KOMPARATIVNA PRAVNA HISTORIJA Doc dr Omer Hamzi Vii

KOMPARATIVNA PRAVNA HISTORIJA Doc. dr. Omer Hamzić Viši asist. Benjamina Londrc, dipl. iur. , Kiseljak, 2014. godine

V. BIZANT (VIZANTIJA) • 1. a) Podjela Rimskog carstva, nastanak i uspon Vizantije: Dioklecijan (248. – 305. ), Konstantin, 324. g. • 1. b) Podjela Rimskog carstva, nast. i uspon Vizantije (Teodosije II, Justinijan 527. -556. ) • 2. Bizantski identitet, • 3. Slavenska invazija, • 4. Teme – nova lokalna uprava • 5. Obnova moći Carstva, • 6. Makedonska dinastija, • 7. Faktori bizantske moći • 8. Pravo, • 6) Feudalizacija, • 7. Povijesni značaj Bizanta

1. A) PODJELA RIMSKOG CARSTVA, NASTANAK I USPON VIZANTIJE (DIOKLECIJAN, KONSTANTIN, 324. G. ) • a) Bizant – monumentalna civilizacija – predstavlja simbiozu rim. grčk. i istočnjačkih tradicija (u doba mrač. sred. vijeka u Evropi), • b) Bizant je Ist. rim. carstvo: već je Dioklecijan (248. – 305. ) radi lakšeg upravljanja podijelio Rim. carstvo, Konstantin postaje imperator 324. - i gradi novi Rim, Konstantinopolj (na mjestu starog grčkog kolonijalnog grada Bizantion) • c) Kao potpuno nov grad, prvi kršć. grad na svijetu, bio je kopija Rima (senat, hipodrom, kupatila): • - Konstantin se zavjetovao bogu kršćana da će - ako pobijedi svoje suparnike i postane vladar svih Rimljana, proglasiti kršćanstvo za zvaničnu religiju Rimskog carstva; • - Konstantin je dovršio proces izdizanja carskog dostojanstva, utemeljen još od strane Dioklecijana;

1. B) PODJELA RIMSKOG CARSTVA, NAST. I USPON VIZANTIJE (TEODOSIJE II, JUSTINIJAN 527. -556. ) • d) Poslije Konstant. smrti (337. ) Konstantinopolj napreduje, dok Rim polahko pada na nivo prljavog provinc. grada; • - Teodosije II (408. – 450. g. ) proširio je Konstantinopolj i podig. nove zidove, (ostaci post. i danas u duž. od 7. km. ) • - Do VI st. u gradu je živjelo oko milion stanovnika, • e) Vrhunac Carstva: duga vlad. cara Justinijana (527. – 556. ), seljačk. sina iz okoline Skoplja, koji se uzdigao do najmoćnijeg vladara Rimskog carstva, • - Ponovo ujedinio Istočno i Zapadno carstvo i obnovio nekadašnju moć Rimskog carstva; • - Zahtijevao od podanika da budu kršćani, zatvorio Atinski univerzitet, gdje se predavala pretkršćanska filozof. , a u Konstantinopolju sagr. veliku crkvu Svetu Sofiju);

BIZANT U VRIJEME JUSTINIJANA 527. - 565. G.

JUSTINIJAN 527. - 565. G

1. C) PODJELA RIMSKOG CARSTVA, NAST. I USPON VIZANTIJE (TEODOSIJE II, JUSTINIJAN 527. -556. ) • Justinijan je vjerovao u jedinstvo Carstva: jedna drž. sa jednim vladar. jednim zakonom (kodifikacija) i jednom crkvom – ali se Carstvo poslije njegove smrti definitivno razdvaja na ist. i zap. ; • f) Nakon razdvajanja, na zapadu ostaju mnoge barbarske kraljevine, kasnije i posebna crkva, dok Bizant postaje grč. srednjovjekovno carstvo; • - Raskida se jezič. veza između Istoka i Zapada (Justinijan je Kodifikaciju pisao na latinskom, ali već su Novelle pisa-ne na grčkom); • - Tako je Bizant, ustvari, bio grčko srednjovjekovno carstvo – koje je počivalo na tri tradicije: dvije antičke, rimska i grčka i nova kršćanska, pa se postavlja pitanje – ko su Bizantinci, ustvari? •

