KAN VE KAN RNLER TRANSFZYONUNDA HEMRELK Hem BURCU

KAN VE KAN ÜRÜNLERİ TRANSFÜZYONUNDA HEMŞİRELİK Hemş. BURCU ALTIPARMAK

KAN Kan, atardamar, toplardamar ve kılcal damarlardan oluşan damar ağının içinde dolaşan; akıcı plazma ve hücrelerden (alyuvar, akyuvar ve kan pulcukları) meydana gelmiş kırmızı renkli hayati bir sıvıdır. Kana latincede hema, kanı inceleyen bilim dalına ise hematoloji denir. Kolloit bir madde olup homojen görünse bile, heterojen bir karışımdır. Normal bir erişkinin vücut ağırlığının ortalama 1/13'ünü oluşturmaktadır.

KAN TRANSFÜZYONU v Kan ya da elemanlarının tedavi amacıyla IV yolla verilmesidir. v Kan ve kan ürünleriyle tedavi, Hayat kurtarıcı olduğu kadar Morbitite ve mortalite nedenidir.

MODERN KAN TRASFÜZYON TEDAVİSİ AMAÇ: Öncelikle eksikliği yerine koymaktır. Bu nedenle etkili bir kan transfüzyon tedavisi : Kan komponent tedavisidir. Diğer tüm tedavilerde olduğu gibi kan transfüzyon tedavisinin uygunluğu ve etkinliği, kullanılacak ürünün içeriğinin yapısının ve yan etkilerinin bilinmesi ile mümkündür.

KAN TRANSFÜZYONUNDA KULLANILAN BAZI TERİMLER 1. Kan Ürünü : Kandan hazırlanmış tüm terapötik materyaller yani hem kan komponentleri hem de plazma fraksiyon ürünleri akla gelir. 2. Kan komponenti : eritrosit, lökosit ve trombosit konsantreleri ile plazma ve krioprespitatı ifade eder.

HASTALIK ÖZELLİKLERİNE GÖRE UYGULANAN KAN VE KAN ÜRÜNLERİ Tam Kan: Kanın tüm elementlerini içerir. Eritrosit suspansiyonu: Eritrositler, % 20 plazma, bir miktar lökosit ve trombosit, (200 -300 ml/Ü) Plazma: Taze donmuş veya kuru: tüm proteinler ve pıhtılaşma faktörleri (200 ml/Ü) Trombositler: Trombositler, lenfositler, bir miktar plazma (40 -50 ml/Ü) Granülositler: Lökositler, biraz plazma ile az eritrosit, trombosit, ve lökosit alt grupları (200 -300 ml/Ü)

KAN TRANSFÜZYONU Kanama, travma ya da cerrahi girişimler nedeniyle kan kaybının neden olduğu durumlarda v Ciddi kronik anemilerde kanın oksijen taşıma kapasitesini artırmak, v Pıhtılaşma bozukluklarını düzeltmek böylece kanama kontrolüne yardımcı olmak amacıyla yapılır.

Kan Hücreleri Eritrositler Granülositler Trombositler (10. 000 kat büyütme)

TAM KAN Ø Hiçbir işlem uygulanmadan, donörden torbaya alındığı şekliyle kullanıma sunulmuş kandır. Ø Ülkemizde tam kan kullanım oranı %90 Ø Gelişmiş ülkelerde %10 un altınadır Ø 1 ü tam kandan birer ü eritrosit süspansiyonu, taze donmuş plazma, trombosit süspansiyonu elde edilebilir Ø Plazmanın gereksiz transfüzyonu bazı komp. yol açar (Kalp yetmezliği, metabolik bozukluklarda).

