KONFERENCJA Wydzia Pedagogiczny i Artystyczny UCZE ZE SPECJALNYMI

KONFERENCJA Wydział Pedagogiczny i Artystyczny UCZEŃ ZE SPECJALNYMI POTRZEBAMI EDUKACYJNYMI WE WSPÓŁCZESNEJ SZKOLE SEMINARIUM NAUKOWO-METODYCZNE NAUCZYCIELE WOJEWÓDZTWA ŚWIĘTOKRZYSKIEGO WOBEC ZADAŃ ZWIĄZANYCH Z REALIZACJĄ SPECJALNYCH POTRZEB EDUKACYJNYCH UCZNIÓW Samorządowy Ośrodek Doradztwa Metodycznego i Doskonalenia Nauczycieli w Kielcach 22 października 2013 Centrum Edukacji Artystycznej UJK Wydział Pedagogiczny i Artystyczny ul. Krakowska 11, 25 -029 Kielce

PARTNERZY: KURATORIUM OŚWIATY W KIELCACH MIEJSKI ZESPÓŁ PORADNI PSYCHOLOGICZNO-PEDAGOGICZNYCH W KIELCACH Wydział Pedagogiczny i Artystyczny PATRONAT HONOROWY: JM REKTOR UJK PROF. DR HAB. JACEK SEMANIAK MARSZAŁEK WOJEWÓDZTWA ŚWIĘTOKRZYSKIEGO ADAM JARUBAS Samorządowy Ośrodek Doradztwa Metodycznego i Doskonalenia Nauczycieli w Kielcach PREZYDENT MIASTA KIELCE WOJCIECH LUBAWSKI ŚWIĘTOKRZYSKI KURATOR OŚWIATY MAŁGORZATA MUZOŁ

KOMITET NAUKOWO-ORGANIZACYJNY PROF. UJK DR HAB. MIROSŁAW BABIARZ - PRZEWODNICZĄCY PROF. UJK DR HAB. MAREK KĄTNY, PROF. UJK DR HAB. SŁAWOMIR KOZIEJ, Wydział Pedagogiczny i Artystyczny DR K. BIDZIŃSKI - SEKRETARZ, Z-CA PRZEWODNICZĄCEGO DR ALICJA GIERMAKOWSKA - SEKRETARZ, DR KATARZYNA KRZYSTANEK - SEKRETARZ, DR ANNA OZGA - SEKRETARZ, DR MIROSŁAW RUTKOWSKI - SEKRETARZ, DR EWA M. SZUMILAS - SEKRETARZ, Z-CA PRZEWODNICZĄCEGO, MGR ELŻBIETA CZERWONKA - WICEPRZEWODNICZĄCA, Samorządowy Ośrodek Doradztwa Metodycznego i Doskonalenia Nauczycieli w Kielcach MGR BARBARA JAMRÓZ - WICEPRZEWODNICZĄCA, MGR AGNIESZKA SPRZĘCZKA-PIŁACIK - KOORDYNATOR KONFERENCJI

Wydział Pedagogiczny i Artystyczny Samorządowy Ośrodek Doradztwa Metodycznego i Doskonalenia Nauczycieli w Kielcach „PODNIESIENIE EFEKTYWNOŚCI KSZTAŁCENIA UCZNIÓW ZE SPECJALNYMI POTRZEBAMI EDUKACYJNYMI – PRZYMUS, WYBÓR CZY NOWE MOŻLIWOŚCI? ” dr Ewa Szumilas UJK Kielce mgr Agnieszka Sprzęczka – Piłacik SODMi. DN Kielce MZ PPP Kielce

� Specjalny Ośrodek Szkolno – Wychowawczy dla Słabosłyszących i Niesłyszących w Kielcach, dyrektor M. Jagniątkowska � Specjalny Ośrodek Szkolno – Wychowawczy Nr 2 w Kielcach, dyrektor G. Czapla � Wydawnictwo MAC Edukacja

