSONALITETIT DHE TË INTEGRITETIT TË TJETRIT. NËNKUPTON EDHE QËNDRIMIN POZITIV, PRANIMIN E EGOS DHE TË VLERAVE MADHORE NJERËZORE TË KLIENTIT DHE ATYRE PROFESIONALE TË PARTNERIT NË BIZNES. NËNKUPTON MË NË FUND EDHE RESPEKTIMIN E VETVETES, INVESTIM NË TË ARDHMEN DHE PERFITIM NË BIZNES.

n n 4. DREJTËSHMERIA, DREJTËSIA OSE E DREJTA (JUSTICE) FJALA DREJTËSHMERI ME VARIACIONET E SAJA DREJTËSI DHE E DREJTË, ËSHTË KONCEPT I LASHTË QË ËSHTË PËRDORUR QËMOTI SI ARMË E FUQISHME NGA SHUMËKUSH ME SHUMË QËLLIME E INTERESA. NË TRANSAKCIONET BIZNESORE DHE NË VENDIMARRJE, DREJTËSHMERIA SI PARIM ETIK LUAN ROL TË MADH. KJO NËNKUPTON QË SUBJEKTET KOMPETENTE NË BIZNES DUHET TË SILLEN ME DREJTËSHMERI TË PLOTË, KUJDES DHE RESPEKT NDAJ TË GJITHË AKTORVE NË BIZNES.

n SHERBIMET E TYRE TI BËJNË PROBONO. SUBJEKTET VENDIMARRSE NË BIZNES, DUHET TË INVESTOJNË DERI NË MAKSIMUM ENERGJI, VULLNET TË MIRË DHE MIRËSI NË DREJTIM TË NDIHMESES, KËSHILLËS DHE PËRKRAHJES SË KLIENTIT, MADJE PA ASNJË LLOJ PAGESE.

n n 5. BESUESHMERIA, PERKUSHTIMI DHE NDERSHMERIA (FIDELITY) MARRËDHËNIET RECIPROKE NË MES TË SUBJEKTIT BIZNESOR DHE PALËVE TË TJERA NË TREG, DUHET TË JENË KORREKTE, TË NDERSHME, ME PËRKUSHTIM DHE BESUESHMERI TË PLOTË. PERKUSHTIMI DHE BESUESHMERIA RECIPROKE PËR PRODUKTE OSE SHERBIME NË QARKULLIM, ËSHTË DETYRË KRYESORE DHE E PËRHERSHME E ORGANEVE KOMPETENTE DHE SHERBIMEVE PROFESIONALE NË BIZNES. SUBJEKTET BIZNESORE GJATË TRANSAKCIONEVE TË TYRE ME PJESËMARRËSIT E TJERË NË TREG TË KONKURENCËS, DUHET TË SILLEN NDERSHMERISHT, NDERGJEGJSHMERISË, ME PERKUSHTIM TË PLOTË DHE RESPEKT.

n TI MBAJNË FJALËT E DHËNA DHE TI REALIZOJNË PREMTIMET PERKITAZI ME CILËSINË, AFATET DHE SASINË E PRODUKTEVE APO TË KRYERJES SË SHERBIMEVE TË CAKTUARA NDAJ TYRE. KY PARIM ETIK ËSHTË TEPER RELEVANT, SEPSE NDIKON NË NGRITJEN E BESIMIT RECIPROK, KORREKTËSISË DHE ZHVILLIMIT TË SUKSESSHMËN INTENZIV DHE DINAMIK TË MARRËDHËNIEVE DINAMIKE NË TËRËSI.

n n 6. VËRTETSHMERIA-AUTENTICITETI (VERACYTY) NOCIONI DHE RAPORTI I VËRTETSHMERISË, PËRKUSHTIMIT DHE RESPEKTIMIT AUTENTIK MAKSIMAL E GJITHËPËRFSHIRËS TË SAJ, KA RËNDËSI PRIMARE NË MARRËDHËNIET MIDIS SUBJEKTEVE NË BIZNES DHE KLIENTVE TË TYRE. MUNGESA E QASJES DHE E QËNDRIMIT KORREKT, PËRMBAJTËSOR DHE ETIK, PËRKATËSISHT PRANIA E QASJES MANIPULATIVE APO MASHTRUESE, MUND TË SJELL RRJEDHOJA NEGATIVE, AFATGJATA NË BIZNES.

