KRIMINAL I PRESTUPNIKO PONAANJE I KRIMINAL I PRESTUPNIKO

KRIMINAL I PRESTUPNIČKO PONAŠANJE I

KRIMINAL I PRESTUPNIČKO PONAŠANJE n Složeno određenje prestupničkog ponašanja n Primer hakera n Uređenost društvenog života pravilima i normama n “Pristojna” i “nepristojna” ponašanja n Niko ne krši sva pravila, niko se ne pridržava svih pravila n Proučavanje kriminala i prestupničkog ponašanja kao jedno od najkontraverznijih i najsloženijih oblasti sociologije

SOCIOLOGIJA PRESTUPNIČKOG (DEVIJANTNOG) PONAŠANJA n n n n Devijantnost (prestupništvo): nepriznavanje datog skupa normi koji prihvata znatan broj ljudi u nekoj zajednici ili društvu Većina ljudi krši prihvaćena pravila ponašanja Pojmovi devijantnosti i kriminala nisu sinonimi: devijantnost kao širi pojam Kriminal: nekonformističko ponašanje kojim se krši zakon Kriminologija: proučavanje oblika ponašanja koji su kažnjivi prema krivičnom zakonu U centru pažnje metode merenja zločina, kretanje stope kriminala, mere za smanjenje kriminala u društvenim zajednicama Sociologija prestupničkog ponašanja: veza sa kriminologijom ali proučavanje i ponašanja koja izlaze iz oblasti krivičnog prava Zašto se neki oblici ponašanja smatraju devijantnim: značaj

NORME I SANKCIJE n n n n n Uloga socijalizacije u poštovanju društvenih normi Sankcije za prihvatanje i kršenje normi: svaki način reagovanja ljudi na ponašanje pojedinca ili grupe Pozitivne sankcije (nuđenje nagrada za poštovanje normi) i negativne sankcije (kazna za ponašanje kojim se norme krše) Formalne i neformalne sankcije Formalne sankcije: primenjuju posebna tela koja se staraju da se određeni skup normi poštuje – sudovi i zatvori Zakon: vrsta formalne sankcije koju država propisuje kao pravilo ili princip – obavezno poštovanje za sve članove zajednice Neformalne sankcije: manje organizovan i spontan način reagovanja na nepoštovanje normi Primer zadirkivanja dobrog učenika koji retko noću izlazi u grad Rasistički ili seksistički komentari

OBJAŠNJENJE KRIMINALA I PRESTUPNIČKOG PONAŠANJA n Više objašnjenja prestupničkog ponašanja n Biološka objašnjenja n Psihološka objašnjenja n Sociološka objašnjenja: 1. Funkcionalističke teorije 2. Interakcionističke teorije 3. Teorije društvenih sukoba 4. Teorije kontrole

BIOLOŠKA TUMAČENJA: “KRIMINALNI TIPOVI” n n n n Objašnjenje kriminalnog i devijantnog ponašanja urođenim osobinama pojedinaca Italijanski kriminolog Čezare Lambrozo (70 te godine 19. veka): anatomske karakteristike kriminalaca Proučavanje oblika lobanje i čela, veličine vilice i dužine ruku kriminalaca – odlike ranijih faza evolucije čoveka Priznavanje uloge društva u razvoju kriminalnog ponašanja, ali ocena većine kriminalaca kao degenerisanih ili slaboumnih Nedovoljan razvitak kao ljudskih bića – ponašanje nesaglasno sa društvenim pravilima i normama Odbacivanje Lambrozove teorije, ali postojanje sličnih objašnjenja Ukazivanje na povezanost vrste telesne građe i sklonosti delinkventnom ponašanju Veća sklonost muskularnih (mezomorfnih) tipova delinkvenciji nego mršavih (ektomorfnih) i punijih (endomorfnih)