� ZESPÓŁ SZKÓŁ PONADGIMNAZJALNYCH w Chmielniku � ZESPÓŁ SZKÓŁ ZAWODOWYCH Nr 1 w Starachowicach � ZESPÓŁ SZKÓŁ PRZEMYSŁU SPOŻYWCZEGO w Kielcach � FUNDACJA VIVE Kielce SERCE DZIECIOM

MOTTO „Gdyby wszyscy byli tacy sami, nikt nikomu nie byłby potrzebny” ks. Jan Twardowski

SPECJALNE POTRZEBY EDUKACYJNE to „. . . potrzeby, które w toku rozwoju dzieci i młodzieży wynikają z ich niepełnosprawności lub powstają z innych przyczyn trudności w uczeniu się” (Reforma Systemu Kształcenia Uczniów ze Specjalnymi Potrzebami Edukacyjnymi. 1998. Warszawa: Ministerstwo Edukacji Narodowej, s. 11)

Odsetek dzieci, u których trudności w rozwoju mają poważny wpływ na możliwości uczenia się oraz adaptacji społecznej sięga do 20% populacji w wieku szkolnym. (Grodzka i Serafin 1999: 163)

SPECJALNE POTRZEBY EDUKACYJNE M. BOGDANOWICZ WG PROF. „Odnoszą się do tej grupy uczniów, która nie może podołać wymaganiom powszechnie obowiązującego programu edukacyjnego. Mają oni, bowiem znacznie większe trudności w uczeniu się niż ich rówieśnicy. Są w stanie kontynuować naukę, ale potrzebują pomocy pedagogicznej w formie specjalnego programu nauczania i wychowania, specjalnych metod, dostosowanych do ich potrzeb, możliwości i ograniczeń. Powinni być nauczani przez specjalistyczną kadrę pedagogiczną w odpowiednich warunkach bazowych przy uwzględnieniu odmiennych rozwiązań organizacyjnych”.

3. 1. Pomoc psychologiczno-pedagogiczna udzielana uczniowi w przedszkolu, szkole i placówce polega na rozpoznawaniu i zaspokajaniu indywidualnych potrzeb rozwojowych i edukacyjnych ucznia oraz rozpoznawaniu indywidualnych możliwości psychofizycznych ucznia, wynikających w szczególności: 1) z niepełnosprawności; 2) z niedostosowania społecznego; 3) z zagrożenia niedostosowaniem społecznym; 4) ze szczególnych uzdolnień; 5) ze specyficznych trudności w uczeniu się; 6) z zaburzeń komunikacji językowej; 7) z choroby przewlekłej; 8) z sytuacji kryzysowych lub traumatycznych; 9) z niepowodzeń edukacyjnych; 10) z zaniedbań środowiskowych związanych z sytuacją bytową ucznia i jego rodziny, sposobem spędzania czasu wolnego i kontaktami środowiskowymi; 11) z trudności adaptacyjnych związanych z różnicami kulturowymi lub ze zmianą środowiska edukacyjnego, w tym związanych z wcześniejszym kształceniem za granicą.

NAJWAŻNIEJSZE DOKUMENTY DOTYCZĄCE EDUKACJI I PRAW CZŁOWIEKA � Powszechna Deklaracja Praw Człowieka (1948) � Konwencja Praw Dziecka (1989) Światowa Deklaracja Edukacji dla Wszystkich (1990) Standardowe Zasady Wyrównywania Szans Osób Niepełnosprawnych (1993) Deklaracja z Salamanki - Wytyczne dla Działań w zakresie Specjalnych Potrzeb Edukacyjnych (1994) Milenijne Cele Rozwojowe (2000), Program Edukacji dla Wszystkich do 2015 Konwencja Praw Osób Niepełnosprawnych (2006) 48 Sesja UNESCO – Międzynarodowa Konferencja nt. „Edukacja włączająca – drogą do przyszłości” (2008) � � �

STANDARDOWE ZASADY WYRÓWNYWANIA SZANS OSÓB NIEPEŁNOSPRAWNYCH (1993) Zasada 6, dotycząca edukacji: „Państwa powinny uznać zasadę równych szans edukacyjnych - na poziomie podstawowym, średnim i wyższym dla dzieci, młodzieży i dorosłych z niepełnosprawnościami organizowanych w warunkach integracji. Powinny one zagwarantować, by edukacja osób niepełnosprawnych stanowiła integralną część systemu oświaty” (The Standard Rules, 1994, s. 23).