n PRANDAJ, SUBJEKTET BIZNESORE DUHET TË JENË AUTENTIK, KREDIBIL DHE KULTIVUS TË VAZHDUESHËM MIRËBESIMI ME KLIENTËT E TYRE LIDHUR ME QDO KËRKESË APO NEVOJË BIZNESORE TË TYRE. PSH. TË LENË PËRSHTYPJE TË TILLË TE KLIENTI SE NUK DO TA MASHTROJNË ME PRODHIMET E TYRE OSE ME FAKTURAT OSE ME SHERBIMET FALCO DHE VEPRIMET FIKTIVE.

n 7. BESUESHMERIA (CONFIDENTIALITY) ËSHTË PARIM I RËNDËSISHËM ETIK I CILI NËSE NË PRAKTIK ZBATOHET NË MËNYRË KORREKTE DHE TË PLOTË, MUND TË JET NË SHERBIM DHE NË DOBI MAKSIMALE PËR KLIENTIN. SIPAS KËTIJ PARIMI, PJESËMARRËSIT NË BIZNES KANË OBLIGIM, PËRGJEGJËSI TË PLOTË DHE TË VAZHDUESHME, DETYRË PROFESIONALE DHE LIGJORE QË TI MBROJNË KLIENTËT E TYRE, KONSUMATORËT OSE PARTNERËT NGA ZBULIMET E PAAUTORIZUARA TË INFORMACIONEVE.

n PRANDAJ, BESUESHMESIA NË MES TË PALËVE NË BIZNES, GJYKUAR NGA ASPEKTI ETIK, ËSHTË DHE DUHET TË MBETET PREMTIM I MBAJTUR QË KA TË BËJ ME TË GJITHA TË DHËNAT, INFORMATAT, INQIZIMET, REFERIMET DHE VLERSIMET RELEVANTE MIDIS TYRE. SËKËNDEJMI INTELIGJENCA NË BIZNES KA RËNDËSI PRIMARE PËR PROSPERITET DHE PERSPEKTIVË E PROFIT.

n n 8. PËLQIMI PËR INFORMIM (INFORMED CONSENT) PËLQIMI PËR INFORMIM SI PARIM ETIK KA PESHË TË VEQANTË, NGASE SHENON LEVIZJET PERSPEKTIVE, PROGRESIVE DHE AVANSUSE PERKITAZI ME TË DREJTAT E KLIENTIT. KY PARIM NË FAKT NËNKUPTON PUBLIKIMIN E INFORMACIONEVE TË NEVOJSHME, TË CILAT ORGANI OSE PERSONI KOMPETENT I SUBJEKTIT TË CAKTUAR BIZNESOR, ËSHTË I DETYRUAR, QË TIA BËJ ME DIJE KLIENTIT TË TIJ, SE A BËN TË PUBLIKOHEN TAKIMET, BISEDAT DHE KONTAKTET NEGOCIATORE, SA, SI EDHE KUR?

n PSH. NËSE NJË KËSHILLTAR AGJENCIE X. TË BIZNESIT OSE TË KONSULENCËS I THOTË KLIENTIT TË VET NË SEANCËN E PARË BISEDIMORE OSE KËSHILLUESE SE NË TË ARDHMEN DO TË ZHVILLOHEN 8 SEANCA KONSULTATIVE, AQ SA LEJOJNË RREGULLAT E ASAJ AGJENCIE, NDERSA MË VONË I MBAN MË SHUMË SE AQ, AI DO TË VEPROI NË MËNYRË ANTIETIKE.

PARIMET E ETIKËS BIZNESORE 1. VETËORGANIZIMI- ESHTE n ORGANIZIMI I MBARË, NË KONTEST -IN BIZNESOR DO TË THOTË AFTËSI E SUBJEKTIT, QË NË n SITUATË KRITIKE, MUND TËUSHTROJ ME SUKSES FUNKCIONE KRITIKE. n

2. PROAKTIVITETI n DO TË THOTË QASJE BIZNE SIT, NË TË CILIN SUBJEKTI I CAKTUAR, VEPRON NË AMBI ENTIN RRETHUES, NË MENY RË VETËNDRYSHUESE; PRA AKTIVE DHE PROGRESIVE