PSIHOLOŠKA TUMAČENJA: “ABNORMALNA DUŠEVNA STANJA” n n n n n Dovođenje u vezu devijantnog ponašanja i tipova ličnosti Rana istraživanja u zatvorima i mentalnim institucijama Uticaj ideja iz psihijatrije: isticanje “slaboumnosti” i “moralne izopačenosti” kriminalaca Hans Ajzenk (1964): naslednost abnormalnih duševnih stanja – sklonost zločinu ili teškoće u procesu socijalizacije Druga shvatanja: razvijanje amoralne ili psihopatske ličnosti kod manjeg broja pojedinaca Psihopatske ličnosti: ljudi povučeni u sebe, bez osećanja, impulsivni i bez osećaja krivice Uživanje u nasilju radi samog nasilja Da li su psihopatske osobine neizbežno povezane sa kriminalom? Ispitanici uvek zatvorenici – njihove ličnosti prikazivane kao negativne – uticaj istraživačke metodologije na rezultate

PSIHOLOŠKA TUMAČENJA: “ABNORMALNA DUŠEVNA STANJA” n n n n Moguće objašnjenje samo nekih aspekata kriminala psihološkim pristupima Da li baš svi kriminalci imaju karakteristične crte ličnosti? Postojanje različitih vrsta kriminalnih dela – da li je reč o različitim psihološkim crtama ličnosti Srodnost bioloških i psiholoških objašnjenja kriminala – devijantnost kao pokazatelj nečeg “lošeg” u pojedincu a ne u društvu Nastanak krivičnog dela pod uticajem činilaca van kontrole pojedinaca (iako su u njegovom telu ili umu) Ako kriminologija kao naučna disciplina uspešno ustanovi uzroke zločina moguće je i njihovo “lečenje” Pozitivistička priroda i bioloških i psiholoških teorija: stav da empirijska istraživanja mogu tačno otkriti uzroke kriminala i time ukazati na mere da se on iskoreni

SOCIOLOŠKE TEORIJE KRIMINALA I PRESTUPNIČKOG PONAŠANJA n Kritika pozitivističke kriminologije od strane kasnijih istraživača n Nužnost sociološkog objašnjenja zbog uticaja društvenih normi, pravila i institucija na ove pojave n Premeštanje naglaska sa tumačenja koje zločine povezuju sa individualnim činiocima na društveni i kulturni aspekt prestupničkog ponašanja

FUNKCIONALISTIČKE TEORIJE n Kriminal i prestupništvo kao posledica strukturalnih napetosti i odsustva moralne regulacije u društvu n Nezadovoljstvo i odsustvo nagrade za težnje pojedinaca i grupa (raskorak želja i ispunjenja) – rezultat devijantne sklonosti nekih članova društva

KRIMINAL I ANOMIJA: DIRKEM I MERTON n n n n Emil Dirkem: anomija – nestajanje tradicionalnih normi i pravila u savremenom društvu i odsustvo novih normi i pravila Nastajanje anomije – odsustvo jasnih standarda ponašanja u nekoj oblasti društvenog života (osećaj besciljnosti i očaja – povezanost sa sklonošću ka samoubistvu) Kriminal i devijantnost kao društvene činjenice – neizbežne i neophodne Veća sloboda ličnog izbora u modernim nego tradicionalnim društvima (slabije sankcije) – veće nepoštovanje normi Nemoguć konsenzus o društvenim normama i vrednostima Dve važne uloge devijantnosti: adaptivna (inovacija i promena) i održavanje granice između “dobrog” i “lošeg” ponašanja u društvu (reagovanje zajednice i veća grupna solidarnost i kristalizacija grupnih normi) Uticaj Dirkemovih shvatanja na sociološke teorije kriminala i prestupničkog ponašanja

KRIMINAL I ANOMIJA: DIRKEM I MERTON n n n n n Robert K. Merton prihvatio pojam anomije Teorija o devijantnosti (1957): izvor kriminala utkan u samu strukturu američkog društva Pritisak na pojedince kada se opšteprihvaćene norme ne podudaraju sa društvenom stvarnošću Materijalni uspeh kao ključna vrednost u američkom (i drugim industrijalizovanim društvima) Sredstva: samodisciplina i naporan rad Naporan rad donosi uspeh bez obzira na početne pozicije (“američki san”)? Netačno – mnogi na dnu lestvice imaju ograničene ili nikakve mogućnosti za napredovanje Neuspešni žele napred po svaku cenu (na zakonit ili nezakonit način) – devijantnost kao prateća posledica ekonomskih nejednakosti i odustva istih mogućnosti za sve Važnost osećaja relativnog lišavanja

