Jednoznanost i vieznanost leksema to je leksem to

Jednoznačnost i višeznačnost leksema

� Što je leksem? � Što je leksikologija? � LEKSEM = riječ i LEKSIK = svi leksemi jednoga jezika → LEKSIKOLOGIJA ih proučava i opisuje

Jednoznačnost i višeznačnost leksema � Sadržaj jezičnog znaka proučava semantika (grč. semantikos, koji daje znakove, značajan, simptomatičan, od sema, znak ) -lingvistička disciplina koja se bavi opisom značenja u jeziku. � Sadržaj jezičnog znaka može biti : � - Jednostavan - složen

� Jednostavan sadržaj � Glasovir – glazbeni instrument s tipkama koji proizvodi zvuk udaranjem batića o žicu � Travanj – četvrti mjesec u godini � Vino – alkoholno piće dobiveno vrenjem grožđa

� Složen sadržaj � Karta – crtež temeljne površine u nekom mjerilu �- ulaznica, kupon �- dio snopa karata koje služe za igru Zasebni dijelovi sadržaja nazivaju se značenja.

� Maslina – primorsko zimzeleno stablo iz čijeg se ploda dobiva ulje (značenje) � Putnik – onaj koji putuje (značenje) � Pismo – omotnica u kojoj je papir s tekstom (1. značenje) � - sam tekst koji se slaže (2. značenje) � - sustav grafičkih znakova za pisanje (3. značenje) � - strana na kovanici (4. značenje )

� Jednoznačnica – leksemi čiji sadržaj ima samo jedno značenje � Jednoznačenost ili monosemija � Višeznačnica – leksemi čiji sadržaj ima dva ili više značenja � Višeznačnost ili polisemija � Višeznačnost obogaćuje jezik. Višeznačnice mogu izazvati i zabunu ako se shvaćaju samo u osnovnom, prvom značenju.

� Vicevi � Zašto o plavušama : plavuša ne peče kolače ljeti? � Zato što nema snijega da ga istuče. � Zašto plavuša puzi po samoposluzi? � Traži niske cijene.

� NASTAJANJE VIŠEZNAČNICA � Višeznačnica nastaje i kada jednoznačnica “proširi” svoj sadržaj. � To novo značenje koje ulazi u sadržaj jezičnog znaka – preneseno značenje � Dvije vrste prenesenog značenja : metafora i metonimija

� METAFORA �U tom teškom trenutku on je postao zec. (plašljivac) � Zec – doslovno značenje “divlja životinja iz reda glodavaca s dugim ušima” i preneseno “plašljiv čovjek”. � Metafora (grč. metaphora – prijenos) – prijenos je dijela značenja s jedne riječi na drugu prema sličnosti. Prenosi se dio značenja s jedne riječi na drugu. � Okamenjene ili leksikalizirane metafore – ne osjeća se više metaforičnost - glavica kupusa, jagodica, � list papira

�U našem razredu ima lavova i kukavica. � Lav – afrička zvijer iz porodice mačaka � Preneseno značenje leksema lav – hrabar, odvažan čovjek � Prijenos na temelju - osobina � kukavica ptica selica, ne savija gnijezdo, jaja ostavlja u gnijezdu druge ptice � 1. kaže se plašljivoj, bojažljivoj ili o plašljivoj, bojažljivoj osobi (Anić 2003)

� METONIMIJA (grč. metonimia – zamjena imena) prijenos je dijela značenja prema povezanosti stvari (pojava) i njihovoj asocijativnosti. � Čitam Krležu. (Krležin roman) � Nosila je lisicu oko vrata. (lisičje krzno) � Cijela škola je bila na izletu. (učenici i profesori) � Metonimija � Na Markovom trgu donesena je odluka. (hrvatska vlada)

� RAŠČLAMBA ZNAČENJA � 1. a. Prvotno ili ishodišno značenje - značenje koje je riječ imala kada je prvi put zabilježena. Uglavnom s prvotno značenje podudara s osnovnim značenjem. � (iako npr. luka - nekada je značila livadu, a brod – plitko mjesto gdje se može prijeći rijeka pa npr, Brod na Kupi) � 2. Izvedeno značenje – nastalo je iz osnovnog značenja (nekim od prijenosa značenja).

� Kad lav zaurla, sve se trese. (Fran Mažuranić) Gdje su Zrinski, Frankopani, Gdje su ona lava dva ? (August Harambašić) – izvedeno značenje nastalo iz osnovnog značenja

� Denotativno značenje ili neutralno značenje jest osnovno značenje riječi � Konotativno ili preneseno, obilježeno značenje – mijenja ili proširuje denotativno značenje � npr. magarac - 1. sisavac, dugouha domaća životinja – denotativno � 2. glupan – izvedeno značenje, konotativno značenja

� Podruštvljeno - - i individualno značenje kad su asocijacije zajedničke svima ili većini govornika hrvatskog jezika (pozitivne asocijacije– majka, negativne asocijacije – kukavica) kad su asocijacije svojstvene samo jednom piscu ili određenom kontekstu – individualno ili okazionalno konotativno značenje

� Napiši denotativno i konotativno značenje slijedečih riječi: � Denotativno Konotativno � srce : mišić koji pumpa krv ljubav osjećaji � zvijezda: nebesko tijelo slavna osoba � sova: životinja mudrost

� Napiši metaforu za riječ: � kruh - dobar � zvijezda - popularan � pas - prijatelj, odanost

� Bijela kuća se oglasila. Predsjednik SAD-a se oglasio. � Stadion je eruptirao. Ljudi na stadionu su poludjeli. � Hrvatska je dočekala pobjednika. Građani su dočekali.