KARAHANLILAR Karahanllar Asyada kurulmu ilk Trkslam devletidir 8421212

KARAHANLILAR Karahanlılar Asya’da kurulmuş ilk Türk-İslam devletidir (8421212). Satuk Buğra Han 920 yılında İslam dinini kabul ederek Abdülkerim adını aldı. 1069 yılında Boğra Han adına, Yusuf Has Hacip tarafından manzum olarak, Kaşgar’da Uygur harfleri ile yazılan Kudat gu Bilig ile 1074 yılında Kaşgarlı Mahmut’un yazdığı Divan-ı Lügat-ı Türk, bu dönemden kalmadır. 1 - Karahanlıların ilk eserleri kerpiçtendir. En eski kerpiç mimari yapı ise onuncu yüzyıla tarihlendirilen Mezar-ı Şir Kebir adlı, kubbeye tromplarla geçişin sağlandığı, dörtgen ve kübik bir türbedir. Karahanlıların daha sonraki eserlerinde yavaş kerpiçten tuğlaya geçiş sağlanacaktır.

Karahanlılar

Degeron (Kışlak Hazara) Camii: 11. Yüzyılda Hazar’da inşa edilen bu eserde tuğla ve kerpiç karışık olarak kullanılmıştır. 1, 30 m çapında, alçak yuvarlak payeler üzerine, dört sivri kemerle oturan, 6, 50 m çapındaki kubbe, yanlardan tonozlarla çevrilmiş olup, köşelerde ortalama 3, 60 m birer küçük kubbe ile küçük ölçüde bir merkezi plan şemasının ortaya koymaktadır. Duvarlar kerpiçten, payeler ve orta kubbeyi taşıyan kemerler tuğladandır. Caminin 16. Yüzyıldaki Osmanlıların Edirne ve İstanbul’da inşa ettikleri büyük ebatlı, merkezi planlı kubbesi ve yanlardaki eksedrasıyla Selatin camilerinin arkaiği gibidir. Fakat Selçuklular döneminde, sadece bir yerde Cuma namazı kılınabilir, anlayışından olsa gerek, çok büyük ebatlı cami inşa çabası içine girilmiş ve merkezi plan uygulamasından vazgeçilmiştir.

Hazara Camii-Karahanlı

Diggaron Mosque, Khazara, Interior, Mihrab & Minbar

Talhatan Baba Camii: Eski Merv’in 30 km uzağında 11. Yüzyıl sonundan veya 12. Yüzyıl başlangıcından kalan Talhatan Baba Camii, artık tamamen tuğladan inşa edilmiştir. 18 x 10 m ebadında, dikdörtgen biçimindeki cami, yanlara doğru küçük çapraz tonozlarla genişletilmiş, tek kubbeli bir planda yapılmıştır. Cephelerde nişler görülür. Bu camideki, tuğlaların değişik şekillerde dizilmesiyle oluşturulan zengin mimari süslemeler, daha sonraki Karahanlı eserlerine öncü olmuştur. Ortada geniş yanlarda daha dar üç kemerle dışa açılan camide, tuğladan sivri kemerli mihrap nişinde, cephede görülen tuğla süslemeler tekrarlanmıştır. 16. Yüzyıl Osmanlı devrinde, Mimar Sinan’ın tek kubbeli camileri aynı prensiple yanlara doğru genişletilerek mekan mimarisi araştırmalarına başlaması bakımından bu caminin planı oldukça önemlidir. Merkezi planlı bir cami olan Talhatan Baba Camii’nde ortadaki tromplu kubbenin örttüğü mekan, iki yandan birer çapraz tonozlu mekanla genişletilmiştir.

Merv yakınları Talhatan Baba Camii

Talhatan Baba Camii

Buhara Muğak Attari Camii: 6 kolonlu ve 12 kubbeli bir plana sahip olan Muğak Attari Camii, 12. Yüzyıla tarihlendirilmektedir. Sasanilerin 4 kolonlu Mah Camii’nin yerine yapıldığı söylenmektedir. Plan olarak merkezi plandan sapma gösterir. Portal nişinin her iki tarafında bordürü meydana getiren geometrik süslemelerden en alttaki pano, birbirini kesen sekizgenlerden ortaya çıkan düğüm motifleri, Karahanlı mimari eserlerinde çok önemli bir rol oynamış olup daha sonra Gazneli, Büyük Selçuklu, ve Osmanlılara kadar çeşitli eserlerde değerlendirilmiştir. Karahanlı camilerinde sadece bu eserde portalin üzerinde çiniler görülür.

Burana Kale Minaresi: Tokmak şehrinin 15 m güneyindeki bir şehir harabesindedir. 8 köşeli bir kaide üzerine inşa edilmiştir. Silindirik formda olan minare, yukarı çıkıldıkça daralmaktadır. İlk yapıldığında 40 m olduğu tahmin edilmesine rağmen bugünkü kalan kısmı 18 m dir. Tuğladan inşa edilen bu minare en eski Türk minaresidir ve kare olan kaidesinin her bir kenarı 3, 85 m olup yüksekliği 4 m dir. Kaidenin her cephesinde, sivri kemerli ve pek derin olmayan birer niş vardır. Nişlerden bugün sadece üç tanesi sağlamdır.