ROBERT K. MERTON: ŽELJE I NAGRAĐIVANJE n 1. 2. 3. 4. 5. Pet mogućih načina reagovanja na napetost između društveno prihvaćenih vrednosti i ograničenih sredstava za njihovo ostvarivanje: Konformisti: prihvataju i vrednosti i sredstva, bez obzira jesu li uspešni – većina ljudi Inovatori: prihvataju vrednosti ali koriste nelegitimna ili nezakonita sredstva – primer kriminalaca Ritualisti: poštuju standarde iako gube iz vida vrednosti – ostanak na dosadnim i neobećavajućim poslovima Oni koji se povlače: odbacivanje i vrednosti i sredstava (gubljenje takmičarskog duha ili napuštanje društva) – primer samodovoljnih zajednica Buntovnici: odbacivanje i vrednosti i sredstava ali težnja da ih zamene novim (rekonstrukcija društvenog sistema) – primer članova radikalnih političkih grupa

SUBKULTURNA TUMAČENJA n n n n Vezivanje devijantnosti za subkulturne grupe koje prihvataju ili nagrađuju norme usmerene na kriminalno ponašanje Albert Koen: sličnost sa Mertonovim shvatanjem – suprotnosti u američkom društvu kao glavni uzrok kriminala Razlike: Merton isticao devijantno ponašanja pojedinca kao odgovor na nesklad opšteprihvaćenih vrednosti i sredstava za njihovo postizanje Koen: kolektivno reagovanje na pomenuti nesklad (putem subkultura) Delinkventni dečaci (1955): udruživanje dečaka iz nižih radničkih slojeva nezadovoljnih društvenim položajem u bande (delinkventne subkulture) Odbacivanje vrednosti srednje klase i isticanje normi prkosa i otpora Ričard Klauard i Lojd Olin (1960): saglasnost sa Koenom o pretežno radničkom poreklu maloletnih delinkvenata - ipak

OCENA FUNKCIONALISTIČKIH TEORIJA n n n n Ispravno naglašavanje povezanosti konformizma i prestupništva u različitim društvenim okruženjima Odsustvo mogućnosti za uspeh u društvu kao ključni činilac kriminalnog ili nekriminalnog ponašanja Da li pripadnici nižih društvenih klasa i slojeva imaju isti nivo društvenih aspiracija? Realnije je prilagođavanje želja mogućnostima kod većine članova društva Zamerka svim autorima ove orijentacije na pretpostavci o vrednostima srednje klase kao društveno opšteprihvaćenim Nesklad želja i mogućnosti nije odlika samo nižih klasa i slojeva Primer kriminala belih okovratnika

INTERAKCIONISTIČKE TEORIJE n Stavljanje naglaska na devijantnost kao društveno oblikovanu pojavu n Ne postoje urođeno “devijantni” tipovi ponašanja n U centru pažnje pitanje kako se neko ponašanje određuje kao devijantno i zbog čega se neke grupe određuju kao devijantne za razliku od drugih

NAUČENA DEVIJANTNOST: DIFERENCIJALNO UDRUŽIVANJE n n n n Edvin Saderlend (1949): povezivanje kriminala sa diferencijalnim udruživanjem Postojanje brojnih subkultura u društvu – neke podstiču nezakonite aktivnosti, neke ne Pojedinci postaju delinkventi stupanjem u kontakt sa onima koji se ponašaju u skladu sa normama kriminalnog ponašanja Učenje kriminalnog ponašanja u okviru osnovnih grupa (pretežno vršnjaka) Suprotnost shvatanju o psihološkim razlikama kriminalaca i onih koji ne krše zakone Kriminalne aktivnosti se uče na isti način kao i one u skladu sa zakonom – usmerene ka istim potrebama i vrednostima Teži se materijalnom uspehu, ali različitim sredstvima (nezakonita naspram zakonitih)