2. BIZANTSKI IDENTITET • a) Stanje duha Bizantu - trijumf kršćanstva: • - Kršćanstvo trijumfovalo u doba jednog općeg razočarenja, jer je obećavalo bolju budućnost i mistično bjegstvo iz ovog svijeta; • - Građanin Carigrada je bio svjestan svoje antičke bašti-ne, ali je suprotno tome smatrao da život na ovom svijetu nema neku posebnu važnost, • - Vječno blaženstvo kojem je svaki Bizantinac težio, postizalo se samo kroz savršeno pravovjerje; • b) Bizantinci su se smatrali Romejima–tj. Rimljanima, ali je. . . • - Bliskost ideja sa Istoka, uticala da su Bizantinci u isto vrijeme bili i Heleni • - Povijest Bizanta predstavlja histor. prodir. istočnjač. ideja na račun grčko-rimske tradic. , koja je barem nominalno trajala sve do propasti carstva;

3) SLAVENSKA INVAZIJA, • a) Nasuprot zapadnoj polovini Rimskog carstva, koja se pod pritiskom barbara srušila, Istočno carstvo, t. j. Bizant je uspio obuzdati barbarsku stihiju; • b) Masu slavenskih seljaka koji su preplavili njegove balkanske provincije, Bizant je uspio uključiti u svoj privredni, fiskalni i vojni sistem; • c) Suočen sa pritiskom Slav. sa sjevera i Perzijanaca i Arabljana sa istoka, Bizant je stvorio novu vojno-administrativnu organizaciju (uređenje themata);

4) TEME – NOVA LOKALNA UPRAVA • da) Do VII st. , u Bizantu je zadrž. rimska lokalna uprava sa 2 prefekture, 8 dijeceza i oko 60 provincija (istovremeno postojala je i vojna organiz. , sa magistrom militae na čelu); • db) Pod pritiskom Slav. , Arapa i Perzij. , provincije su stavljene u stanje stalne pripr. – k-danti pukova pojedinih provincija (temati) dobijaju i civilnu vlast; • dc) Prema arapskim izvorima, bilo je ukupno 25 tema – kontinentalnih i primorskih koje su se dijelile u 2 grupe: Istok i Zapad – na čelu tema bili su generali, startezi); • dd) Vlast stratega: neogranič. , (imao je 11 klasa služb. za vojne i civilne poslove), hartularije su bili poreznici, blagajnici teme - odgovorni centr. vladi

5) OBNOVA MOĆI CARSTVA • ea) U neposrednoj vezi sa tematskom organizacijom bilo je stratiotsko vojno uređenje (pogr. vojna služba) koju nalazimo već u Rimu (davanje zemljišta vojnicima u pogranič. oblastima, uz obavezu odbr. granica carstva); • eb) Pod pritiskom Slavena u VII st. , sistem pogranične vojne službe baziran na slobodnom zemljoposjedu pro-širen je na teritoriju čitavog carstva, • - To je koincidiralo sa uvođenjem tematske organizacije; • - Stratiot je ustvari bio slobodni seljak koji sam obrađuje svoju zemljišnu parcelu, ali je obavez. na vršenje vojne služ. , što mu se nadoknađ. putem raznih pores. olakšica; • ec) Bizantska vlada tako obuzdava rušilačku slavensku imigraciju (ustaljujući ih bilo kao stratiote ili slob. seljake), namećući im određene obaveze i kršćansku vjeru • ed) Široki slojevi slobodnih selj. i stratiota (svježa slavenska krv), glavni elementi bizantske obnove od VII do XI st.