MASİF TRANSFÜZYON Hastaya 24 saat içinde total kan volümüne eşit miktarda kan transfüzyonu yapılması 10 Ü den fazla tam kan, 20 den fazla eritrosit süspansiyonu verilmesi 3 saat ya da daha kısa sürede dolaşımdaki kan volümünün %50 den fazlasının replasmanı 150 ml/dk kan kaybı olması halinde yapılan transfüzyon Kanlar ısıtılmamalı Taze kan kullanılmalı (sitrat ve potasyum toksisitesi !)

Aferezin Tanımı Uzaklaştırma , Ayırma l Kanın bir komponentinin alınıp, geri kalanının hastaya veya donöre geri verilmesi işlemidir. l Hemaferezis, aferezis ile eş anlamlı olarak kullanılmaktadır. l Sitaferezis, kanın hücresel elemanlarının ayırıp, geri kalanının hastaya veya donöre geri verilme işlemidir. l

KOMPONENT TEDAVİSİNİN AVANTAJLARI Ø Ø Gerekli komponentlerin konsantre ve transfüze edilebilmesi tedavinin başarısını artırır. Sadece gerekli komponentin transfüzyonu yan etkilerini azaltır. Bir ünite tam kan birkaç hastayı tedavi edebilecek komponentlere ayrılabilir. Rezidüel komponentler daha uzun süre saklanabilir.

ERİTROSİT SÜSPANSİYONU (ES) Taze kanın santrifüje edilerek plazmanın uzaklaştırılmasıyla elde edilir 270 – 350 (310) m. L 180 m. L eritrosit, 100 m. L koruyucu, 30 m. L plazma Hct % 50 - 65 ABO - Rh uyumu gereklidir Nakledilen sodyum, potasyum, laktik asit ve sitrat miktarı daha düşüktür Depolama + 4° C (1° C – 6° C)

YIKANMIŞ / FİLTRELENMİŞ ES Lökosit ve trombosit filtrelerinden geçirilmiş veya serum fizyolojikle yıkanmış eritrosit süspansiyonu Özellikle lökosit ve trombosit verilmesinin kontrendike olduğu durumlarda kullanılır +4° C’de 24 saat

TROMBOSİT SÜSPANSİYONU Taze tam kanın düşük devirde santrifüje edilmesiyle üstte Trombositten Zengin Plazma kalır Bunun daha yüksek devirli santrifüjü ile elde edilen çökelti Trombosit Süspansiyonudur 1 Ü yaklaşık 50 m. L’dir ABO uyumu gerekir? Rh ? Tromboferez yöntemiyle selektif olarak trombosit nakli mümkündür +22 ± 2°, hareketli halde 5 gün

TROMBOSİT SUSPANSİYONU TRANSFUZYON ENDİKASYONLARI Tam kandan elde edilen 1 Ü trombosit 75 kg ağırlığındaki bir erişkinin trombosit sayısını yaklaşık 5 -10 x 109/L artırır. Buna göre istenen sayıya ulaşmak için 6 -8Ü süspansiyon gerekir. Çocuklarda vücut ağırlığının her 10 kg ‘ı için 1Ü trombosit yeterli olmaktadır. Pratikte trombosit transfüzyonlarına yanıt kanamanın durması ve trombosit sayısındaki artışla değerlendirilir. Trombosit sayısının 50. 000 -70. 000/mm 3’e yükseltilmesi major kanamalar dahil birçok sorunu çözer.

TAZE DONDURULMUŞ PLAZMA (TDP) Taze tam kandan santrifüj yoluyla şekilli elemanların ayrılması sonrası hızla – 30 ° C’de dondurulması ile 180 - 400 m. L ABO uyumu gerekir -18° C’de 1 sene depolanabilir + 37 ° veya +4° C’de eritilir ve 24 saat depolanabilir 1 m. L/kg TDP faktörleri % 1 artırır TEK KULLANIM ALANI PIHTILAŞMA FAKTÖR REPLASMANIDIR!!!