3. SOLIDARITETI NËKUPTON NDJENJEN E MIRKUPTIMIT DHE AFTËSIN n E BASHKËNDJIESISË ME TË TJERËT NË BIZNES. KJO DO n TË THOTË MË TUTJE EDHE n VULLNETIN PËR TË NDIHM UAR DHE PERKRAHUR TË TJ n ERËT NË RAST NEVOJE. n

4. SUPSIDIARITETI n n n ËSHTË PARIM SIPAS TË CILIT VENDIMET MERREN DHE PROBLEMET ZGJIDHEN NË SUAZA TË KATEGORIVE DHE NË NIVELET KU LINDIN. ESENCA E SUBS. ËSHTË NË NË ORGANIZIMIN EPUNEVE DHE ZGJIDH. E PROBL. BRENDA LLOJIT TË ASAJ PUNE OSE ATIJ PROBLE

PRODUKTIVITETIn ËSHTË SHUMË MË I RËND – ËSISHËM, SE SA PROFITAB n ILITETI. PRODUKTI I MIRË, SH n ITJA E MIRË. KJO GJENDJE, N n UK E CENON PROFITABILITE n -TIN OSE JO SHUMË. BESIMI I n KONSUMATORIT SHTOHET… n

KUJDESI NDAJ KONSUMATOR –IT VERSUS INDIFERENCËS KONSUMATORI NUK ËSHTË n DELE…LYPSET RESPEKT. n SHUMË BIZNESE JANË JOET n IKE NGASE NGARKOJNE SHU n ME KONSUMATORET ME PRO n DUKTËT E TYRE. ATO BIZNES n E MUND TE BEJNE DEPERTI ME TE SHPEJTA, POR EDHE n

RENJE RAPIDE. NESE TANI I ZBRESIN QMIMET, HUMBIN EDHE KREDIBILITETIN NE TREG EDHE KLIENTELEN…Q n MIMET REALE , JANË NJERA NDER KOMPONENTET REL. T n E ETIKES BIZNESORE. n

BLERËSI DHE DISTRIBUTORI CILI ËSHTË ME REL. PËR PRODHUESIN? BLERËSI, ND n ONSE EDHE RROLI I NDERM n JETSUESIT ESHTE REL. ; NE Q n ARQET E KONKURENCES SË n LARTË, DISTRIBUTORET, MBA n HEN NE THJERRZË!, VEMEND n

PSE ESHTE KONSUMATORI PARËSOR NGA ASPEKTI ETIK? SEPSE AI BLEN –KONSUMON DHE DUHET TË JETË I KNAQ n UR ME PRODUKTIN. NESE JO n NUK KA SHITJE, SKA PROFIT. ; n SKA PERPARIM E PERSPEKTI n VË. NESE SKA SHITJE , SKA PUNE AS PER DISTRIBUT ORËT, SEPSE AS ATA NUK I BLEJNË PRODUKTËT. n

KUJDES DHE DIPLOMACI ME KONKURENTËT ! PRORE DUHET DESHMUAR QE ETIKA NË BIZNES PROM – OVON GARE A KONKUREN CË TË SHENDOSHË NË TR n EG. MONOPOLI ESHTË ANTIn ETIK. ME RIVALET ËSHTË MI n RË TË JEMI DIPLOMATIK. LU n TA E FTOHTË –PA VLERË… n

ME RIVALET-”VËLLAZËRI E PADUKSHME” MEQË SPRODHONI OSE EDH n E SHISNI PRODUKTE TË NJEJTA, LYPSET TAKT DHE KORREKTËSI TREGU. ËSHT n ETIKE DHE PROFITABILE LIDHJA “VËLLAZËRORE” ME n KONKURENTËT. +gracioziteti, n Ë sjelje dhe veprime me ta, jo sabotim e nderskamcËsi… n

PRAKTIKAT ETIKA DHE JOETIKE NË BIZNES KUDO KA TË TILLA , KU MË SHUMË OSE MË PAKË. TË n NE EDHE MË SHUMË. DIHET ËE E. NË BIZ. NGERTHEN VL n ERA DHE PARIME MORALE, n QË PËRCAKTOJNË SJELLJ EN TONË NË BOTËN E BIZN – ESIT. KËTO VERA E STAND. n