6) MAKEDONSKA DINASTIJA (867. – 1050. ) • - Vrhunac bizantske moći i blagostanja vezuje se za vlad. careva Makedonske dinastije 867. – 1050. g; • - Prvi car iz ove dinastije došao je iz Makedonije u Cari-grad kao mlad konjušar u potrazi za srećom (on je 867. godine ubio cara Mihajla II Isavrijanca, koji ga je primio za svog prijatelja); • - Vasilije I i skoro svi njegovi nasljednici bili su sposobne vojskovođe i administratori; • - Vizantija je svojim podanicima u njihovo vrijeme izgle-dala kao jedina civilizirana institucija na svijetu, jer su izvan njenih granica, na Zapadu živjeli barbari, a na Istoku nevjernici;

7. FAKTORI BIZANTSKE MOĆI • (1) rimska administrativna tradicija, (2) dobra vojnička organizacija, (3) dobra fiskalna i poreska politika i (4) prevlast u mediteranskoj trgovini • a) 1. faktor bizantske moći: velike rimske administrativne tradicije, • b) 2. faktor bizantske moći: dobra vojnička organizacija, • c) 3. faktor bizantske moći: dobra fisk. i poreska politika, • d) 4. faktor bizantske moći: prevlast u mediteranskoj trgovini

A) 1. FAKTOR BIZANTSKE MOĆI: VELIKE RIMSKE ADMIN. TRADICIJE, • aa) Bizantsko carstvo je bilo apsolutna autokratija (još od Dijoklecijanovih dana imperatori su potpuno uzeli vrhovnu vlast u carstvu; imperator (od 629. bazileus, apsolutni autokrata - samodržac: finansijska i zakonodavna vlast, glavnokomandujući vojske, prvosveštenik); • ab) I pored carskog samodržavlja, prijesto je bio izboran (birači su: senat, vojska, narod Carigrada); • ac) U smislu kršć. zajednice, narod je imao „Zak. pravo na revoluciju“ (otuda slučajevi nasilne promjene na prijestolju): bizantski car je morao da bude proglašen od senata, vojske i nar. Carigr. pa tek potom da ga kruniše patrijarh; • d) Deme kao samoupr. tijela u Carigr. (dijelile su se na civilne, tzv. politici kojima je upravljao demarh i vojne, tzv. peratici kao terit. garnizon grada);

B) 2. FAKTOR BIZANTS. MOĆI: DOBRA VOJNIČKA ORGANIZACIJA I UPRAVA • ba) Peratici (vojne deme) – vremenom postaju jezgra carske garde i carske vojske – kao protivteža provincijskoj; u isto vrijeme opadaju uloga i moć politici (civilne deme), čime narod Carigr. gubi jedino ustavno sredstvo politučk. angažovanja. ; • bb) Senat i Skupština Carigrada nikad nisu potpuno iščezli, ali su egzistirali kao amorfna tijela organi neodređ. vlasti (najčešće kao savjetod. organi cara u politič. pitanjima); • bc) Vršeći vlast, Car se oslanjao na dobro uređen i razgr. činov. aparat • - Iako su u lokalnoj upravi, u temama vojna i civilna vlast bile spojene, u centralnoj upravi bile su razdvojene; • - Sa stvaranjem tema, stvorena je nova carska administracija, koju su kontrolisale dvije vrste službenika: kritai (upravni), secretikoi (finasijski službenici)