GRANÜLOSİT SÜSPANSİYONU TRANSFÜZYONU ENDİKASYONLARI Özellikle myleoid sistemin büyüme faktörlerinin rekombinasyon yöntemleriyle elde edilmesi ve nötropenik hastalarda nötropeni süresini kısaltma etkisini göstermesiyle granülosit süspansiyonu transfüzyonu hemen hiç kullanılmamıştır. Öte yandan yeni, etkin antibiyotiklerin ve immünglobilinlerin klinik kullanımlarının yaygınlaştırılmasıyla enfeksiyonların daha kolay kontrol edilmesi granülosit transfüzyonu ihtiyacını azaltmıştır.

GRANÜLOSIT SÜSPANSIYONU TRANSFÜZYONU ENDIKASYONLARı GRAFT VERSUS HOST HASTALIĞI: ÖZELLİKLE İMMÜN YETMEZLİĞİ OLANLARDA ÖNEM KAZANIR. CMV ENFEKSİYONU YENİ DOĞAN SEPSİNDE YARARLI OLABİLECEĞİ BELİRTİLEN GRANÜLOSİT SÜSPANSİYONU TRANSFÜZYONU AŞAĞIDAKİ HALLERDEN BİR VEYA BİRKAÇININ VARLIĞINDA DÜŞÜNÜLEBİLİR: ABSOLÜT NÖTROFİL SAYISI 500/UL’ NİN ALTINDA VE KISA SÜREDE DÜZELMEYECEKSE KONTROL ALTINA ALINAMAYAN ATEŞ VARSA ENFEKSİYON ETKENİ GÖSTERİLEMEMİŞSE UYGUN ANTİBİYOTİK BASKISINA RAĞMEN 48 SAAT İÇİNDE ATEŞ KONTROL EDİLEMİYORSA VE HASTANIN GENEL DURUMU BOZULUYORSA KRONİK GRANÜLOMATÖZ HASTALIKLARDA ENFEKSİYONLARDA ANTİBİYOTİK TEDAVİ YETERSİZ KALIYORSA.

KRİYOPRESİPİTAT TDP +4° C’da eritildiğinde oluşan çökeltidir 10 – 20 m. L Fibrinojen, Faktör VIII, XIII, von Willebrandt faktörü içerir Depolama TDP saat TDP olarak -18° C’de 1 yıl eritildikten sonra 20 – 24° C’de 4

Eritrosit Süspansiyonu: 1 gr/dl hemoglobin artışı için 3, 5 cc/ kg verilir. Hb çok düşükse (<6 gr/dl) 5 cc / kg dan 2 kez 4 saat seklinde verilir. Transfüzyon sırasında monitörizasyon ve yakın takip gerekir. Platelet 10 kg ‘a 1 ünite ya da 10 cc / kg dan verilebilir. TDP 10 cc/kg dan verilir. Krioprespitat 10 kg ‘ a 1 ünite verilir. Hızlı infüzyon yapılır.

KAN TRANSFÜZYONU İŞLEMİ IV infüzyon malzemelerine ilaveten kan seti ve % 0, 9 Na. Cl Uygulamadan önce yapılması gereken kontroller; Kan verilecek hastanın adı ve soyadı, Hekim istemi, Kan grubu uygunluğu, Cross-match yapılıp yapılmadığı, Kanın alındığı tarih ve son kullanma tarihi, Hepatit ve AİDS gibi hastalık testlerinin sonuçları Kanın görünümü (içinde pıhtı olmamalıdır. ) kontrol edilmelidir.