ARDE MUND TË APLIKOHËN, n NË TË GJITHA ASPEKTËT E BIZNESIT; NGA GJENERIMI I IDEVE, DERI TË SHITJA E TYRE. BIZNESI DHE PROFITI n DUHET ARRITUR PËRMES PRAKTIKAVE TË MIRA BIZNE n SORE. PËR KETE SHUME BIZ NESE SOT IMPLEMENTOJNË n

KODE ETIKE NË KOMPANITË E TYRE. n “UnË e kam identifikuar prore, qË objekti I biznesit eshtË n qË tË bËsh para nË mËnyrË tË ndershme…dhe qË objekti I jetËs ËshtË tË bËsh mirË”. Pete n -r Cooper, inventues dhe filantropist korporativ amerikan n

PRAKTIKAT ETIKE NË BIZNES 1. KUJDESI DHE KORREKTË SIA NDAJ INVESTUESVE. ; n 2. KUJDESI NDAJ PUNONJË – SVE(MUNDËSI TË MIRA, QAS n -JE, TRAJNIME, PAGA, KUSHTE, n 3. INFO+KORREKTËSI NDAJ n KONSUMATORËVE PËR PRODUKTËT QË OFROJMË; n

4. EVITIMI I TAKTIKAVE JOSK n RUPULOZE DHE METODAVE, n LIDHUR ME KONKURENCËN; n 5. RESPEKTIMI I LIGJEVE PËR n TAKSAT, DETYRIMET TJERA FISKALE, MONOPOLEVE, DHE n AKTIVITETEVE TË TJERA AN TILIGJORE SI KORRUP+MITO n

6. BIZNESET DUHET TË RESP -EKTOJNË NORMAT E MBRO n JTJËS SË AMBIENTIT, AJRIT , UJIT, ZHURMËS ETJ. n INDUSTRITË DHE KOMPLEKS -ET E MËDHA NDOTËSE , SOT JANË PROBLEM GLOBn AL DHE BRENGË REALE… n

PRAKTIKAT JOETIKE BIZNESORE JANË TË SHPESHTA DHETË SHUMTA KUDO. ATO JANË: n 1. MANIPULIMI I EMOCIONAL I NJERËZVE, DUKE EKSPLOAT n -UAR GJENDJËN E TYRE VUL n NERABILE. ; n 2. KEQPËRDORIMI DHE PËR GENJËSHTRIMI I FAKTEVE; n

3. PËRFITIMET TEJMASE; n 4. FALSIFIKIMI I ECURIVE DHE TË DHENAVE, PËR TË TREGUAR RRITJE PROFITI; n 5. SHMANGIA E NDESHKIMEV n E OSE KOMPENZIMEVE , PER VEPRIMET E PALIGJSHME; n 6. MUNGESA E TRANSPAREN n

-NCËS DHE REZISTENCA E n HETIMEVE EVENTUALE; n 7. DËMTIMI I AMBIENTIT; n 8. PËRDORIMI I MJETEVE DHE INSTRUMENTEVE PËR n LEVERDI PERSONALE OSE n PROFESIONALE; n 9. DISKRIMINIMI SEKSUAL. n

ECURIA NË RRITJE E BIZN ESEVE ETIKE NË TREG ËSHTË EVIDENTE DHE DINA n MIKE+DOMINUESE? n MUNGESA E ETIKËS NË BIZNES , ËSHTË ARSYE PSE n EKONOMIA BOTRORE SOT n ËSHTË NË KRIZË TË THEL -LË. n BIZNESET SERIOZE, KREATIV n

VË DHE PËRSPËKTIVE E KA n NË PA LEVERDINE DHE PËR PARËSINË E TË QENIT: n ETIK, HUMAN DHE KONSIDER –ATIV DHE I MARRIN PARAS YSHE KETO KOMPONENTA. n ATO KANË VETËKONTROLL, n TRANSPARENCË DHE PERG JEGJËSI NDAJ TË GJITHVE. n

MËSIMI ETIK QË BIZNESËT DUHËT MËSUAR PËRBALL DHE PËRKUNDËR TË GJITHAVE, ZBATIMI I TAKT -IKAVE, VEPRIMEVE DHE PRA -KTIKAVE ETIKE ËSHTË JO VETËM PËRPARSI KOMPAR ATIVE, POR EDHE DOBI EKSK -LUZIVE E TYRE. PRANDAJ: n -NDRYSHO PARA SË TË NDËSHKOHESH!!!. . . . . n