TEORIJA ETIKETIRANJA n n n n Jedan od najuticajnijih pristupa Tumačenje devijantnosti ne kao skupa odlika pojedinaca ili grupa nego kao procesa interakcije između prestupnika i onih koji to nisu Otkrivanje razloga etiketiranja ljudi kao “devijantnih” kao osnov razumevanja same prirode prestupničkog ponašanja Najčešće “prišivanje” etiketa od strane pripadnika reda i zakona ili “vođa mišljenja”- izražavanje odnosa moći u društvu Pravila određuju bogati za siromašne, muškarci za žene, stariji za mlađe, etničke većine za etničke manjine Primer krađe voća u bogatijim i siromašnijim krajevima Hauard Beker: “devijantno ponašanje jeste ono ponašanje koje ljudi etiketiraju kao takvo” Neprihvatljivo oštro razlikovanje “normalnog” i “devijantnog” (uticaj načina oblačenja, govora ili zemlje porekla na etiketiranje)

TEORIJA ETIKETIRANJA n n n n Uticaj etiketiranja na viđenje sopstvenog identiteta Edvin Lemert (1972): model razumevanja načina na koji devijantnost postaje deo ili odlučujuća osnova nečijeg identiteta Devijantnost kao uobičajena pojava bez sankcionisanja (kršenje saobraćajnih propisa, sitne krađe na radnom mestu) Primarna devijantnost: početni čin kršenja normi – neznačajan za samoidentitet – normalizacija devijantnog čina Izostanak normalizacije u nekim slučajevima – etiketiranje osobe kao kriminalca ili delinkventa Sekundarna devijantnost: prihvatanje etikete i sopstvenog “prestupničkog” samoidentiteta Etiketa kao ključna osnova identiteta i razvijanje daljeg devijantnog ponašanja Primer dečaka koji razbije izlog u večernjem izlasku

TEORIJA ETIKETIRANJA n n n Važnost stava da nijedan čin nije sam po sebi kriminalan – određenje kriminalnog ponašanja od strane moćnih i vladajućih Kritika: postoje univerzalno neprihvatljiva kriminalna dela: ubistva, silovanja, pljačke Ubistvo u ratu? Silovanje u braku? Druge kritike: prenaglašavanje procesa etiketiranja – deca iz siromašnijih porodica češće pribegavaju krađi (uticaj sredine pre nego etiketiranje) Da li zaista etiketiranje utiče na porast prestupničkog ponašanja: važni interakcija sa drugim delinkventima ili saznanja o novim mogućnostima vršenja kriminalnih dela

POJAČAVANJE PRESTUPNIČKOG PONAŠANJA n n n Lesli Vilkins (1964): proučavanje pojave proširenja “kontrole” devijantnog identiteta i njegovog integrisanja u svakodnevni život pojedinca Pojačavanje prestupničkog ponašanja kao najčešći ishod navedenog procesa Podsticanje devijantnog ponašanja etiketiranjem od strane nadležnih institucija Stenli Koen: Narodni đavoli i moralna panika (1980) – proučavanja pokušaja policije da kontroliše neke potkulture mladih 1960 ih (“modsi” i rokeri) Dodatno usmeravanje pažnje mladih na navedene potkulture: moralna panika – preterana reakcija pod uticajem medija prema nekoj grupi ili obliku ponašanja

TEORIJE DRUŠTVENIH SUKOBA: “NOVA KRIMINOLOGIJA” n n n n Tejlor, Volton, Jang (1973): Nova kriminologija Unošenje marksističkih shvatanja u objašnjenje devijantnosti kao svesnog i namernog izbora načina ponašanja, politički obojenog Odbacivanje ideja da prestupničko ponašanje nastaje pod uticajem biologije, ličnih osobina, anomije, društvene dezorganizacije ili etiketiranja Prestupničko ponašanje kao način reagovanja na nejednakosti u kapitalizmu – analiza kriminala i prestupništva u okviru strukture društva i očuvanja moći vladajuće klase Zakoni kao sredstvo moćnih u održavanju svojeg privilegovanog položaja i društvenog poretka u celini Zanemarivanje kriminala belih okovratnika i usmeravanje pažnje na prestupe manje moćnih (prostitutke, narkomani i sitni lopovi) Značaj “nove kriminologije” za uključivanje pojmova društvene