TRANSFÜZYON REAKSİYONLARI v. Akut v. Kronik v. Hemolitik v. Non hemolitik v. Enfeksiyöz

BAKIM HEMOLİTİK REAKSİYONLAR NEDENLERİ Belirti ve Bulgular Doğru kurallara uyulmaması, Eritrositlerinin yıkım hızının artması, Kanın aşırı soğukta saklanması, Gerektiğinden daha uzun süre saklanması, Transfüzyon öncesi fazla ısıtılması, Hipotonik-hipertonik sıvılar ya da ilaçlarla verilmesi Genellikle ilk 15 dk. İçinde başlar Ven boyunca yanma hissi, Yüz kızarması, titreme, Ateş, Baş ağrısı , bulantı , kusma, Göğüs ağrısı, sıkışma hissi, dispne Lomber ağrı, hematüri, Ürtiker Şok

FEBRİL, ALLERJİK - ANAFLAKTİK REAKSİYONLAR Neden: Dönörün kanındaki proteinlerine karşı yada dönörün aldığı bir ilaca- besine karşı alıcının duyarlı olması ile gelişir. Oda sıcaklığında uzun süre bekletilen kanda Gr(-) bakterilerin gelişmesi Belirti ve Bulgular; • Transfüzyon başlar başlamaz ya da ilk 1 st içinde gelişir; Ürtiker, kızarıklık kaşıntı, bulantı- kusma gibi hafif ya da, Hipotansiyon, hırıltılı solunum, larenks ödemi, anaflaksi gibi ağır reaksiyonlar gelişebilir,

DOLAŞIM YÜKLENMESİ Neden: Kısa sürede hızlı ve fazla miktarda kan verilmesi, Yaşlı, yeni doğan Böb yet, KKY gibi hastalıkların olması Belirti ve Bulgular Kuru öksürük, dispne, siyanoz, Boyun venlerinde dolgunluk Venöz basıncın 10 mm Hg’nin üzerine çıkması Pulmoner ödem, kalp yetersizliği belirtileri

ENFEKSİYON HASTALIKLARININ NAKLİ Ø Ø Ø Hepatit, AİDS, Sifiliz Malarya, brusella, Ebstein bar virüsü Belirti ve Bulgular 4 - 6 hafta içinde başlar ve bulgular hastalığın tipine göre değişir,

TRANSFÜZYONUN TAKİBİ Ø Ø Ø Ø %0. 9 Na. Cl ve %5 lik albümin dışında hiçbir solüsyonla kan ürünleri karıştırılmamalı, aynı infüzyon yoluyla verilmemelidir Kan ürünlerine ilaç eklenmemelidir Transfüzyon reaksiyonuna ait bulguları anında tespit edebilmek için hastaya ait yaşam bulguları transfüzyon öncesi ve sırasında düzenli aralarla takip edilmeli İlk 5 - 10 dakika(25 -30 ml) yavaş (2 -5 ml/dk) yapılmalıdır İlk 5 -10 dak. dan sonra bir problem yoksa transfüzyon, hastanın tolere edebileceği hızda, hastanın kliniğine göre ortalama 1 -3 saatte tamamlanmalıdır. Ancak bakteri üreme riski nedeniyle 4 saati geçmemelidir. Kalp yetmezliği bulguları olan çocuklarda 1 -3 ml/dk hızda uygulanır. Gecikmiş hemolitik reaksiyonlar 1 -10 gün sonra ortaya çıkar

Ø Setin haznesinde bakteri üremesini engellemek için transfüzyon başlangıcından 4 saat sonra veya her iki ünite transfüzyondan sonra set değiştirilmelidir. Ayrıca kan ürününün görünümü (içinde pıhtı, hava olup olmadığı, rengi) de kontrol edilmelidir. Ø Kan veya kan ürünü hastaya verilmeden önce en az 2 dk kadar yumuşak hareketlerle çalkalanarak içerisindeki plazmadan ve hücreden yoğun kısımlarının karışması sağlanmalıdır. Hatta bu çalkalama hareketi ürünün infüzyonu sırasında da aralıklı olarak tekrarlanmalıdır.