B 1) 2. FAKTOR BIZANTS. MOĆI: DOBRA VOJNIČKA ORGANIZACIJA I UPRAVA - NAJVAŽ. UPRAVNI ČINOVNICI (KRITAI) • a) Najvažniji upravni činovnici: • 1. Upravnik Carigrada (eparhos): vrhovna vlast u gradu, namjesnik u carvom odsustvu; • 2. Javni tutor (questor), izrada zakona, predsjedavao apelacionom sudu, vršio otvar. testamenta, kontr. nad upravom i imov. maloljetnika, kontrola ulaska u grad. . . • 3. Treći veliki kritai po imenu epi ton deeseon, starao o molb. upućenim caru; imao je kancelariju, ali ne i sudnicu; • b) Najvažniji finansijski činovnici: • 1. Vrhovni finasijski (secretikoi) činovnik, zv. sekelarij – kont -rolirao glav. sakupljača poreza, glav. vojnog blagajnika i upravnika carskih imanja; • 2. Upravnik pošta, šef spoljn. poslova (logotet dromus), jedini činovnik koji je svaki dan viđao cara i kontrolisao njegov saobraćaj sa ostalim službenicima

C) 3. FAKTOR BIZANTS. MOĆI: DOBRA FISKALNA I PORESKA POLITIKA • ca) - Bizant je bio uzorna drž. u pogledu marljivog i efikasnog prikupljanja poreza • - Moć Bizanta počivala je na dobroj fiskalnoj i poreskoj politici, • - Postojale su dvije kategorije poreza: (1) na zemlju i (2) lični porezi, • - Poreski sistem obezbjeđivao je caru stalan priliv gotovog novca, što mu je davalo nadmoćan položaj prema vladarima Istoka i Zapada) • cb) Osnovni porez na zemlju (zengaratakion), zasn. se na vrijednosti zemlje, koja je procjenjivana svakih 15 godina • cc) Lični porezi: spominju se glavarina (kophaletion) i porez na ognjište (kapnikon)

D) 4. FAKTOR BIZANTSKE MOĆI: PREVLAST U MEDITERANSKOJ TRGOVINI • - Trgovina (kao i esnafska organizacija) bila je pod strogom državnom kontrolom (držav. manufakturna proizvodnja svile) • - Znatan dio svog bogatstva Bizant je crpio iz trgov. koja se nalazila pod strogom državnom kontrolom (svila iz Kine, začini i slonovača iz Indije, krzno, koža i drvena građa iz Rusije i drugih slavenskih zemalja, stizali su u Carigrad i odatle otpremani na Zapad); • - Među brojnim drž. . manufakturama posebno je bila slavna bizantska proizvodnja svile (dva Justinijanova kaluđera prokrijumčarili su svilenu bubu iz Kine); • - Stroga esnafska organizacija bila je pod kontrolom države.

8. PRAVO (IZNAD VLADARA) • a) Urođeno poštovanje zakona (poznavanje prava smat-ralo se bitnim za svakog službenika pa je bilo i više pravnih škola); • b) Sudstvo: car je bio vrhovni sudija, • - sudovi: provincijski; questor u Carigr. , vrhov. i parnični sud od 12 sudija, • - crkveni sudovi proširuju svoju nadležnost; • c) Kazne: novč. , konfiskacija imovine ili sakaćenje, (kao zamje-na za smrtnu kaznu) rijetko zatvor; • d) Izvor prava: u Bizantu bio je car, ali je pravo bilo iznad; • - Svi veliki biz. zakonodavci (Justinijan, carevi Isavrijanci – Ikonoborci, carevi Makedonci) isticali su suverenitet prava; • - Da bi se pravo poštovalo, nužno je da bude pažljivo i jasno kodifikovano;

8 B. PRAVO (EKLOGA, ISAVRIJANCI) • e) - Car Lav III (iz dinastije Isavrijanci) je 739. godine izdao Eclogu s ciljem „da u pravo uvede kršćanska načela“, • - U krivičnom pravu kršćanstvo je naglašeno ograničenjem smrtne kazne i njenom zamjenom sakaćenjem (pravdano Kristovim riječima o kopanju očiju koje su uvrijedile i odsijecanju grešnih udova); • - Prema zakonima o braku, obavezan je bio crkveni brak, sa veoma otežanim razvodom, poboljšan je ženin status i uvedeno starateljstvo crkve nad siročadi) • f) Isavrijanci su izdali zakonike koji sadrže običaje i zaht-jeve tog vremena: • - Poslije dva pripremna zbornika Prohirona i Epanagoge, došle su Vasilike, kao prerada Justinijanove kodifikacije (to je bio kraj velikog kodifikatorskog rada u Bizantu);