DEKLARACJA Z SALAMANKI (1994) każde dziecko ma fundamentalne prawo do nauki i należy dać szansę osiągnięcia i utrzymania odpowiedniego poziomu kształcenia; każde dziecko ma charakterystyczne indywidualne cechy, zainteresowania, zdolności i potrzeby w zakresie nauczania systemy oświaty powinny być tworzone, a programy edukacyjne wdrażane z uwzględnieniem dużego zróżnicowania tych charakterystycznych cech i potrzeb; dzieci o specjalnych potrzebach edukacyjnych muszą mieć dostęp do zwykłych szkół, które powinny przyjąć je w ramach nauczania, stawiającego dziecko w centrum zainteresowania i zdolnego zaspokoić jego potrzeby;

DEKLARACJA Z SALAMANKI (1994) C. D. � zwykłe szkoły o tak otwartej orientacji są najskuteczniejszym środkiem zwalczania dyskryminacji, tworzenia przyjaznych społeczności, budowania otwartego społeczeństwa oraz wprowadzania w życie edukacji dla wszystkich. � Co więcej zapewniają one odpowiednie wykształcenie większości dzieci oraz poprawiają skuteczność, a także efektywność kosztową całego systemu oświaty” (UNESCO 1994, s. VIII).

CO JEST CELEM POLITYKI PAŃSTWA WOBEC UCZNIÓW NIEPEŁNOSPRAWNYCH? (wystąpienie na konferencji „Wsparcie rodzin z osobami z niepełnosprawnościami ze szczególnym uwzględnieniem wsparcia edukacji niepełnosprawnych dzieci” w ramach posiedzenia Podkomisji stałej ds. osób niepełnosprawnych w dniu 22 maja 2012 r. ) � Włączanie osób niepełnosprawnych w środowisko lokalne -również na poziomie edukacji. � System oświaty w teorii sprzyja wczesnej socjalizacji dzieci niepełnosprawnych do życia w lokalnym środowisku. � Zarówno Konstytucja Rzeczpospolitej Polskiej, jak i Ustawa o systemie oświaty zapewniają im równy dostęp do edukacji i dostosowanie procesu nauczania do potrzeb i możliwości ucznia. � Przepisy oświatowe przyznają dziecku niepełnosprawnemu swobodny dostęp do trzech form kształcenia specjalnego: w szkole ogólnodostępnej, w szkole (lub klasie) integracyjnej oraz w szkole (lub klasie) specjalnej. � Wyboru dokonują rodzice, którzy mogą się w tej sprawie zwrócić o pomoc do specjalistów. � Również sposób naliczania kwoty uzupełniającej części oświatowej subwencji ogólnej pozwala na pokrycie dodatkowych kosztów kształcenia ucznia niepełnosprawnego niezależnie od formy kształcenia. � Subwencja naliczana jest na dziecko, zależnie od wpisanego w orzeczeniu o potrzebie kształcenia specjalnego rodzaju niepełnosprawności. � Zmiana mechanizmu finansowania edukacji uczniów niepełnosprawnych przez państwo wymaga racjonalizacji finansów oświaty i należy ją rozłożyć na kilka lat.