TRANSFÜZYON PRATİĞİNDE TEMEL İLKELER Kan komponentlerinin filtrasyonu • Gebeler (bebek için) ve intrauterin kan transfüzyonu • Yenidoğan kan transfüzyonu, ekschange transfüzyon • Konjenital akkiz immun yetmezlikler, immun suprese hastalar • Lösemi ve talasemi gibi çok transfüzyon gerektiren hastalar • Lenfoid doku içeren solid organ transplantasyonu olan hastalar • Kemik iliği transplant adayları • 1. derece akrabalardan kan alınarak verilmesi

TAM KAN VEYA ERİTROSİT SÜSPANSİYONU ÜNİTESİ AÇILDIKTAN SONRA 1 -6 OC DE 24 SAAT ODA ISISINDA 20 -24 OC DE 4 SAAT SAKLANABİLİR

KAN TRANSFÜZYONU REAKSİYONLARI GELİŞİRSE; Kan transfüzyonu hemen durdurulmalı ve verilen kandan örnek alınarak lab. a gönderilmeli % 0, 9’luk Na. Cl ile damar yolu açık tutulmalı, Dr. ye haber verilmeli, Dr. İstemine göre acil tıbbi tedaviye başlanmalı Semptomlar ve hayati bulgular takip edilmeli, Kan bankasına reaksiyon geliştiği bildirilmeli Gerekli tüm açıklamalar kayıt edilmelidir.

TRANSFÜZYON KOMPLİKASYONLARI Hemolitik Grup Reaksiyon uyumsuzluğuna bağlı. Serbest Hb’e bağlı renal tübüler nekroz DIC Ven üzerinde sıcaklık hissi ve ağrı Şiddetli bel ve göğüs ağrısı Hemoglobinüri

TRANSFÜZYON KOMPLİKASYONLARI Sepsis: Gram negatif mikroorganizmalar, özellikle koliformlar ve psödomonas, +4° C sıcaklıkta üreyebilirler Emboli Tromboflebit Dolaşım Yüklenmesi ve Akciğer Ödemi Hastalık İletimi (Syphillis, Viral Hepatitler, AIDS, Cytomegalovirus, Malarya)

TRANSFÜZYONU YAPAN DOKTOR VE HEMŞİRENİN GÖREV VE SORUMLULUKLARI Ø Transfüzyon öncesi testleri uygun bulunan kanı, kan merkezinden temin etmek Ø İstemleri, kan merkezi istem formunu eksiksiz hazırlayarak yapmak Kan/kan ürünü etiketindeki bilgilerin doğruluğunu kontrol etmek (hasta adı, kan grubu, cross sonucu vs. ) Transfüzyon öncesi damar yolunu hazırlamak ve uygun kan verme setlerini seçip kullanmak Transfüzyon sırasında hastayı izlemek Transfüzyon reaksiyonlarını rapor etmek, hasta kayıtlarına işlemek ve nedenlerinin araştırılmasına başlamak Verilen ürün ve transfüzyon bilgilerini hasta kayıtlarına geçirmek Ø Ø Ø

ÜNİVERSAL ÖNLEMLER Ø Bütün hastalar kanla bulaşan patojenler yönünden enfeksiyöz kabul edilmeli, Ø Cilt ve muköz membranın kan ile temas riski olduğunda eldiven, gömlek ve maske giyilmeli, Ø Eller ve diğer cilt yüzeyleri kan ve kan ürünleri ile kontamine olduğunda hemen uygun teknik ve antiseptik solüsyonla yıkanmalı, Ø Kullanılmış iğneler tekrar kılıfına konulmamalı, Ø Boş kan torbası tıbbi atık kutusuna atılmalı, Ø Kullanılan sivri ve keskin aletler de sağlığa zararlı maddeler için ayrılmış, delinmeye dirençli kutulara atılmalıdır.

TRANSFÜZYONLA İLGİLİ BAKIM GİRİŞİMLERİ özet olarak Doğrulama, Hazırlık Kayıt, Transfüzyon Reaksiyon ve komplikasyonlar Üniversal önlemler bilinmelidir.