9 A. FEUDALIZACIJA: RASPAD KLASIČNOG BIZANTSKOG SISTEMA, • a) Privredna ravnoteža: sve do kraja X i poč. XI st. bizant. vladari uspješno su održavali privrednu ravnotežu carstva i sprečavali proces feudalizacije u zapadnom smislu riječi • b) Tokom X st. , veleposjednici čija je ek. moć izrasla u uslovima opće političke i ek. sigurnosti u VIII i IX st. teže da se dočepaju stratiotskih imanja i da njihove vlasnike pretvore u kmetove – parike. ; • c) Mnogi seljaci pod pritiskom visokih poreza osiromašuju, pa „dobrovljno“ napuštaju slobodu i traže posla na imanjima bogatih aristokrata ili manastira; • d) Duga i uporna borba između centralne vlasti i „moćnih ljudi“ – veleposjednici (pronijari) - završila je poč. XI st. pobjedom “moćnih ljudi”(centralna vlast nije uspjela da odbrani slobodne seljake i stratiote od veleposjednika pronijara - doba makedon. careva)

9 B. FEUDALIZACIJA: UNIŠTENJE SLOBODNOG SELJAŠTVA, POČETAK PROPASTI CARSTVA (KRAJ XI ST. ) • e) Razlike u društveno-ek. položaju između pronijara i stratiota: • - Pronijari („moćni ljudi“) pripadali su staležu feudalnog plemstva, za koje rade i čiju zemlju obrađuju od njih zavisni seljaci-kmetovi, zv. parici • - Stratioti su pripadali slobodnom seljaštvu i sami obrađivali svoje naïve • f) Do kraja XI st. feudalni veleposjednici su slomili otpor centr. vl. i sa dinastijom Komnena – na scenu stupa feudal. aristokr. iz čije sredine proizlaze veleposjednici vojnici, tj. pronijari, čiji su posjedi – pronije feudalna imanja na kojima rade parici i svom gospod. plaćaju novčanu rentu • g) Nestankom stratiota i pretvaranjem slobodnih seljaka u parike, počinje postepeno propadanje carstva – jer su time uništeni temelji njegove vojne i finans. moći;

9 C. FEUDALIZACIJA: UNIŠTENJE SLOBODNOG SELJAŠTVA, UZROKO-VALO PROPAST TRGOVINE, KRSTAŠI 1254. ) • - Dok su stratiotska imanja bila glavna osnova snage Bizantskog carstva, dotle su pronije postale jedan od elemenata njegovog raspadanja; • - Uništavanje slobodnog seljaka na kojem je ležala vojna i finansijska moć carstva, uzrokovalo je propast trg. iz koje je bizant. drž. crpila svoju snagu i vitalnost; • - Privremenim osvajanjem i pljačkanjem Carigrada od strane krstaša, u njihovom četvrtom pohodu na Istok, 1204. godine, Bizant je izbačen iz mediter. trgov. , kojom će zagospodar. italijan. gradovi sa Venecijom na čelu;

10. POVIJESNI ZNAČAJ BIZANTA • a) Definitivni nestanak Bizanta, nekad silna carevina svedena u bedeme Carigrada (pad Carigrada, 29. 5. 1453. – Mehmed II Fatih); • b) Kulturno-političke tradicije Bizanta – na prostoru čitave istočne Evrope, koja dugije svoju civilizaciju misionarima i državnicima iz Carigrada; • c) Za doseljene Slovene Carigad je bio sinonim civilizacije: dao im pismenost, feudalne institucije, pravo i organizacija crkve i države;