NOVI LEVI REALIZAM n n n n Razvoj 1980 ih godina Prilagođavanje nekih neomarksističkih ideja “novih kriminologa” Priznavanje činjenice da je zaista došlo do porasta stopa kriminala i opravdane zabrinutosti javnosti Skretanje pažnje na žrtve kriminala, pogotovo u siromašnim oblastima Kriminalne subkulture ne nastaju samo iz siromaštva nego iz sveukupnog društvenog isključivanja (npr. neuspeh politike rasne integracije) Zagovaranje promena u policijskim procedurama: umesto “vojnog održavanja reda” “elementarno održavanje reda” i lokalni izbor policijskih vlasti Kritike: nehotično podržavanje stereotipa crnac jednako kriminalac Prenaglašavanje iskustava žrtava a zanemarivanje motiva

TEORIJE KONTROLE n n n Osnovni stav: nastanak zločina kao posledica neravnoteže između impulsivnog ponašanja koje vodi kriminalnoj aktivnosti i društvenih i fizičkih kontrola koje odvraćaju od takvih ponašanja Ljudi su racionalni i skloni prestupničkom ponašanju ako imaju motiv i priliku – “donošenje odluka na osnovu procene situacija” Trevis Hirči: ljudi kao sebična bića koja odlučuju da li će počiniti kriminalno delo odmeravanjem potencijalne koristi ili rizika Uzroci delinkvencije (1969): četiri vrste veza koje povezuju ljude sa društvom i poštovanjem zakona: vezanost, posvećenost, uključenost i verovanje Ako su svi elementi dovoljno snažni opstaju društvena kontrola i konformizam (ljudi nisu slobodni da krše pravila) i obrnuto Odsustvo kontrole kao posledica neodgovarajuće

TEORIJE KONTROLE n n n Nove politike usmerene na smanjenje izgleda da se počini zločin Ideja o zaštiti meta – zaštita automobila zaključavanjem volana, ojačavanje javnih telefonskih govornica, ugradnja sistema za nadgledanje Pristup zaštite meta i politika nulte tolerancije – izvesni uspesi u smanjivanju stope kriminala Kritika: ne rešavaju se osnovni uzroci kriminala nego štite i brane određeni segmenti društva – “blindirano društvo” i “mentalitet tvrđave” Menjanje područja delovanja kriminalaca: stariji automobili, manje zaštićeni (siromašniji) delovi grada

TEORIJA “SLOMLJENIH PROZORA” n n n Vilson i Keling (1982): postojanje neposredne veze između pojave nereda i stvarnog kriminala Nepopravljanje jednog prozora u dužem periodu kao poruka mogućim prestupnicima da ni policija ni lokalni stanovnici nisu zainteresovani za održavanje zajednice Slede grafiti, smeće, vandalizam i ostavljanje ukradenih vozila, odseljavanje “uglednih” građana i useljavanje “devijantnih” osoba poput narkomana i beskućnika Teorija slomljenih prozora kao osnov održavanje reda uz nultu toleranciju – sprečavanje vandalskog ponašanja, besposličarenja, prošenja na javnom mestu i pijanstva Početni uspesi u Njujorku: smanjenje sitnih kriminalnih dela i nasilništva, ali i stope ubistava Kritika: arbitrarnost policije u određenju “društvenog nereda” – povećanje broja pritužbi, naročito od strane mladih crnaca

TEORIJSKI ZAKLJUČCI n n 1. 2. n n Nemoguće objašnjenje kriminala i prestupničkog ponašanja samo jednim činiocem Doprinos socioloških teorija: Isticanje kontinuiteta nekriminalnog i kriminalnog ponašanja: razlikovanje društvenih konteksta koji su povezani sa pitanjima moći i nejednakosti Važnost društvenog konteksta u kriminalnim aktivnostima: uticaj socijalnog učenja i društvenog okruženja Teorija etiketiranja kao najčešće korišćen pristup u objašnjenju kriminala i prestupničkog ponašanja Objašnjenje zašto su neka dela kažnjiva i kako odnosi moći utiču na taj proces propisivanja Ukazivanje na okolnosti kršenja zakona od strane pojedinaca Način razumevanja kriminala kao osnov donošenja praktičnih mera