UCZNIOWIE Z NIEPEŁNOSPRAWNOŚCIĄ (wystąpienie na konferencji „Wsparcie rodzin z osobami z niepełnosprawnościami ze szczególnym uwzględnieniem wsparcia edukacji niepełnosprawnych dzieci” w ramach posiedzenia Podkomisji stałej ds. osób niepełnosprawnych w dniu 22 maja 2012 r. ) � Niepełnosprawność to problem złożony. Obejmuje wiele różnych kategorii schorzeń. � Pierwsze skojarzenie to niepełnosprawność ruchowa, ale pojęcie niepełnosprawności obejmuje też upośledzenie umysłowe (ponad połowa wszystkich uczniów niepełnosprawnych), autyzm czy problemy sensoryczne � Niepełnosprawności sprzężone (więcej niż jedna) występują u 12% wszystkich uczniów z niepełnosprawnością. � Rosnącym problemem dla systemu oświaty jest autyzm (w tym różne zaburzenia ze spektrum autyzmu, np. zespół Aspergera, całościowe zaburzenia rozwojowe). � Na całym świecie odnotowuje się wzrost liczby osób dotkniętych autyzmem. � W Polsce uczniowie z autyzmem stanowią 4% uczniów niepełnosprawnych, co stanowi ok. 0, 1% ogółu uczniów (jeden na tysiąc uczniów). Wliczając w to dzieci ze sprzężeniami, udział autyzmu wśród uczniów niepełnosprawnych wzrasta do 6%.

STATYSTYKA W Polsce wg danych z roku szkolnego 2010/11 kształci się ok. 158 tys. uczniów niepełnosprawnych (posiadających orzeczenie z poradni psychologiczno- pedagogicznej) na poziomie od przedszkola do szkoły ponadgimnazjalnej. Stanowi to 2, 4% z ogólnej liczby 6, 5 mln uczniów. Najmniej uczniów niepełnosprawnych jest tam, gdzie nie ma obowiązku szkolnego – w przedszkolach i szkołach ponadgimnazjalnych (przedszkola 1%, szkoły podstawowe 2, 8%, gimnazja 4, 1%, szkoły ponadpodstawowe 1, 7%). W placówkach niepublicznych kształci się jedynie 3, 2% uczniów niepełnosprawnych (w por. z 10, 4% dla ogółu uczniów).

TO CO BARDZO WAŻNE… PREZENTOWANE DANE POCHODZĄ Z SYSTEMU INFORMACJI OŚWIATOWEJ I OBRAZUJĄ STAN NA DZIEŃ 30. 09. 2010. � � Najbardziej znacząca różnica między niepełnosprawnymi uczniami przedszkoli a niepełnosprawnymi uczniami szkół dotyczy udziału dzieci z autyzmem. Co czwarte niepełnosprawne dziecko w przedszkolu to autysta. � Dla szkół podstawowych, gimnazjów i szkół ponadgimnazjalnych wskaźnik ten wynosi odpowiednio: 4%, 1, 2%, o, 8%. Może to oznaczać niemałe wyzwanie dla systemu edukacji, bowiem dzieci te w najbliższych latach trafią do szkół podstawowych. � W gimnazjach znacznie wyższy niż w szkołach na innym poziomie kształcenia jest udział w ogólnej liczbie uczniów niepełnosprawnych: uczniów niedostosowanych społecznie (6%) i zagrożonych niedostosowaniem społecznym (4%), a także uczniów z zaburzeniami zachowania (7%). – zmiana rozporządzenia � Ta ostatnia kategoria uczniów stanowi też znaczący odsetek uczniów

NIEPEŁNOSPRAWNI W SZKOLNICTWIE PONADGIMNAZJALNYM Uczniowie niepełnosprawni po ukończeniu gimnazjum najczęściej kształcą się w: � zasadniczych szkołach zawodowych (48%, głównie uczniowie z upośledzeniem umysłowym w stopniu lekkim), � w szkołach specjalnych przysposabiających do pracy (28%, głównie uczniowie z upośledzeniem umysłowym w stopniu umiarkowanym lub znacznym), � w liceum ogólnokształcącym (11% - głównie uczniowie z niepełnosprawnością ruchową, słabowidzący, słabosłyszący, z zaburzeniami zachowania i zagrożeni niedostosowaniem społecznym) � dalsze 3% w liceum ogólnokształcącym uzupełniającym dla absolwentów zasadniczych szkół zawodowych – głównie uczniowie z upośledzeniem umysłowym w stopniu lekkim) czy technikum, w tym również uzupełniającym (łącznie około 6%, struktura podobna jak dla liceum ogólnokształcącego, z nieco wyższym udziałem uczniów niesłyszących i niedosłyszących).