Kalan Minare: Kitabesinde Aslan Han’ın adı ve 1127 tarihi okunmaktadır. 13 kuşak halinde geometrik süslemelerle tezyin edilmiştir. Buhara’nın sembolü haline gelmiştir. Mukarnas konsüllü (mimarlıkta ana bünyeden çıkıntı yapan her türlü öğeye denir, balkon, cumba, çıkma gibi öğelerin genel adıdır) ve sivri kemerlerle çevrili şerefesinin orijinal olduğu söylenmektedir.

Tim Arap Ata Türbesi: Selçuklulara kadar hemen tüm türbeler 4 köşeli ve kübik yapılardır. Tim’de (978) tarihli Arap Ata Türbesi Karahanlılardan kalan en eski mimari eserdir. Dört duvar üzerine (6 x 6) tek kubbeden ibaret olan yapıda cephenin belirtilmesi fikri kuvvetle ortaya çıkmıştır. Yonca biçiminde tromplar ve kubbeyi gizleyen portal, küçük yapıyı oldukça heybetli göstermektedir. Büyük sivri kemerli portalin üst tarafında, yana sıralanan üç nişle portal cephesinde tuğladan zengin geometrik süslemeler vardır. Kitabe kuşağının büyük bir kısmı silinmiştir. Üç dilimli trompla (yonca) kubbeye geçiş sağlanır.

Ayşe Bibi Türbesi: Talas’ta 12. Yüzyılın başlarında inşa edilmiştir. Kubbesi yıkılmış olup 7 x 7 m ebadındadır. Süslü kalın köşe sütunları üstüne, dar ve derin portal nişi ve iki köşesindeki, altı ve üstü geniş ortası dar garip minareler ile dikkati çeker. Bütün cephe ve minareler terrekota (pişmiş fakat sırlanmamış toprak) ile kaplanmıştır. Alparslan’ın kızı olan Ayşe, Karahanlılardan Nasr b. İbrahim ile evlenmiştir. Bu türbe onun adına yapılmıştır. 11 - Balacı Hatun Türbesi: Aynı yıllarda ve aynı ölçülerde inşa edilmiştir. içten tromplar üzerine 8 dilimli bir kubbe, dıştan 16 kıvrımlı piramit şeklindeki bir külahla örtülüdür. Portalin her iki tarafında dar ve uzun bir niş yer almaktadır.

Ribat-ı Melik: Türk mimarisinde en eski kervansaraylar Karahanlılar devrinden kalmış olup bunlara Ribat denirdi. Ribat-ı Melik’i, Alparslan’ın kızı Ayşe Hatun ile evlenen sultan Nasr b. İbrahim inşa ettirmiştir. 86 x 86 m ebadında kare bir yapıdır. Tamamen kerpiçten inşa edilen yapının üzeri tuğla ile kaplanmış olup, bugün yapıdan sadece güney duvarı ile portal ayakta kalmıştır. Cephe, tuğladan iri yarım silindir biçiminde yivlerle düzenlenmiş, bunlar üstte kırık sivri kemerlerle kademeli olarak birbirine bağlanmıştır. Cephenin tam ortasında yer alan sivri kemerli portal (Türkistan’da Piştak olarak bilinir) Türk mimarisinin klasik portal şeklini daha 11. Yüzyılın 2. Yarısında göstermesi bakımından önemlidir. Ölçüleri 12 x 15 m dir. Duvarların yüksekliği ise 12 m dir. Cephenin kenarında yer alan minarenin yüksekliği 15, 5 m dir. Son kazı çalışmaları ve araştırmalar, Ribat-ı Melik’in asıl mekanını örten 18 m çapındaki büyük kubbenin plan sistemi çizilmiştir. Sekizgen plan üzerine, kemerleri taşıyan 8 çift payenin desteklediği kubbenin şeması Edirne Selimiye Camii kubbesini hatırlatmaktadır. Burada farklı olarak kare planın üst tarafı 16 küçük kubbe ile çevrilmiştir. Anadolu’ya Silvan ve Kızıltepe Ulu Camileri ile gelen bu kubbe mimarisi Artuklular ve Selçuklulardan sonra Saruhanlıların Manisa Ulu Camisinde sekizgen şema üzerine kemerlerle oturan 10, 80 m çapında mihrap önü kubbesi ile ilk uygulamasını bulmuş, Edirne Selimiye Camii’nde Mimar Sinan’la sonuna kadar geliştirilmiştir.

Dehistan Kervansarayı: 11. yüzyılda Nişabur-Sebzevar yoluna inşa edilmiştir. Bugün harap durumdadır. Sadece girişte bir eyvan vardır. 37 x 36 m ölçülerinde olup köşe ve yanlarda kuleleri mevcuttur. Ortasında revaklı avlu yer alır. 16 - Akçakale Kervansarayı: Merv-Amul yoluna, kerpiç ve tuğla malzemeyle inşa edilmiştir. arkaya dört eyvanlı, revaklı ve iki avlu etrafına mekanlar sıralanmıştır. 17 - Day Hatun Kervansarayı: Harzem yolu üzerindedir. Dört eyvanlı ve kare planlıdır.