RODZAJE NIEPEŁNOSPRAWNOŚCI W % � Ze względu na przyczynę wydania orzeczenia o potrzebie kształcenia specjalnego, największą grupę wśród uczniów niepełnosprawnych stanowią uczniowie z upośledzeniem umysłowym w stopniu lekkim (36%) oraz umiarkowanym lub znacznym (20%). � W dalszej kolejności są to uczniowie z niepełnosprawnościami sprzężonymi, a więc z więcej niż jedną niepełnosprawnością (12%), z niepełnosprawnością ruchową (6%) i z zaburzeniami zachowania (6%). Udział każdej z pozostałych niepełnosprawności w ogólnej liczbie uczniów niepełnosprawnych nie przekracza 5%.

FORMA KSZTAŁCENIA: OGÓLNODOSTĘPNE, INTEGRACYJNE, SPECJALNE System edukacji w Polsce uwzględnia trzy formy kształcenia uczniów ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi: � edukację włączającą – uczeń z niepełnosprawnością realizuje edukację w szkole ogólnodostępnej; � edukację specjalną w szkole integracyjnej lub klasie integracyjnej w szkole ogólnodostępnej z oddziałami integracyjnymi � edukację specjalną w w szkole ogólnodostępnej � taki system obowiązuje w 17 europejskich krajach zrzeszonych w Europejskiej Agencji Rozwoju Uczniów ze SPE (28 państw). W 7 krajach realizuje się edukację tylko w formie ogólnodostępnej, 5 państw realizuje jedynie formę edukacji ogólnodostępn. EJ i specjalnej. szkole specjalnej lub klasie specjalnej (Źródło –raport NIK zał. 1 )

EDUKACJA INTEGRACYJNA � integracja oznacza przede wszystkim oznaczać m. in. : „nie-segregację” może ona � umieszczenie dzieci niepełnosprawnych w klasie specjalnej szkoły zwykłej - zapewniając w ten sposób tzw. integrację przestrzenną; umieszczenie dzieci niepełnosprawnych w klasie lub szkole integracyjnej z zapewnieniem specjalnej pomocy; Nadreprezentację liczby dzieci z niepełnosprawnościami w klasie; szkoła integracyjna nie jest szkołą rejonową najbliższą miejsca zamieszkania dziecka.

FORMA KSZTAŁCENIA: ODDZIAŁY OGÓLNODOSTĘPNE, INTEGRACYJNE, SPECJALNE � Największy procentowy udział w oddziałach ogólnodostępnych mają uczniowie przewlekle chorzy (66%) oraz z niepełnosprawnościami sensorycznymi: słabo słyszący (51%) i słabo widzący (50%), nieco niższy uczniowie z niepełnosprawnością ruchową (41%) i z zaburzeniami psychicznymi (39% tej grupy). � Natomiast rodzaje niepełnosprawności z najwyższym odsetkiem uczniów w oddziałach specjalnych to zagrożeni uzależnieniem (95% tej grupy), niedostosowani społecznie (87%) oraz z upośledzeniem umysłowym w stopniu umiarkowanym lub znacznym (79%).

NAUCZANIE INDYWIDUALNE � � � Odsetek uczniów objętych indywidualnym nauczaniem jest związany z poziomem kształcenia. Największą wartość osiąga on w gimnazjach (0, 56% ogółu uczniów), a dalszej kolejności w szkołach podstawowych (0, 40%). Mniejszy udział mają uczniowie nauczani indywidualnie w szkołach ponadgimnazjalnych i w przedszkolach (odpowiednio 0, 18% i 0, 16) Uderzające są różnice w odsetku uczniów nauczanych indywidualnie między szkołami publicznymi a niepublicznymi. W tych ostatnich odsetek ten jest na każdym poziomie kształcenia parokrotnie niższy niż w szkołach publicznych. Można przypuszczać, że szkoły niepubliczne niechętnie przyjmują uczniów, których stan zdrowia uniemożliwia lub znacznie utrudnia udział w zajęciach w szkole.

SZANSE I ZAGROŻENIA W EDUKACJI UCZNIÓW Z NIEPEŁNOSPRAWNOŚCIAMI Kształcenie uczniów ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi przez dość długi okres czasu zajmowało ważne miejsce w przedsięwzięciach Ministerstwa Edukacji Narodowej ( od października 2008 r. ) w dwóch komisjach eksperckich: Zespołu ds. kształcenia uczniów ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi i Zespołu opiniodawczo-doradczego do spraw kształcenia zawodowego. Formuła prac zespołów była różna, ale cel jeden: określić miejsce ucznia niepełnosprawnego w systemie edukacji tak, by mógł on osiągnąć pełną samodzielność, bądź samodzielność na miarę jego możliwości oraz oczekiwań.

SZANSE I ZAGROŻENIA W EDUKACJI UCZNIÓW Z NIEPEŁNOSPRAWNOŚCIAMI Z danych statystycznych raportu wynika mała skuteczność edukacji specjalnej w formach włączających, z uwagi na nierealizowanie w tej formie uwarunkowań koniecznych do właściwej realizacji uczenia się młodzieży z niepełnosprawnościami. Trudności sygnalizowane były już wcześniej, w trakcie prac nad reformą.

� � � Nauczyciele szkół ogólnodostępnych nie mogą czuć się osamotnieni. Należy określić zasoby (kwalifikacje, zadania) placówek, instytucji. Trzeba szukać rozwiązań merytorycznych, mających na celu wspomaganie ucznia ze SPE i jego rodziców, a także nauczycieli, dotyczących np. specyfiki pracy z uczniem z określoną niepełnosprawnością, dysfunkcją lub zdolnością, efektywnej współpracy ze specjalistami Poradni Psychologiczno. Pedagogicznej, szkół i placówek specjalnych, integracyjnych. Proponujemy utworzenia koalicji na rzecz ucznia ze SPE, dotyczącej powoływania i organizacji zespołów w przedszkolu, szkole czy placówce, włączając do współpracy wszystkie instytucje pomocowe, organizacje pozarządowe, wolontariat. Ważna jest współpraca z samorządami i stworzenie zapisów dotyczących pomocy dzieciom i młodzieży ze SPE – w lokalnej strategii oświatowej.

1. Zdolność do właściwej percepcji problemów – wąskie rozumienie roli zawodowej nauczyciela 2. Znajomość siebie i osobistych profesjonalnych możliwości i ograniczeń – świadomość tego , że problemy uczniów są złożone i wymagają sięgania do różnych źródeł wiedzy i umiejętności 3. Znajomość możliwości i ograniczeń współpartnerów – co pomaga formułować oczekiwania i warunki współpracy 4. Właściwa organizacja wspólnej pracy – poziom technologiczny (organizacja), interpersonalny (kompetencje) i kulturowy

� 1. Niewłaściwe przygotowanie do zawodu nauczycielskiego i przygotowanie kadry do pracy w instytucjach publicznych – wąska specjalizacja � 2. ”Neurotyczna instytucji – osobowość” szkoły jako lęk przed niekompetencją i ujawnieniem słabości � 3. Brak wiedzy i umiejętności dotyczących sposobów wchodzenia w relacje współpracy – brak znaczenia świadomości tych relacji